Της Εμμέλιας Γεωργίου
Το Κυπριακό φτάνει δέκα λεπτά αργοπορημένο στη θεραπεία, κρατώντας έναν καφέ και έναν φάκελο που γράφει «Ιστορικό Πλαίσιο». Ζητά συγγνώμη για την καθυστέρηση. «Η κίνηση ήταν χάλια και από τις δύο κατευθύνσεις». Ο θεραπευτής το ακούει χωρίς να σχολιάσει και του κάνει νόημα να καθίσει. Το Κυπριακό κάθεται, με την αυτοπεποίθηση κάποιου που παραμένει σε εκκρεμότητα εδώ και πάνω από μισό αιώνα και έχει αρχίσει να το θεωρεί στοιχείο του χαρακτήρα του.
«Πώς νιώθεις;», ρωτά ο θεραπευτής.
«Περίπλοκα».
Τι άλλο, άραγε, θα μπορούσε να πει;
Αίτημα προσέλευσης
Το Κυπριακό εξηγεί από την αρχή ότι δεν πιστεύει πως χρειάζεται θεραπεία. Βρίσκεται εδώ μόνο επειδή όλοι τού λένε να «δουλέψει με τον εαυτό του». Κατά τη γνώμη του τα πράγματα πηγαίνουν αρκετά καλά. Με εξαίρεση τις περιστασιακές κρίσεις, τις καταρρεύσεις προσδοκιών, τις διπλωματικές διαφωνίες, τους πολιτικούς πανικούς και τη χρόνια αδυναμία του να δεσμευτεί σε οτιδήποτε πέρα από το αδιέξοδο. Απαριθμεί τα συμπτώματά του ήρεμα: Κατά καιρούς εξάρσεις έντασης, διπλωματικές μεταπτώσεις διάθεσης, κρίσεις ταυτότητας και μια μακροχρόνια σχέση με την άρνηση της πραγματικότητας.
Ο θεραπευτής κρατά μια νοερή σημείωση: Ο πελάτης ταυτίζει το αδιέξοδο με τη σταθερότητα.
Οικογενειακό ιστορικό
Όταν η κουβέντα πηγαίνει στο παρελθόν, το Κυπριακό αφήνει έναν βαθύ αναστεναγμό. Ο θεραπευτής τον αναγνωρίζει αμέσως. Είναι ο αναστεναγμός κάποιου που ετοιμάζεται να εξηγήσει πως όλα συνδέονται με κάτι που συνέβηκε πριν από δεκαετίες. Αρχίζει να μιλά για το 1963 και το 1974. Είναι ιστορίες που έχει πει ξανά και ξανά. Ο χρόνος και η επανάληψη δεν κατάφεραν ποτέ να ελαφρύνουν το βάρος τους. Μιλά για σκοτωμούς, εξαφανίσεις, εκτοπισμό, απώλεια, προσφυγιά, πόνο και φόβο. Για ανθρώπους που κληρονόμησαν μνήμες που δεν έζησαν οι ίδιοι, αλλά συνεχίζουν να κουβαλούν.
Αναφέρεται, επίσης, σε μια μεγάλη οικογένεια διεθνών συγγενών. Απεσταλμένοι του ΟΗΕ, διπλωμάτες και διάφοροι αξιωματούχοι που εμφανίζονται κατά καιρούς, δίνουν συμβουλές, βγάζουν φωτογραφίες και μετά εξαφανίζονται μέχρι νεωτέρας.
Ο θεραπευτής παρατηρεί ότι κάτω από την πολιτική εξακολουθεί να υπάρχει πόνος.
Κάποιες πληγές με τον καιρό σιωπούν. Δεν θεραπεύονται, όμως, όλες.
Μηχανισμοί άμυνας
Το Κυπριακό παρουσιάζει με περηφάνια τους τρόπους με τους οποίους διαχειρίζεται την πραγματικότητα.
«Είμαστε πολύ κοντά σε λύση».
Άρνηση.
«Οι άλλοι δεν θέλουν πραγματικά ειρήνη».
Προβολή.
«Κι αν λυθώ και μετά δεν ξέρω ποιος είμαι;».
Υπαρξιακό άγχος.
