Με στόχο την αντιμετώπιση των οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων της πανδημίας του COVID-19, της βιώσιμης ανάπτυξης και της διασφάλισης της ανθεκτικότητας της οικονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Κομισιόν προχώρησε το 2020 στη δημιουργία του Next Generation EU. Ενός έκτακτου και προσωρινού μέσου χρηματοδότησης της ανάκαμψης και εξόδου της ΕΕ από την κρίση. Πυρήνας του Next Generation EU ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, μέσω του οποίου η ΕΕ είχε αποφασίσει τη διάθεση ενός ποσού ύψους €672,5 δις σε δάνεια και επιχορηγήσεις για τη στήριξη μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων που θα υλοποιούσαν τα κράτη μέλη την περίοδο 2021-2026. Στην Κύπρο, με βάση το εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης (ΣΑΑ) και Ανθεκτικότητας που υπέβαλε η τότε κυβέρνηση, αντιστοιχούσε περίπου €1,2 δις, εκ των οποίων τα €200 εκατ. σε δάνεια. Σήμερα, στην εκπνοή σχεδόν του Σχεδίου «Κύπρος_Το Αύριο» -αυτόν τον τίτλο έδωσε η ΚΔ στο δικό της πολυετές ΣΑΑ– πόσο κοντά είμαστε στην υλοποίηση; Θα καταφέρουμε να πετύχουμε τους στόχους; Και πόσο κοντά είμαστε στην άντληση του ποσού που μας αναλογεί; Η Ανθούλα Σαββίδη, διευθύντρια Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Διεύθυνσης Ανάπτυξης του Υπουργείου Οικονομικών, δίνει τις απαντήσεις.
Σχεδόν φτάσαμε στο… αύριο. Σε ποια φάση υλοποίησης του ΣΑΑ βρισκόμαστε;
Έχουν ήδη ολοκληρωθεί σχεδόν όλες οι σημαντικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούσαν νομοθετική ρύθμιση, ενώ σε ό,τι αφορά τις επενδύσεις έχει δεσμευτεί το 100% του προϋπολογισμού του ΣΑΑ, είτε με υπογραφή δημοσίων συμβάσεων είτε με προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων και συμβάσεις με δικαιούχους στο πλαίσιο σχεδίων χορηγιών προς επιχειρήσεις, Αρχές Τοπικής Αυτοδιοίκησης, φυσικά πρόσωπα και άλλους φορείς. Συγκεκριμένα, η μέχρι σήμερα πρόοδος εφαρμογής του ΣΑΑ σε ό,τι αφορά τις μεταρρυθμίσεις είναι πολύ σημαντική. Το Σχέδιο περιλαμβάνει 61 μεταρρυθμίσεις, εκ των οποίων οι 41 αποτελούν ορόσημα στο ΣΑΑ που αφορούν νομοθετικές ρυθμίσεις. Από αυτές τις 41, έχουν ήδη ψηφιστεί από τη Βουλή των Αντιπροσώπων οι 38. Εφαρμόζεται ήδη, εν ολίγοις, το 93% των μεταρρυθμίσεων του ΣΑΑ που προϋποθέτουν νομοθετική ρύθμιση.
Οι σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις
Εκτός από την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και του εκπαιδευτικού έργου, που εγκρίθηκε στο παρά ένα τον Δεκέμβριο του 2025, ποιες άλλες σημαντικές νομοθετικές ρυθμίσεις προωθήθηκαν;
Ενδεικτικά να αναφέρω το νομοθετικό πλαίσιο για τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, την επέκταση της Προσχολικής Εκπαίδευσης, τη βελτίωση του θεσμικού πλαισίου για την καταπολέμηση της διαφθοράς, τη μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης, τη μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τη διευκόλυνση των στρατηγικών επενδύσεων, την αντιμετώπιση των ανεπαρκειών στο σύστημα συναλλαγών ακινήτων, την αύξηση της αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος και την αντιμετώπιση του επιθετικού φορολογικού σχεδιασμού. Πρόσθετα με τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις, έχουν ήδη εγκριθεί και πολλές άλλες μεταρρυθμίσεις που σχετίζονται με αποφάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου για έγκριση εθνικών στρατηγικών, όπως, για παράδειγμα, η στρατηγική για έρευνα και καινοτομία ή για έγκριση σχεδίων δράσης και οδικών χαρτών, όπως, για παράδειγμα, αυτών που αφορούν τις συγχωνεύσεις και εξαγορές.
