Είναι μεσημέρι στη Λευκωσία, τελευταίες ημέρες του Ιούλη, η πόλη βράζει κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο, όμως στο κορνιζοποιείο του Λεωνίδα Λεωνίδου, στην καρδιά της πρωτεύουσας, η συζήτηση δεν αφορά τη ζέστη της ημέρας, αλλά τον καιρό των επόμενων μηνών και το νέο υδρολογικό έτος που ξεκινά από τον Οκτώβριο. Αφορμή γι' αυτή τη συζήτηση το γεγονός ότι αύριο Δευτέρα ξεκινούν τα μηναλλάγια. Οι παραδοσιακές παρατηρήσεις του Αυγούστου, μέσα από τις οποίες άνθρωποι της υπαίθρου προσπαθούσαν για γενιές να προβλέψουν τον καιρό ολόκληρου του χρόνου.
Ο Λεωνίδας Λεωνίδου τα καταγράφει εδώ και 65 χρόνια. Κάθεται ανάμεσα σε κορνιζαρισμένους πίνακες, με τον ανεμιστήρα να γυρίζει δίπλα του και να προσπαθεί να δώσει λίγη ανάσα από τον καύσωνα. Είναι ένας άνθρωπος που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής του στο να παρατηρεί πράγματα που για πολλούς περνούν απαρατήρητα: Τη φορά ενός ανέμου, το σχήμα ενός σύννεφου, τη στιγμή που αλλάζει η υγρασία στον αέρα. Για τον ίδιο, η φύση δεν είναι απλώς ένα σκηνικό γύρω μας. Είναι ένα σύστημα που στέλνει σημάδια. «Θα σου πω 2-3 πράματα για να δεις τι σημαίνει φύση», λέει από την αρχή της συζήτησης.
Ο άνεμος
Ο κ. Λεωνίδας δεν ξεκινά την αφήγησή του από τις ημερομηνίες του Αυγούστου. Ξεκινά από τη γεωγραφία της Κύπρου. Για εκείνον, το να διαβάζει τον καιρό σημαίνει πρώτα να γνωρίζει πώς κινείται ο αέρας μέσα στον τόπο. Στη Λευκωσία, εξηγεί, υπάρχουν δρόμοι που το απόγευμα δέχονται αέρα από τον Πενταδάκτυλο και άλλοι που μένουν σχεδόν ακίνητοι.
«Όλοι οι δρόμοι της Λευκωσίας που οδηγούν κάθετα στον Πενταδάκτυλο το απόγευμα έχουν αέρα. Όσοι είναι κάθετοι πάνω στη Λήδρας δεν έχουν καθόλου αέρα», λέει και σύμφωνα με τον ίδιο η αιτία, βρίσκεται στη μορφολογία του εδάφους: «Πάνω στην οροσειρά δημιουργείται μια χαράδρα και 'ρουφά' τον αέρα από την Κερύνεια και τον φέρνει στη Λευκωσία».
Το ίδιο φαινόμενο, λέει, μπορεί να παρατηρήσει κανείς και σε άλλες περιοχές του νησιού. Από την περιοχή του Κόρνου, μέχρι τις Αγγλισίδες και τη Λάρνακα, το Σταυροβούνι, τα Πλατάνια και τη Μαδαρή, τον Σταυρό της Ψώκας. «Η φύση έτσι λειτουργεί», λέει. Αυτή η παρατήρηση της φύσης είναι, όπως εξηγεί, η βάση πάνω στην οποία στηρίζονται και τα μηναλλάγια.
