Το μεσημέρι της Κυριακής, 30 Αυγούστου, το ταχύπλοο επιβατηγό Filo Jet, με προορισμό το Taşucu της Μερσίνας, άρχισε να μπάζει νερά λίγο μετά την αναχώρησή του από το λιμάνι της κατεχόμενης Κερύνειας. Παρά τις προσπάθειες του πληρώματος να επιστρέψει στο λιμάνι, το πλοίο ανατράπηκε, ενώ επέβαιναν σε αυτό 259 επιβάτες και οκτώ μέλη πληρώματος. Ο αριθμός των νεκρών αυξήθηκε τις επόμενες ημέρες, καθώς συνεχίζονταν οι έρευνες για τον εντοπισμό των αγνοουμένων. Ο καπετάνιος και μέλη του πληρώματος τέθηκαν υπό κράτηση, στο πλαίσιο της διερεύνησης των συνθηκών κάτω από τις οποίες σημειώθηκε το δυστύχημα.
Λίγες ώρες μετά το ναυάγιο, προτού οριστικοποιηθεί ο απολογισμός, αρκετοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εξέφραζαν ανοιχτά ικανοποίηση για τον θάνατο Τούρκων επιβατών. Κάποιοι έφτασαν στο σημείο να εύχονται δημόσια να υπήρχαν περισσότερα θύματα, ενώ άλλοι αναφέρονταν στους νεκρούς χρησιμοποιώντας υβριστικούς και εθνικιστικούς χαρακτηρισμούς. Χαρακτηριστικό είναι ότι ορισμένοι από τους ίδιους τους σχολιαστές αναγνώρισαν το πρόβλημα ως ζήτημα παιδείας, γράφοντας πως «είναι κρίμα για την παιδεία μας». Η πλειονότητα των αντιδράσεων κάτω από τις σχετικές αναρτήσεις ήταν, πάντως, καταδικαστική, με πολλούς χρήστες να ζητούν σιωπή και σεβασμό αντί για πανηγυρισμούς. Το φαινόμενο παρέμεινε μειοψηφικό στον δημόσιο διάλογο, χωρίς αυτό να μειώνει τη βαρύτητά του.
Το ερώτημα που μένει είναι το «γιατί». Τι κάνει έναν άνθρωπο να αισθανθεί την ανάγκη να δημοσιεύσει κάτι τέτοιο, και μάλιστα επώνυμα, χωρίς τη συνήθη ασπίδα της ανωνυμίας που συχνά συνοδεύει το διαδικτυακό μίσος; Ο κλινικός ψυχολόγος Αχιλλέας Κουκκίδης δίνει μια απάντηση που δεν περιορίζεται στο προφανές.
Το άλλοθι του τραύματος
Ο κ. Κουκκίδης αρνείται να δεχτεί το ιστορικό τραύμα του 1974 ως αυτόματη εξήγηση. Πόλεμοι και αδικίες, υπογραμμίζει, δεν αποτελούν κυπριακή ιδιαιτερότητα αλλά διαχρονικό ανθρώπινο φαινόμενο, και η ευθύνη για το πώς διαχειρίζεται κανείς τη ζωή του μετά από μια αδικία παραμένει διαχρονική. Η θέση αυτή αγγίζει αυτό που η ψυχολογία περιγράφει ως «εξωτερική εστία ελέγχου», όπου η ευθύνη μετατοπίζεται συστηματικά έξω από το άτομο, στην ιστορία, στο κράτος, στον εχθρό. Ο ίδιος θέτει το ζήτημα ευθέως: «Δεν θα έπρεπε να χρειάζεται κανείς να ζει χωρίς καμία αδικία για να αποφύγει το μίσος». Χαρακτηρίζει το φαινόμενο των σχολίων ως ανωριμότητα και ανευθυνότητα σε ανθρώπινο επίπεδο, χωρίς να θέλει να χαρακτηρίσει τον καθένα χωριστά. Δεν κάνει λόγο για παθολογία συγκεκριμένων ατόμων, αλλά για μια αναπτυξιακή στάση απέναντι στη ζωή.