€568 εκατ. στο χέρι
Και ποιο είναι το ύψος του ποσού που αντλήσαμε μέχρι σήμερα για όλα τα ορόσημα που καταφέραμε να υλοποιήσουμε;
Έχουμε ήδη εισπράξει από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΜΑΑ) €568 εκατ., ενώ έχουμε υποβάλει εντός του 2025 αιτήματα πληρωμών για άλλα €180 εκατ. περίπου, που αναμένεται να εισπραχθούν εντός του 2026. Βασικά ολοκληρώνεται σύντομα η διαδικασία εξέτασης της 6ης δόσης που υποβάλαμε την 1η Αυγούστου για ποσό €61 εκατ., ενώ παράλληλα άρχισε η αξιολόγηση από την Επιτροπή της αίτησης πληρωμής που υποβλήθηκε τον Δεκέμβριο, για την 7η δόση χορηγίας για πρόσθετο ποσό περίπου €118 εκατ. Οι εκταμιεύσεις πραγματοποιήθηκαν σταδιακά κατά την περίοδο 2022–2025, κατόπιν διαδοχικών θετικών αξιολογήσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που επιβεβαίωσαν την επιτυχή επίτευξη 136 οροσήμων και στόχων, με εξαίρεση το ορόσημο για την πράσινη φορολογία για το οποίο έγινε πρόσφατα μερική αναστολή ποσού και δίνεται κάποιος χρόνος για να ληφθούν μέτρα από τη Δημοκρατία. Οι μέχρι σήμερα δόσεις συνδέονται με την ολοκλήρωση ενός ευρέος φάσματος σημαντικών μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων, που αφορούν, μεταξύ άλλων, την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας της οικονομίας, την ενίσχυση του τομέα της υγείας, της παιδείας και της κοινωνικής συνοχής, την ενίσχυση της διαφάνειας, καθώς και με την ολοκλήρωση σημαντικού αριθμού έργων και σχεδίων χορηγιών, ενώ τα υπόλοιπα βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο υλοποίησης.
Πόσα αιτήματα πληρωμής απομένουν;
Μόνο οι δύο τελευταίες δόσεις χορηγίας. Τα σχετικά αιτήματα θα υποβληθούν με την ολοκλήρωση 85 στόχων και οροσήμων που είναι σε εξέλιξη το 2026. Να σημειώσω ότι τα αιτήματα πρέπει να υποβληθούν μέχρι τις 31 Αυγούστου 2026.
Αγκάθι η πράσινη φορολογία
Πιστεύετε ότι θα καταφέρουμε να υλοποιήσουμε όλες τις δράσεις του ΣΑΑ που απομένουν μέχρι το τέλος Αυγούστου και να αντλήσουμε ολόκληρο το ποσό από τον ΜΑΑ;
Με τη δέσμευση, την αποφασιστικότητα, τη συνέπεια και τη μέχρι σήμερα εξαίρετη συνεργασία όλων των θεσμών και των εμπλεκόμενων φορέων στο ΣΑΑ, θεωρώ ότι διασφαλίζεται η πλήρης απορρόφηση των διαθέσιμων πόρων με υλοποίηση σημαντικών μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων με μακροπρόθεσμο αναπτυξιακό αποτύπωμα. Αυτό βέβαια προϋποθέτει ότι θα ληφθούν οι αποφάσεις για τη σημαντική μεταρρύθμιση που αφορά, όπως προανέφερα, την πράσινη φορολογία.