12 ημέρες, 12 μήνες
Τα μηναλλάγια αποτελούν μια παλιά κυπριακή πρακτική πρόγνωσης του καιρού. Οι παρατηρήσεις γίνονται κατά τη διάρκεια 12 ημερών του Αυγούστου και κάθε ημέρα αντιστοιχεί σε έναν μήνα του επόμενου χρόνου, όπως καθορίζεται και από τη φράση: «Άουστος, απάουστος τζ’ αι πάλε αρκές τ’ Αούστου». Κάθε σημάδι στον ουρανό θεωρείται ότι έχει τη δική του σημασία. Η συννεφιά, ο άνεμος, η υγρασία, η θερμοκρασία μπορούν να δείξουν, σύμφωνα με την παράδοση, αν ένας μήνας θα είναι βροχερός, ξηρός ή ψυχρός.
Ο κ. Λεωνίδας, όμως, δεν αρκέστηκε στη γνώση που πήρε από τους παλιούς. Με τα χρόνια δημιούργησε το δικό του σύστημα. «Εγώ ξεκινώ από τις 3 Αυγούστου, μέχρι τις 15. Κάθε μέρα μετρά για έναν μήνα. Και κάνω και μια δεύτερη μελέτη από τις 16 μέχρι τις 28 Αυγούστου, με το παλιό ημερολόγιο. Μετά παντρεύω τα δύο αποτελέσματα», λέει. Δεν κοιτά μόνο αν υπάρχει σύννεφο ή άνεμος. Καταγράφει ώρα, διάρκεια και ένταση στα τετράδια και τις σημειώσεις του, ενώ βγάζει και φωτογραφίες και βίντεο για τις μελέτες του. «Αν φυσά νοτιοδυτικός, θα βγάλω μια φωτογραφία με το κινητό. Μετά, όταν θα μελετώ, θα έχω και την ώρα», αναφέρει.
Ο Αύγουστος ως τρόπος ζωής
Για τους περισσότερους ανθρώπους ο Αύγουστος είναι μήνας ξεκούρασης. Για τον κ. Λεωνίδα είναι μήνας παρατήρησης. Στον Αγρό, όπου περνά μέρος του καλοκαιριού, πολλές νύχτες δεν κοιμάται στο κρεβάτι. Κοιμάται έξω, στη βεράντα, για να βρίσκεται σε άμεση επαφή με τον ουρανό. «Δεν κοιμάμαι στο κρεβάτι τη νύχτα. Βάζουμε το κοντοπαντέλονό μας, μια λεπτή φανέλα, δίπλα έχω σεντόνι και έναν πεύτζιν», μια εικόνα βγαλμένη από μια άλλη εποχή. Ένας άνθρωπος ξαπλωμένος κάτω από τα αστέρια, όχι για ρομαντικούς λόγους, αλλά για να καταγράψει την επόμενη αλλαγή του καιρού.
Παρατηρεί τα σύννεφα που περνούν ανάμεσα στα βουνά. «Αν έχω νοτιοδυτικό αέρα μαζί με υγρασία, αυτό σημαίνει βροχές και πρέπει να γράψω την ώρα», λέει, αν τα σύννεφα ακολουθήσουν συγκεκριμένη πορεία, καταγράφει τη στιγμή.
Ακόμη και στην πόλη συνεχίζει την ίδια διαδικασία. Βάζει ξυπνητήρι κάθε δύο ώρες. Ξυπνά, πίνει λίγο νερό, βγαίνει έξω να κοιτάξει τον ουρανό και επιστρέφει για ύπνο. «Είμαι σε υπερένταση συνέχεια. Είναι τρόπος ζωής για μένα τον Αύγουστο».
Από τη γιαγιά
Πίσω από όλα αυτά υπάρχει μια οικογενειακή ιστορία, αφού ο κ. Λεωνίδας έμαθε τα μηναλλάγια από τη γιαγιά του. «Η γιαγιά μου τότε παρακολουθούσε και μου έμαθε κάποια πράγματα. Εγώ μετά, με τις έρευνες που μου άρεσαν, με την πάροδο του χρόνου τα τελειοποίησα», λέει, προσθέτοντας ότι η σχέση τους ήταν ιδιαίτερη, αφού όπως λέει του είχε αδυναμία επειδή πήρε το όνομα του παππού του. Κάθε μέρα μετά το σχολείο πήγαινε κοντά της και μέσα από την καθημερινή τους επαφή του πέρασε αυτές οι γνώσεις.