«Αν αλλάξει κάτι, θα καταρρεύσουν τα πάντα».
Καταστροφολογία.
Ο θεραπευτής προτείνει μερικές τεχνικές γείωσης. Το Κυπριακό απαντά ότι δοκίμασε μια φορά γιόγκα, αλλά τη βρήκε «υπερβολικά δικοινοτική».
Μεταβίβαση
Το Κυπριακό συνεχίζει να κοιτάζει προς την πόρτα.
«Θα έρθει και ο ΟΗΕ;», ρωτά.
Ο θεραπευτής απαντά αρνητικά. Το Κυπριακό δείχνει απογοητευμένο. Μιλά για τον Αντόνιο Γκουτέρες όπως ένας έφηβος μιλά για έναν γονιό που υποσχέθηκε να περάσει να τον πάρει, αλλά άργησε.
«Είπε ότι θα επέστρεφε».
Ο θεραπευτής νεύει.
«Και πώς σε έκανε να νιώσεις αυτό;».
«Αισιόδοξο. Μετά επιφυλακτικό. Μετά πάλι αισιόδοξο. Μετά απογοητευμένο. Και μετά ξανά αισιόδοξο».
Άλλη μια νοερή σημείωση: Ο πελάτης εκλαμβάνει τους διπλωματικούς κύκλους ως προσωπική πρόοδο.
Κάθε φορά που διορίζεται ένας νέος απεσταλμένος, το Κυπριακό ενθουσιάζεται από την αρχή. Σαν άνθρωπος που ξεκινά τον δωδέκατο κύκλο θεραπείας του και είναι βέβαιος πως αυτή τη φορά όλα θα αλλάξουν.
«Πώς θα σου φαινόταν να αναλάβεις εσύ την ευθύνη για τη δική σου θεραπεία;», ρωτά ο θεραπευτής.
Το Κυπριακό δείχνει ξαφνικά να βρίσκει εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μια γλάστρα στη γωνία του δωματίου.
Σωματικά συμπτώματα
Ο θεραπευτής παρατηρεί τα σημάδια. Σφιγμένοι ώμοι. Σφιγμένο σαγόνι. Ένα πόδι που δεν σταματά ούτε στιγμή να κινείται.
Δεν πρόκειται μόνο για πολιτική. Πρόκειται για μια κοινωνία που έχει μάθει να ζει σε κατάσταση αναμονής. Κάποιοι μεγάλωσαν περιμένοντας να επιστρέψουν. Άλλοι μεγάλωσαν φοβούμενοι τι μπορεί να φέρει μια αλλαγή. Έτσι κι αλλιώς, η αναμονή έγινε συνήθεια.
Ο θεραπευτής προτείνει μια άσκηση για οικοδόμηση μέτρων εμπιστοσύνης. Το Κυπριακό γίνεται αμέσως καχύποπτο.
Τελικά η συζήτηση φτάνει κάπου βαθύτερα.
«Τι φοβάσαι περισσότερο;».
Για πρώτη φορά, το Κυπριακό μένει σιωπηλό.
Όταν απαντά, το κάνει με ειλικρίνεια:
«Αν αλλάξω, ποιος θα είμαι;».
Το δωμάτιο βυθίζεται στη σιωπή. Γιατί πίσω από τις ομιλίες, τα ψηφίσματα, τα πλαίσια λύσης και τις προσεκτικά διατυπωμένες δηλώσεις, υπάρχει μια δύσκολη αλήθεια. Το να παραμένει άλυτο έχει γίνει μέρος της ταυτότητάς του. Ο θεραπευτής υποψιάζεται ότι αυτός ο φόβος δεν αφορά μόνο το Κυπριακό. Πολλοί άνθρωποι έχουν ζήσει τόσο πολύ με αυτή την πραγματικότητα, ώστε το ενδεχόμενο μιας διαφορετικής πραγματικότητας να μοιάζει σχεδόν παράξενο.