Κόπηκε η χορηγία στον GSI
Να πούμε ότι βάσει των αρχικών σχεδιασμών του ΣΑΑ της Κύπρου, όπως αυτό εγκρίθηκε το 2021, ο συνολικός προϋπολογισμός ανερχόταν στο €1,22 δις, εκ των οποίων χορηγία ύψους €1,02 δις και πρόσθετη χρηματοδότηση 200 εκατ. υπό τη μορφή δανείου. Τι άλλαξε στην πορεία;
Σήμερα, μετά τις απαιτούμενες τροποποιήσεις στο Σχέδιο, την έγκριση της πρόσθετης χορηγίας μέσω του RepowerEU (σ.σ. μηχανισμός για αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης λόγω της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία) ύψους €104 εκατ. -που μειώθηκε στα €90 εκατ. λόγω πράσινης φορολογίας- αλλά και την αφαίρεση μεγάλων έργων που διαφάνηκε ότι δεν ήταν δυνατόν να ολοκληρωθούν μέχρι τον Αύγουστο του 2026, όπως για παράδειγμα ο GSI, αποφασίστηκε η μη αξιοποίηση του δανείου, καθώς δεν κρίνεται πλέον αναγκαίο και σκόπιμο, λόγω και της προσπάθειας μείωσης του συνολικού δανεισμού της χώρας. Ως εκ τούτου αποφασίσαμε να διασφαλίσουμε την εκταμίευση του συνόλου της χορηγίας ύψους €1,02 δις. Να σημειώσω ότι, στο πλαίσιο της τελευταίας τροποποίησης του ΣΑΑ τον Δεκέμβριο του 2025, αντικαταστάθηκαν, με άλλα έργα που υλοποιούνται με επιτυχία, όλα τα έργα και σχέδια της χορηγίας που αντιμετώπιζαν καθυστερήσεις ή άλλα προβλήματα και που δεν θα ήταν δυνατό να υλοποιηθούν εντός χρονοδιαγραμμάτων του ΣΑΑ. Τα έργα και σχέδια που αφαιρέθηκαν από το ΣΑΑ παραμένουν στον κρατικό προϋπολογισμό, καθώς στη μεγάλη πλειοψηφία τους αφορούν σε υπογραμμένες συμβάσεις που θα ολοκληρωθούν τέλη 2026 με αρχές 2027, εκτός δηλαδή της περιόδου του ΣΑΑ που λήγει στις 31 Αυγούστου 2026.
Εμπόδια λόγω ενεργειακής κρίσης
Για ποιους λόγους δεν έγινε κατορθωτό να υλοποιηθούν κάποια από τα έργα του ΣΑΑ;
Τα έργα που αντιμετώπισαν δυσκολίες στο πλαίσιο του ΣΑΑ δεν απέτυχαν ως προς τον στόχο ή τη σκοπιμότητά τους αλλά, κυρίως, ως προς την ικανότητα τήρησης των αυστηρών χρονοδιαγραμμάτων που επιβάλλει ο Μηχανισμός. Οι καθυστερήσεις αυτές οφείλονται σε συνδυασμό παραγόντων, με καθοριστικότερη την ενεργειακή κρίση του 2022, η οποία επέφερε σημαντικές αυξήσεις κόστους και σοβαρές διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα. Παράλληλα προέκυψαν αντικειμενικές δυσκολίες, όπως π.χ. σε ορισμένα σχέδια χορηγιών όπου δεν υπήρξε επαρκές ενδιαφέρον από την αγορά, με αποτέλεσμα οι σχετικοί στόχοι να πρέπει να μειωθούν ή διαφοροποιηθούν ώστε να ικανοποιηθούν οι πραγματικές ανάγκες και να υπάρξει η απαιτούμενη ζήτηση. Επιπρόσθετα, ορισμένες μεταρρυθμίσεις αποδείχθηκαν ιδιαίτερα σύνθετες, απαιτώντας ουσιαστικές και χρονοβόρες διαβουλεύσεις με τους εμπλεκόμενους φορείς, ώστε να διασφαλιστεί η κοινωνική αποδοχή και η θεσμική τους ανθεκτικότητα. Στις καθυστερήσεις συνέβαλαν επίσης τα γνωστά διαδικαστικά ζητήματα δημοσίων προσφορών που σχετίζονται με προσφυγές στην Αναθεωρητική Αρχή Προσφορών. Για την αντιμετώπιση αυτών των αντικειμενικών δυσκολιών, με την εκάστοτε τροποποίηση του Σχεδίου αφαιρέθηκαν έργα και σχέδια που παρουσίαζαν αυξημένο κίνδυνο μη έγκαιρης ολοκλήρωσης, ενώ παράλληλα μεταφέρθηκαν μέτρα από τη συμφωνία του δανείου στη χορηγία και αντικαταστάθηκαν δράσεις με εναλλακτικές παρεμβάσεις, διασφαλίζοντας την πλήρη απορρόφηση των πόρων. Παρά τις προκλήσεις, η πλειονότητα των έργων, ακόμα και αυτών που έχουν αφαιρεθεί από το ΣΑΑ, συνεχίζει να υλοποιείται και να ολοκληρώνεται μέσω του κρατικού προϋπολογισμού και, όπου είναι δυνατόν, με χρηματοδότηση από άλλα συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα όπως το ΘΑλΕΙΑ, διασφαλίζοντας ότι οι αναπτυξιακοί και κοινωνικοί στόχοι εξακολουθούν να επιτυγχάνονται και ότι το κράτος με συνέπεια συνεχίζει να στηρίζει τα έργα όπου είναι δυνατόν, έστω και εκτός του πλαισίου του ΣΑΑ.
