Στη δυτική άκρη της Κάτω Πάφου, σε ένα σημείο όπου το ένδοξο παρελθόν της αρχαίας πολιτείας συναντά τη νεότερη ναυτική ιστορία της Κύπρου, δεσπόζει αγέρωχος εδώ και 138 χρόνια ο Φάρος της Πάφου. Το επιβλητικό πέτρινο κτίσμα, ύψους περίπου 20 μέτρων, αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και πολυφωτογραφημένα τοπόσημα της Μεγαλονήσου. Παράλληλα, συνιστά σταθερό σημείο αναφοράς για τη ναυσιπλοΐα, τους κατοίκους της περιοχής, αλλά και τους δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες που κατακλύζουν κάθε χρόνο το Αρχαιολογικό Πάρκο. Η ιστορία του ξεκινά το σωτήριο έτος 1888, λίγα μόλις χρόνια μετά την ανάληψη της διοίκησης της Κύπρου από τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Η ανέγερσή του συνδέθηκε με την επιτακτική ανάγκη για ασφαλή πλοήγηση των εμπορικών και πολεμικών σκαφών γύρω από τις συχνά επικίνδυνες ακτές της Πάφου. Σε μια εποχή κατά την οποία τα σύγχρονα ηλεκτρονικά συστήματα, τα δορυφορικά GPS και τα ραντάρ δεν υπήρχαν ούτε ως συλλήψεις φαντασίας, η δέσμη του φωτός του αποτελούσε τον μοναδικό και πολυτιμότερο οδηγό επιβίωσης για τα πλοία που προσέγγιζαν το νησί. Σήμερα, παρά τον ραγδαίο τεχνολογικό εκσυγχρονισμό, την ψηφιοποίηση και την πλήρη αυτοματοποίηση της λειτουργίας του, ο Φάρος της Πάφου παραμένει ενεργός. Συνεχίζει να εκπέμπει το σήμα του στο σκοτάδι, διατηρώντας ζωντανή την ιστορική μνήμη, τη σύνδεση της πόλης με το πέλαγος και τη μακραίωνη ναυτική παράδοση του τόπου.
Από τις φωτιές
Η ιστορική διαδρομή της ναυτικής σήμανσης στην Πάφο αρχίζει σε μια εποχή όπου τα μέσα προσανατολισμού ήταν εξαιρετικά πρωτόγονα. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά η Θεοφανώ Μάρκου, Λιμενικός Λειτουργός της Αρχής Λιμένων Κύπρου στο Λιμάνι της Πάφου, πριν από την έλευση των Βρετανών στο νησί το 1878, η προειδοποίηση των ναυτικών για τους κινδύνους της ακτογραμμής βασιζόταν αποκλειστικά στην ανθρώπινη παρατήρηση και τη χειρωνακτική προσπάθεια. «Ο μόνος τρόπος προειδοποίησης των πλοίων για τους κινδύνους των ακτογραμμών ήταν να ανάβουν φωτιές με ξύλα και να τις διατηρούν ασταμάτητα αναμμένες καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας σε όλα τα στρατηγικά σημεία του νησιού», εξηγεί η κ. Μάρκου. Επρόκειτο για μια διαδικασία εξαιρετικά κοπιαστική, επικίνδυνη και συχνά αναποτελεσματική, καθώς οι σφοδροί άνεμοι και οι βροχές έσβηναν τις εστίες τη στιγμή ακριβώς που οι ναυτικοί τις είχαν μεγαλύτερη ανάγκη. Με την εγκαθίδρυση της βρετανικής αποικιοκρατίας, η ανάγκη για τη δημιουργία ενός οργανωμένου, αξιόπιστου και συγχρονισμένου δικτύου ναυτικής σήμανσης κατέστη επιτακτική. Οι Βρετανοί, κατέχοντας ήδη μια τεράστια τεχνογνωσία και μακρά παράδοση στη λειτουργία φάρων στις δικές τους ακτές, μετέφεραν την τεχνοτροπία αυτή στην Κύπρο. Έτσι, το 1888 κατασκευάστηκε στην Πάφο ο πρώτος οργανωμένος Φάρος του νησιού, σε μια κομβική τοποθεσία δίπλα στο λιμάνι και το μεσαιωνικό κάστρο. «Με τόσους πολλούς φάρους στη Μεγάλη Βρετανία, δεν ήταν μεγάλη υπόθεση για τους Βρετανούς να αντιγράψουν τον εαυτό τους και να χτίσουν ελεύθερα μερικούς ακόμη φάρους, δεδομένου ότι η Κύπρος αποτελούσε πλέον δική τους αποικία», σημειώνει η κ. Μάρκου.