Τι συμβαίνει στις ταυτότητες που χτίστηκαν γύρω από τον διαχωρισμό; Τι συμβαίνει στις κοινότητες που πέρασαν γενιές ολόκληρες ορίζοντας τον εαυτό τους σε αντιδιαστολή με την άλλη πλευρά; Για αρκετούς, το άγνωστο μέλλον είναι πιο τρομακτικό από το γνώριμο αδιέξοδο. Όχι επειδή προτιμούν τη διαίρεση. Αλλά επειδή η βεβαιότητα, ακόμη κι όταν δεν είναι ευχάριστη, είναι συχνά πιο εύκολη από την αβεβαιότητα.
Το Κυπριακό συνεχίζει.
«Αν λυθώ, τι θα κάνουν όλοι; Τι θα λένε οι πολιτικοί; Τι θα αναλύουν οι αναλυτές; Για ποιο λόγο θα ταξιδεύουν οι διπλωμάτες; Για τι θα γράφουν οι αρθρογράφοι;».
Ο θεραπευτής σημειώνει: Ο πελάτης συνδέει την ταυτότητά του με το πρόβλημά του.
Μια στιγμή ειλικρίνειας
Λίγο πριν ολοκληρωθεί η συνεδρία, το Κυπριακό αναστενάζει ξανά. Αυτή τη φορά διαφορετικά. Όχι θεατρικά. Όχι στρατηγικά. Όχι για τα πρακτικά. Απλώς κουρασμένα.
«Κουράστηκα», λέει.
«Κουράστηκα από τις υποσχέσεις. Κουράστηκα από τις απογοητεύσεις. Κουράστηκα να γίνομαι πρωτοσέλιδο κάθε φορά που εμφανίζεται για λίγο η ελπίδα και ύστερα χάνεται ξανά. Κουράστηκα να μεταφέρω την ίδια συζήτηση από γενιά σε γενιά».
Ο θεραπευτής αισθάνεται μια μικρή αλλαγή. Όχι μεγάλη. Ούτε αρκετή για να αλλάξει τα πάντα. Απλά μια μετακίνηση. Καμιά φορά αυτό αρκεί για μια πρώτη συνεδρία.
Θεραπευτικό σχέδιο
Ο θεραπευτής προτείνει τα εξής:
- Να μπορεί να συζητά το παρελθόν χωρίς να βλέπει τον συμβιβασμό ως ήττα.
- Να εξασκηθεί σε συζητήσεις που δεν καταλήγουν αμέσως σε αλληλοκατηγορίες.
- Να περνά λιγότερο χρόνο αναμασώντας τις ίδιες διαφωνίες και περισσότερο χρόνο φανταζόμενο το κοινό μέλλον.
- Να θυμάται ότι η επούλωση και η συμφιλίωση δεν σημαίνει λήθη.
Το Κυπριακό νεύει ευγενικά. Ο θεραπευτής αναγνωρίζει αμέσως το βλέμμα. Είναι το βλέμμα κάποιου που ήδη σχεδιάζει να αγνοήσει τουλάχιστον τις μισές συμβουλές που μόλις άκουσε. Καθώς η συνεδρία τελειώνει, το Κυπριακό σηκώνεται και μαζεύει τα πράγματά του.
«Να κλείσουμε άλλο ένα ραντεβού», λέει. «Αν και είμαι πολύ απασχολημένο, θα προσπαθήσω».
Ο θεραπευτής ξέρει ακριβώς τι σημαίνει αυτό. Θα τα ξαναπούν σε έξι μήνες, όταν κάτι θα έχει πάει στραβά. Παρ' όλα αυτά, αυτό μετρά ως πρόοδος. Το Κυπριακό εμφανίστηκε. Κάθισε. Μίλησε ειλικρινά, έστω και για λίγα λεπτά. Και θυμήθηκε ότι πίσω από κάθε διαπραγμάτευση, κάθε στατιστικό στοιχείο και κάθε πολιτική δήλωση υπάρχουν άνθρωποι που απλώς θέλουν να ζήσουν φυσιολογικά.
Δεν έλυσε τίποτα σήμερα. Όμως, για πρώτη φορά, έμοιαζε πρόθυμο να σκεφτεί ότι ίσως το να θεραπευτεί δεν είναι το ίδιο πράγμα με το να ξεχαστεί.
Και στο μακροχρόνιο θέατρο της κυπριακής πολιτικής, αυτό ισοδυναμεί σχεδόν με μια σημαντική πρόοδο.