Κόπηκε και η Φανερωμένη
Εκτός από τον GSI ποια άλλα έργα αφαιρέθηκαν από το ΣΑΑ;
Η δημιουργία μονάδας στην Ορούντα για τη διαχείριση κτηνοτροφικών αποβλήτων, η κατασκευή της συλλογικής υποδομής θαλάσσιας υδατοκαλλιέργειας στο Πεντάκωμο και η Τεχνική Σχολή στη Λεμεσό. Είχαμε επίσης την αφαίρεση της ανακαίνισης του σχολείου της Φανερωμένης, λόγω της σημαντικής αύξησης του αρχικά εκτιμώμενου κόστους, ενώ παράλληλα σε κάποια σχέδια χορηγιών έγινε απλή μείωση των στόχων σύμφωνα με την ανταπόκριση που υπήρξε από τον ιδιωτικό τομέα αλλά ακόμη και αυτά συνεχίζουν να υλοποιούνται στο ΣΑΑ με μειωμένους στόχους, διοχετεύοντας τα σχετικά ποσά μείωσης σε άλλα σχέδια χορηγιών με μεγάλη ζήτηση.
Ωφελήθηκε η υγεία
Ποια νέα έργα εντάχθηκαν μετά τις τροποποιήσεις;
Πέραν των έργων για την ενέργεια του νέου κεφαλαίου REPowerEU, προϋπολογισμού €104 εκατ.μ σημαντικά έργα που εντάχθηκαν είναι μεταξύ άλλων στον τομέα της υγείας η Νευρολογική Κλινική και η Μονάδα Εγκεφαλικών Επεισοδίων στο ΓΝ Λευκωσίας, το νέο Κέντρο Υγείας στο Ακάκι, η αναβάθμιση του ΓΝ Λάρνακας. Παράλληλα έγιναν αυξήσεις αριθμητικών στόχων σχεδίων χορηγιών που παρουσιάζουν μεγαλύτερη από την αναμενόμενη ζήτηση, όπως επιχορηγήσεις για προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στα νοικοκυριά και επιχορηγήσεις για αγορά ηλεκτρικών οχημάτων. Αύξηση στόχων και κατ’ επέκταση και του προϋπολογισμού τους έγινε επίσης και για έργα δημοσίων συμβάσεων και αφορούν κυρίως θεματικές προτεραιότητες της κυβέρνησης, όπως, π.χ., αγορά ιατρικού εξοπλισμού, αγορά πρόσθετου πυροσβεστικού εξοπλισμού και πρόσθετα έργα υποδομής στον τομέα της διαχείρισης υδάτινων πόρων, όπως η κατασκευή υδατοδεξαμενών και αντιπλημμυρικών έργων από επαρχιακούς οργανισμούς ανάπτυξης και δήμους.