Η επιλογή της συγκεκριμένης γεωγραφικής θέσης υπήρξε καθοριστική. Το υψόμετρο και η μορφολογία του εδάφους επέτρεπαν στο κτίσμα να δεσπόζει πάνω από την ακτογραμμή, καθιστώντας τη φωτεινή του δέσμη ορατή από τεράστια απόσταση στη θάλασσα. Ο ανώτερος αρχαιολογικός λειτουργός του Τμήματος Αρχαιοτήτων, Ευστάθιος Ράπτου, υπογραμμίζει πως πρόκειται για τον μεγαλύτερο και πλέον εμβληματικό φάρο της Κύπρου. «Δεν υπάρχει άλλος τέτοιας εμβέλειας και αρχιτεκτονικής δομής Φάρος στο νησί μας», αναφέρει. Η δεσπόζουσα θέση του στην Ανατολική Μεσόγειο καθιστούσε το φως του ένα πολύτιμο σημείο αναφοράς. Για τους θαλασσοπόρους της εποχής, ο Φάρος δεν ήταν απλώς ένα επιβλητικό αρχιτεκτόνημα στην άκρη της ξηράς, αλλά μια πραγματική σανίδα σωτηρίας που τους καθοδηγούσε με ασφάλεια μακριά από τα επικίνδυνα αβαθή και τους βράχους της περιοχής.
Ζωή στο φως
Πίσω από την αδιάλειπτη λειτουργία του Φάρου κρυβόταν πάντα ο ανθρώπινος μόχθος. Για δεκαετίες, οι φαροφύλακες ήταν οι αθόρυβοι ήρωες της ναυσιπλοΐας, επιφορτισμένοι με το καθήκον να κρατούν τη φλόγα ζωντανή κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες. Οι άνθρωποι αυτοί δεν είχαν απλώς μια συμβατική εργασία, η ζωή τους ήταν απόλυτα συνυφασμένη με τον ίδιο τον Φάρο. Σύμφωνα με τη Λιμενικό Λειτουργό, Θεοφανώ Μάρκου, οι φαροφύλακες διέμεναν μόνιμα στον χώρο μαζί με τις οικογένειές τους. Τα ειδικά διαμορφωμένα βοηθητικά καταλύματα βρίσκονταν σε άμεση επαφή με τον πύργο, επιτρέποντας στον φαροφύλακα να βρίσκεται σε συνεχή ετοιμότητα 24 ώρες το εικοσιτετράωρο για τη συντήρηση του μηχανισμού, τον καθαρισμό των κάτοπτρων και την τροφοδοσία της ασετυλίνης ή του πετρελαίου. «Τα καθημερινά καθήκοντα ενός φαροφύλακα ήταν πραγματικά επίπονα και απαιτητικά», εξηγεί η κ. Μάρκου. Η επαγρύπνηση ήταν συνεχής, ιδιαίτερα κατά τις νυχτερινές ώρες και τις περιόδους έντονων καιρικών φαινομένων. Όταν η ομίχλη, οι καταιγίδες και τα πελώρια κύματα περιόριζαν την ορατότητα στο μηδέν, η ευθύνη που βάραινε στους ώμους του φαροφύλακα ήταν τεράστια. «Ο Θεός δεν επιτρέπει το σβήσιμο του φάρου σε τρικυμιώδεις νύχτες σφοδρών θυέλλων», αναφέρει μια παλιά ρήση των ανθρώπων της θάλασσας, αποτυπώνοντας την ιερότητα της αποστολής τους. Η εποχή αυτή, ωστόσο, έφτασε στο τέλος της με την έλευση της τεχνολογικής προόδου. Το 1982 υπήρξε χρονιά-ορόσημο, καθώς οι φαροφύλακες αποχώρησαν οριστικά από τον Φάρο της Πάφου λόγω της εισαγωγής αυτοματοποιημένων ηλεκτρονικών συστημάτων. Με την αποχώρησή τους έκλεισε ένας ρομαντικός αλλά και σκληρός κύκλος της ναυτικής ιστορίας της Κύπρου.