Σήμερα από την οικογένειά του είναι ο μόνος που ξέρει να τα διαβάζει τα μηναλλάγια, όμως έκανε τις προσπάθειές του να μεταλαμπαδεύει την παράδοση και στα εγγόνια του και φαίνεται πως υπάρχει ένας μικρός συνεχιστής. Ο κ. Λεωνίδας δείχνει μια φωτογραφία του εγγόνου του που κοιμάται έξω στο μπαλκόνι. Είναι ο μόνος, λέει, που ενδιαφέρεται να μάθει τα μηναλλάγια. Μια εικόνα που μοιάζει να κλείνει έναν κύκλο: Από τη γιαγιά στον εγγονό και από εκεί, ίσως, στον επόμενο.
Χαλασμός... Κυρίου και στο καφενείο
Ο κ. Λεωνίδας πιστεύει ότι οι παρατηρήσεις του έχουν επιβεβαιωθεί πολλές φορές. Όπως λέει, συνήθως οι προβλέψεις του βρίσκονται σε ποσοστό 90%-95%, ενώ για τη χρονιά που διανύουμε θεωρεί ότι έφτασαν στο 99%.
Θυμάται μία περίπτωση που είχε γράψει την ένδειξη «χαλασμός Κυρίου» για συγκεκριμένη ημερομηνία: «Ήταν χαρά Θεού μέχρι το μεσημέρι. Η ώρα 4.00 πλημμύρισε το νοσοκομείο Λευκωσίας και η Βουλή», λέει. Άλλη φορά είχε γράψει σε ένα χαρτί στον καφενέ του χωριού: «Χαλάζι, καταστροφές». Ένας ξάδερφός του, γεωργός, θύμωσε όταν το είδε. Φοβήθηκε για τις φυτείες και τα φρούτα του και έσκισε το χαρτί, έτσι ο καφετζής ζήτησε από τον Λεωνίδα να το ξαναγράψει και το φύλαξε.
Όταν πέρασαν οι μήνες και έφτασε η ημερομηνία, το χαρτί ξαναμπήκε στον καφενέ. Ο ίδιος άνθρωπος το είδε ξανά και θύμωσε. Την επόμενη ημέρα, όπως θυμάται ο κ. Λεωνίδας, μέχρι το μεσημέρι ο καιρός άλλαξε και οι σοδειές, δυστυχώς, καταστράφηκαν.
Άνω θρώσκω
Τα μηναλλάγια ανήκουν σε μία εποχή όπου ο άνθρωπος ήταν πολύ πιο άμεσα δεμένος με τη φύση. Ο γεωργός περίμενε τη βροχή, φοβόταν την παγωνιά, παρατηρούσε τον ουρανό γιατί από αυτόν εξαρτιόταν η σοδειά και η επιβίωσή του.
Σήμερα, μέσα σε έναν κόσμο όπου η πρόγνωση του καιρού βρίσκεται στην οθόνη ενός κινητού, ο κ. Λεωνίδας συνεχίζει να κοιτά προς τα πάνω. Όχι επειδή αγνοεί τη σύγχρονη εποχή, αλλά επειδή κουβαλά μία γνώση που πέρασε από στόμα σε στόμα. «Σύννεφα, αέρας και βροχή. Αυτά είναι τα τρία θεμέλια», λέει. Και κάθε Αύγουστο, όταν οι περισσότεροι κοιτούν τις εφαρμογές του καιρού για να κανονίσουν το πρόγραμμά τους, εκείνος συνεχίζει να κοιτά τον ουρανό.
Για 65 χρόνια έμαθε κάτι που δεν γράφεται εύκολα σε βιβλία: «Ακούει τη φύση».