Αύξηση του ΑΕΠ κατά 7% και 11 χιλ. θέσεις εργασίας
Πώς τελικά βοήθησε ή θα βοηθήσει στην ανάκαμψη και ανθεκτικότητα της οικονομίας και της κοινωνίας το ΣΑΑ;
Βάσει της οικονομικής ανάλυσης αντικτύπου, στην οποία είχε προβεί το Κέντρο Οικονομικών Ερευνών του Πανεπιστημίου Κύπρου, έγινε εκτίμηση ότι το ΣΑΑ μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας μας, οδηγώντας σε αύξηση του ΑΕΠ κατά περίπου 7% μεσοπρόθεσμα (2022-2026), σε σύγκριση με τη βασική ανάπτυξη της οικονομίας χωρίς το ΣΑΑ. Παράλληλα έγινε πρόβλεψη για αύξηση της απασχόλησης κατά περισσότερο από 2,5% κατά την περίοδο 2021-2026, που αντιστοιχεί σε περίπου 11.000 νέες θέσεις εργασίας. Η πραγματική συνεισφορά του Σχεδίου στην οικονομία θα μπορεί να καταγραφεί μέσω της πραγματοποίησης αντίστοιχης μελέτης μετά την ολοκλήρωση όλων των στόχων και οροσήμων και των σχετικών εκταμιεύσεων, ώστε να φανούν τα πραγματικά οφέλη του. Παρ' όλα αυτά, μπορούμε να αναφέρουμε ενδεικτικά τις τιμές κάποιων κοινών με άλλα κράτη μέλη δεικτών που συλλέχθηκαν μέχρι τα μέσα του 2025: Πέραν των 107.000 κατοικιών έχουν στηριχθεί για αναβάθμιση της σύνδεσής τους σε δίκτυα υπερύψηλων ταχυτήτων, 35.000 κατοικίες ενισχύθηκαν για εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων, περιλαμβανομένων 5.000 ευάλωτων νοικοκυριών, ενώ πέραν των 22.000 ατόμων έχουν επωφεληθεί από προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης.
Ποια έργα υποδομής έχουν ολοκληρωθεί;
Αξιόλογα έργα υποδομής που έχουν ήδη ολοκληρωθεί είναι μεταξύ άλλων η κατασκευή Μονάδας Λοιμωδών Νοσημάτων στο Νοσοκομείο Αμμοχώστου, η αναβάθμιση του Γενικού Νοσοκομείου Πάφου και η νέα Μονάδα Αιμοκάθαρσης, η επέκταση του Τμήματος Επεμβατικής Ακτινολογίας του ΓΝ Λευκωσίας, το νέο Κέντρο Ψυχικής Υγείας, το Παγκύπριο Κέντρο Αίματος, το περιφερειακό Κέντρο Υγείας Ακακίου, τα κέντρα φροντίδας παιδιών σε διάφορες πόλεις, η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων σε 405 σχολεία, η δημιουργία υδατοδεξαμενών, οι φοιτητικές εστίες στην εντός των τειχών Λευκωσία, αντιπλημμυρικά έργα σε δήμους, εγκατάσταση και λειτουργία υποδομής για έξυπνους μετρητές νερού και ηλεκτρικού ρεύματος, η ανάπτυξη βιώσιμων συστημάτων μεταφορών, η δημιουργία πολυδύναμων κέντρων για παιδιά και κέντρα φροντίδας και πάρα πολλά άλλα έργα που υλοποιούνται.
Άλλο €1 δις από ιδιωτικά κεφάλαια
Γνωρίζουμε πόσα ιδιωτικά κεφάλαια κινητοποιήθηκαν κατά την υλοποίηση του Σχεδίου;
Με βάση την εκτίμηση του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών του Πανεπιστημίου Κύπρου, το Σχέδιο αναμένεται να κινητοποιήσει σημαντικά πρόσθετα ιδιωτικά κεφάλαια, ύψους περίπου 1 δις ευρώ, κυρίως μέσα από την υλοποίηση των διαφόρων σχεδίων χορηγιών που θα στηρίξουν τις ιδιωτικές επενδύσεις και με δαπάνες στους επιμέρους τομείς προτεραιότητας του ΣΑΑ με πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα και όφελος. Σημειώνεται σχετικά ότι υλοποιούνται 40 σχέδια χορηγιών για τα οποία θα καταβληθούν από το ΣΑΑ περίπου €450 εκατ. για κάλυψη της κρατικής συνεισφοράς σε επενδύσεις με πολλαπλάσιο κόστος και ενεργοποίηση κεφαλαίων. Είναι σημαντικό επίσης να τονίσουμε ότι, για την υλοποίηση των στόχων που τέθηκαν, διατίθενται και άλλοι ευρωπαϊκοί και εθνικοί πόροι που αξιοποιούνται παράλληλα και συμπληρωματικά και ενεργοποιούν ιδιωτικά κεφάλαια: Πέραν του €1,02 δις από τον ΜΑΑ, πρέπει να λαμβάνεται επίσης υπόψη και το ποσό €1,8 δις που προβλέπεται για την ίδια περίοδο από τα Ταμεία Πολιτικής Συνοχής μέσω του Προγράμματος ΘΑλΕΙΑ 2021-2027.