Η ταυτότητα του θύματος
Ο κ. Κουκκίδης περιγράφει την Κύπρο ως χώρα που παραμένει σε «εφηβική θέση» ως προς την εθνική της ταυτότητα, χωρίς σαφή απάντηση στο ερώτημα τι ακριβώς σημαίνει «Κύπριος». Μέσα σε αυτό το κενό, η πιο σταθερή ταύτιση παραμένει αυτή του πρόσφυγα, με κεντρικό στοιχείο τη θυματοποίηση, μια ταυτότητα που λειτουργεί ταυτόχρονα ως πηγή συνοχής αλλά και ως μηχανισμός συνεχούς αναζήτησης θύτη και εχθρού. Του κάνει εντύπωση, μάλιστα, ότι στα ανοιχτά οδοφράγματα, στα οποία Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι συναντιούνται καθημερινά, δεν εκφράζεται η ίδια εχθρότητα όπως στα σχόλια για το ναυάγιο. Ωριμότητα, λέει ο Κουκκίδης, είναι να δει ο καθένας την ευθύνη του για τον τόπο μας σήμερα, όχι να χτίζει το ποιος είναι πάνω στο ποιος είναι ο εχθρός του. Η ταυτότητα του αδικημένου δεν μας βοηθά να ωριμάσουμε, υποστηρίζει, και η Κύπρος οφείλει να πενθήσει τον πόλεμο, να τον αναγνωρίσει ως γεγονός χωρίς να επιστρέφει σε αυτόν, ώστε να μπορέσει επιτέλους να δει τη σημερινή της πραγματικότητα και να αποφασίσει πώς θα προχωρήσει.
«Γίναμε πρόσφυγες και αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Όμως, από τότε που γίναμε, όλοι οι Κύπριοι βιώνουμε τον τόπο μας με διαφορετικούς τρόπους, και κάποιοι τρόποι, στα μάτια κάποιων άλλων, φαίνονται προδοτικοί. Αυτό έχει να κάνει με εμάς τους Ε/Κ. Είμαστε μια χώρα που ζει σε διαφορετικά στάδια αντίληψης και αποδοχής μιας ίδιας πραγματικότητας. Και η πληγή πρέπει να κλείσει ώστε να μπορέσουμε όλοι να δούμε την ίδια πραγματικότητα και τις ίδιες αλήθειες σήμερα», λέει.
Ο εχθρός ως πηγή αξίας
Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία αφορά το τι πραγματικά κερδίζει κανείς όταν βρίσκει έναν εχθρό. Κατά τον κ. Κουκκίδη, είναι ελκυστικό να νιώθει κανείς ότι πολεμά για τη ζωή του και την αξία του μέσα από το φταίξιμο του άλλου, ακριβώς επειδή δεν έχει βρει τον τρόπο να αντλήσει αυτήν την αξία από τον ίδιο του τον εαυτό.
Σύμφωνα με την κοινωνική ψυχολογία, η λεγόμενη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας εξηγεί πως η αυτοεκτίμηση του ατόμου συνδέεται στενά με το κύρος της ομάδας στην οποία ανήκει, με αποτέλεσμα η υποτίμηση ή η δυσφήμιση μιας αντίπαλης ομάδας να λειτουργεί ως έμμεσος τρόπος ενίσχυσης της δικής του αυτοεικόνας. Με άλλα λόγια, ο εχθρός δεν χρειάζεται να είναι πραγματική απειλή για να εξυπηρετήσει αυτή τη λειτουργία, αρκεί να υπάρχει ως σημείο αναφοράς.
Ο κ. Κουκκίδης περιγράφει μια εικόνα: «Πενήντα δύο χρόνια μετά, κανένας δεν βλέπει πλέον το πτώμα στη μέση του νησιού που η κοινωνία αρνείται να θάψει». Περιγράφει, δηλαδή, την άρνηση αντιμετώπισης του θέματος, το ότι όλοι γνωρίζουν πως υπάρχει πρόβλημα αλλά κανένας δεν πράττει ουσιαστικά κάτι γι' αυτό.
