Η επαγγελματική εξουθένωση (burnout) των εκπαιδευτικών, αναδεικνύεται πλέον ως ένα αυξανόμενο και πολυπαραγοντικό ζήτημα στο κυπριακό σχολείο. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η συζήτηση για την ψυχική επιβάρυνση των εκπαιδευτικών εντείνεται, καθώς η επαγγελματική ευημερία τους συνδέεται άμεσα όχι μόνο με την αντοχή του ίδιου του εκπαιδευτικού, αλλά και με την ποιότητα του σχολικού περιβάλλοντος. Στην Κύπρο, σύμφωνα με παρεμβάσεις και στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο 1ο Διεθνές Συνέδριο Δασκάλων και Εκπαιδευτικών, το teacher burnout καταγράφεται ρητά ως «αυξανόμενη ανησυχία στην Κύπρο». Η εικόνα που προκύπτει είναι αυτή ενός επαγγέλματος που λειτουργεί υπό διαρκή πίεση. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να ανταποκριθούν σε έναν ρόλο που συνεχώς διευρύνεται, χωρίς να συνοδεύεται απαραίτητα από τις αντίστοιχες δομικές αλλαγές.
Η καθημερινότητα στην τάξη
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται η ίδια η σχολική τάξη. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται καθημερινά να διαχειριστούν συμπεριφορές, συγκρούσεις και περιστατικά που αυξάνουν την ένταση και το άγχος. Οι λεγόμενες behavioural pressures, οι πιέσεις που σχετίζονται με τη συμπεριφορά των μαθητών, αναδεικνύονται ως βασικός παράγοντας επαγγελματικής φθοράς. Η διαχείριση της πειθαρχίας, η αντιμετώπιση δύσκολων περιστατικών και η ανάγκη διατήρησης ενός λειτουργικού μαθησιακού περιβάλλοντος δημιουργούν ένα πλαίσιο συνεχούς εγρήγορσης. Σε αυτό προστίθενται οι αυξημένες προσδοκίες από γονείς και σύστημα, εντείνοντας την πίεση. Όπως επισημαίνει η διευθύντρια του Λυκείου Παλλουριώτισσας και πρόεδρος του ΣΕΔΜΕΚ–ΟΕΛΜΕΚ, Έλενα Χατζηγέρου, η πίεση αυτή δεν είναι στιγμιαία αλλά συσσωρευτική, καθώς «η ένταση που δημιουργείται μέσα στην τάξη επιταχύνει την εξάντληση των εκπαιδευτικών».
Η αθέατη εργασία
Πέρα από τη διδασκαλία, ο εκπαιδευτικός καλείται να επιτελέσει έναν διευρυμένο ρόλο που περιλαμβάνει στοιχεία συναισθηματικής εργασίας. Η έννοια του emotional labour, η διαρκής δηλαδή διαχείριση συναισθημάτων τόσο των μαθητών όσο και των ίδιων των εκπαιδευτικών, αναδεικνύεται ως κεντρικός άξονας του burnout. Ο εκπαιδευτικός λειτουργεί συχνά ως σύμβουλος, διαμεσολαβητής και υποστηρικτής, χωρίς πάντα να διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία ή την απαραίτητη στήριξη. Η κ. Χατζηγέρου περιγράφει ότι πέρα από την τάξη, οι εκπαιδευτικοί διαχειρίζονται και σχέσεις εντός του σχολείου, σημειώνοντας πως «οι εντάσεις μεταξύ του προσωπικού αποστραγγίζουν σιωπηλά το ηθικό». Η παρατήρηση αυτή αποτυπώνει μια πιο σύνθετη εικόνα της πίεσης που βιώνεται στο σχολείο: δεν είναι μόνο το μάθημα, αλλά και η καθημερινή διαχείριση σχέσεων, συγκρούσεων και συναισθημάτων σε πολλά επίπεδα. Η ανάγκη να παραμένει ο εκπαιδευτικός ψύχραιμος, διαθέσιμος και αποτελεσματικός σε ένα απαιτητικό περιβάλλον ενισχύει περαιτέρω τη συναισθηματική επιβάρυνση.