Στην αρχαία ακρόπολη
Παρά το γεγονός ότι ο Φάρος βρίσκεται σήμερα στην καρδιά του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πάφου, η κατασκευή του δεν συνδέεται άμεσα με την αρχαιότητα. Ο κ. Ευστάθιος Ράπτου διευκρινίζει ότι ο χώρος στον οποίο εδράζεται αποκαλείται ιστορικά «Ακρόπολη της Αρχαίας Πάφου», ενώ το ίδιο το κτίσμα αποτελεί νεότερο μνημείο της βρετανικής αποικιοκρατικής περιόδου.
Η συνύπαρξη του Φάρου με τα σπουδαία αρχαιολογικά κατάλοιπα δημιουργεί ένα σπάνιο και ιδιαίτερα ελκυστικό πολιτισμικό τοπίο, όπου η αρχαιότητα, η οθωμανική περίοδος, η αγγλοκρατία και ο σύγχρονος κόσμος συναντώνται σε λίγα μόλις τετραγωνικά μέτρα. Στο πλαίσιο αυτό, το Τμήμα Αρχαιοτήτων προχώρησε σε εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης των βοηθητικών κτισμάτων του Φάρου, στην τοπιοτέχνηση του φυσικού περιβάλλοντος και στη δημιουργία προσβάσιμων μονοπατιών για το κοινό.
Κατά τη διάρκεια των εργασιών αυτών, η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως σημαντικά ευρήματα: μια δεξαμενή, ένα εντυπωσιακό βοτσαλωτό δάπεδο και ένα κανάλι, τα οποία ανήκαν σε αρχαίο σύστημα διαχείρισης υδάτων. Η κεραμική που εντοπίστηκε στο σημείο χρονολογεί τις κατασκευές αυτές στην πρώιμη Ρωμαϊκή περίοδο (1ος – 2ος αιώνας μ.Χ.).
Όπως εξηγεί ο κ. Ράπτου, «το γεγονός ότι ο Φάρος δεσπόζει εντός του αρχαιολογικού χώρου συνάδει απόλυτα με την ιστορία της Νέας Πάφου, η οποία ιδρύθηκε κατά την Ελληνιστική περίοδο αντικαθιστώντας την Παλαιά Πάφο, ακριβώς λόγω της άμεσης και προνομιακής πρόσβασης που προσέφερε προς τη θάλασσα». Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι ολόκληρη η περιοχή έχει ανακηρυχθεί από το 1980 Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, λόγω της ιδιάζουσας παγκόσμιας αξίας της.
Σήμερα, ο Φάρος της Πάφου συνεχίζει να επιτελεί τον διπλό του ρόλο: από τη μία πλευρά παραμένει ένας ενεργός ναυτικός οδηγός για τα διερχόμενα σκάφη και από την άλλη αποτελεί ένα ζωντανό μουσείο, στενά συνδεδεμένο με την παρακείμενη δημοφιλή παραλία «Φάρος». Στέκοντας αγέρωχος πάνω στον βράχο του, υπενθυμίζει διαρκώς στους ντόπιους και τους ξένους επισκέπτες τη διαχρονική, αδιάρρηκτη σχέση της Πάφου με το γαλάζιο της Μεσογείου.