Το φαινόμενο αυτό αφορά την κοινωνία που έχει συνηθίσει να συνυπάρχει με αυτήν την πληγή αντί να την επεξεργαστεί, και αυτή ακριβώς η συνήθεια, η εξοικείωση με το άλυτο, είναι που επιτρέπει σε μια νέα τραγωδία, όπως το ναυάγιο της Κερύνειας, να ενεργοποιεί μνησικακία αντί για συμπόνια απέναντι σε ανθρώπους που πέθαναν. Το πρόβλημα δεν είναι ότι η πληγή υπάρχει, αλλά ότι κανένας δεν αναλαμβάνει πλέον την ευθύνη να την κοιτάξει κατάματα, και αυτή η συλλογική αποφυγή μεταφέρεται από τη μία γενιά στην άλλη.
Το παιδί που χτυπά το τραπέζι
Ένα κύριο σημείο αφορά τον ίδιο τον μηχανισμό του μνησίκακου σχολίου. Ο κ. Κουκκίδης το παρομοιάζει με το παιδί που χτυπά το τραπέζι στο οποίο σκόνταψε φωνάζοντας «κακό τραπέζι», μια πράξη που δεν αλλάζει τίποτα στην πραγματικότητα αλλά επιστρέφει στο άτομο μια ψευδαίσθηση ελέγχου. Το φαινόμενο αυτό συγγενεύει με ό,τι η ψυχολογία της διαδικτυακής συμπεριφοράς ονομάζει φαινόμενο της διαδικτυακής αναστολής, την τάση δηλαδή ανθρώπων να εκφράζονται πιο ακραία online απ' ό,τι θα έκαναν πρόσωπο με πρόσωπο, με τη διαφορά ότι εδώ η ακρότητα δεν κρύβεται πίσω από ψευδώνυμο αλλά διεκδικείται ανοιχτά.
Έρευνες πάνω στην ψυχολογία των διαδικτυακών σχολιαστών έχουν συνδέσει την πιο ακραία μορφή αυτής της συμπεριφοράς με την ικανοποίηση που αντλεί κάποιος βλέποντας τον πόνο ή τη δυσφορία του άλλου, εύρημα που συμπίπτει με την περιγραφή του ίδιου του κ. Κουκκίδη ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως λέει χαρακτηριστικά, έδωσαν στον σχολιαστή τη δύναμη να νιώσει παθητικά ότι κάνει κάτι ενεργητικό. Το κέρδος είναι απλή ικανοποίηση, μια στιγμιαία εκτόνωση που δεν απαιτεί ούτε ρίσκο ούτε πραγματική δράση.
Ο φαύλος κύκλος της κρίσης
Ο κ. Κουκκίδης επισημαίνει κάτι που αφορά και την ίδια την αντίδραση στο φαινόμενο, όχι μόνο το φαινόμενο αυτό καθαυτό: Το να κατηγορούμε και να κρίνουμε όσους κατηγορούν και κρίνουν, λέει, μας κρατά στον ίδιο φαύλο κύκλο.
Πρόκειται για την τάση να αντλούμε αίσθηση ηθικής ανωτερότητας από την καταδίκη της συμπεριφοράς κάποιου άλλου, χωρίς αυτό να αλλάζει τίποτα ουσιαστικά. Κατά τον ίδιο, η ευθύνη παραμένει προσωπική και για τους δύο πόλους, και για όσους εξέφρασαν το μίσος και για όσους απάντησαν σε αυτό με τον ίδιο τόνο οργής, αφού ο θάνατος ανθρώπων, όπως λέει, δεν εξυπηρετείται από τίποτα από τα δύο.
Η παιδεία ως διέξοδος
Η κυπριακή εκπαίδευση, υπογραμμίζει ο κ. Κουκκίδης, δίνει έμφαση στην αριστεία αλλά όχι στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, στην ικανότητα δηλαδή του μαθητή να αμφισβητεί έτοιμα σενάρια αντί να τα αναπαράγει χωρίς επεξεργασία. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για ένα εκπαιδευτικό σύστημα που εξοπλίζει τους μαθητές με γνώσεις αλλά όχι απαραίτητα με τα εργαλεία για να αμφισβητήσουν τα συλλογικά αφηγήματα που τους παραδίδονται έτοιμα, ώστε να μπορούν, όταν μεγαλώσουν, να διακρίνουν πότε η δική τους αντίδραση εκφράζει πραγματική σκέψη και πότε απλώς αναπαράγει έναν φόβο ή μια εχθρότητα που έμαθαν χωρίς ποτέ να την επεξεργαστούν και να την αναλύσουν.