Είναι θέμα συστήματος
Ένα από τα πιο σημαντικά μηνύματα που αναδείχθηκαν στο συνέδριο είναι ότι το burnout δεν μπορεί να αποδοθεί σε ατομικές αδυναμίες. Αντίθετα, συνδέεται άμεσα με τις συνθήκες μέσα στις οποίες εργάζονται οι εκπαιδευτικοί. Οι λεγόμενοι structural limitations, οι περιορισμοί δηλαδή του ίδιου του εκπαιδευτικού συστήματος, περιλαμβάνουν τη γραφειοκρατία, τις αυξημένες απαιτήσεις, τις συνεχείς αλλαγές και την έλλειψη επαρκούς υποστήριξης. Σε αυτό το πλαίσιο, η εξουθένωση προκύπτει ως αποτέλεσμα ενός περιβάλλοντος που συχνά υπερβαίνει τις δυνατότητες του ατόμου. Όπως επισημάνθηκε, «το burnout διαμορφώνεται λιγότερο από την ατομική αδυναμία και περισσότερο από τις περιβαλλοντικές συνθήκες». Στο ίδιο πλαίσιο, η δρ Ilaria Buonomo, ερευνήτρια του ευρωπαϊκού προγράμματος Teacher’s HAVEN, παρουσιάζοντας ευρήματα από μελέτη σε έξι χώρες και δείγμα 1.088 εκπαιδευτικών, ανέδειξε σημαντικές διαφορές μεταξύ χωρών ως προς την ψυχολογική δυσφορία, την επαγγελματική εμπλοκή, την αίσθηση αυτεπάρκειας και την αντιλαμβανόμενη στήριξη. Όπως ανέφερε, προκύπτουν «δύο διακριτές ομάδες χωρών», εκείνες με υψηλότερα επίπεδα burnout και συναισθηματικής επιβάρυνσης και εκείνες με καλύτερη επαγγελματική προσαρμογή και ισχυρότερα συστήματα στήριξης.
Το παράδειγμα του Λυκείου Παλλουριώτισσας
Ενδεικτική της σημασίας του σχολικού περιβάλλοντος είναι η προσέγγιση που παρουσίασε η κ. Χατζηγέρου, η οποία αναφέρθηκε στο μοντέλο που εφαρμόζεται στο σχολείο της. Η προσέγγιση αυτή κινείται σε τρεις βασικούς άξονες. Πρώτον, το άνοιγμα του σχολείου προς την κοινότητα, μέσα από πολιτιστικές και κοινωνικές πρωτοβουλίες που ενισχύουν το αίσθημα του ανήκειν για μαθητές και εκπαιδευτικούς. Δεύτερον, το άνοιγμα του σχολείου προς τη δημιουργικότητα, δίνοντας στους εκπαιδευτικούς χώρο να σχεδιάσουν, να καινοτομήσουν και να επανασυνδεθούν με την επαγγελματική τους ταυτότητα. Τρίτον, το άνοιγμα του σχολείου στην ανθρώπινη εμπειρία, με πιο προληπτικές και σχεσιακές προσεγγίσεις στη συμπεριφορά των μαθητών, αντί για μια στενά τιμωρητική διαχείριση. Όπως ανέφερε η ίδια, τέτοιες παρεμβάσεις «μειώνουν την ένταση που σχετίζεται με τη συμπεριφορά, ενισχύουν τη συνεργασία και επαναφέρουν το αίσθημα σκοπού των εκπαιδευτικών». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι η παρέμβαση δεν περιορίζεται σε μια γενική επίκληση του «καλού κλίματος», αλλά συνδέει πολύ συγκεκριμένα τις σχέσεις μέσα στο σχολείο με την ανθεκτικότητα των εκπαιδευτικών. Σύμφωνα με την ίδια, οι εκπαιδευτικοί «ανθίζουν σε σχολεία που προσφέρουν συνεργασία, εμπιστοσύνη και δημιουργικότητα», ενώ αντίθετα «δυσκολεύονται σε άκαμπτα, απομονωτικά ή συγκρουσιακά περιβάλλοντα».
