Η εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) παρουσιάζεται συχνά ως δείγμα προόδου και κοινωνικής ευαισθησίας των επιχειρήσεων. Ωστόσο, το videogate άνοιξε μία αναγκαία συζήτηση αναφορικά με τις πολιτικοοικονομικές σχέσεις και την πολιτικοεπιχειρηματική ηθική. Δηλαδή, κατά πόσον εισφορές εταιρειών και επιχειρηματιών προς πολιτικούς και κόμματα είναι πράξεις και πρακτικές (εταιρικής) ευθύνης ή μηχανισμοί εξυπηρέτησης συμφερόντων. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο δρ Άδωνης Πηγασίου, ακαδημαϊκός διευθυντής του EIMF, αποδομεί τον τρόπο με τον οποίον η ΕΚΕ εργαλειοποιείται, αμφισβητεί τον «εθελοντικό» χαρακτήρα των εισφορών που καταγράφονται στο επίμαχο βίντεο, σκιαγραφεί ένα πολιτικοοικονομικό σύστημα με έντονα χαρακτηριστικά ευνοιοκρατίας, με ελλείμματα διαφάνειας, πελατειακές σχέσεις. Παράλληλα, θέτει κρίσιμα ερωτήματα για την αντοχή των θεσμών, τη συλλογική μας ανοχή και τον ρόλο της παιδείας στη διαμόρφωση μιας πιο απαιτητικής κοινωνίας πολιτών.
Φανερά, όχι μυστικά
Τι είναι εταιρική κοινωνική ευθύνη;
Από τη δεκαετία του 1950 ο Αμερικανός ακαδημαϊκός Howard R. Bowen έθεσε το ερώτημα: «Ποιες ευθύνες απέναντι στην κοινωνία μπορούν εύλογα να αναλάβουν οι επιχειρηματίες;». Από τότε, το ζήτημα αυτό αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, αφού δύσκολα μπορεί να απαντηθεί με απόλυτο τρόπο. Ιδιαίτερα τις δεκαετίες του ’70 και ’80, ως αποτέλεσμα εταιρικών σκανδάλων, άναρχης παγκοσμιοποίησης και άνισης ανάπτυξης, η κοινωνία άρχισε να απαιτεί πιο υπεύθυνη και ηθική συμπεριφορά από τις μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις, πέραν των νομικών τους υποχρεώσεων. Ως αποτέλεσμα, καθιερώθηκε η εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) σε εθελοντική βάση και όχι ως επιβεβλημένη υποχρέωση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο οργανισμός Ronald McDonald House Charities, που χρηματοδοτεί πτέρυγες νοσοκομείων και χώρους φιλοξενίας οικογενειών παιδιών με σοβαρές ασθένειες, καθώς και η Shell, η οποία χρηματοδοτεί προγράμματα αναδάσωσης ως αντιστάθμισμα των εκπομπών αερίων που προκαλεί η καύση ορυκτών καυσίμων. Ωστόσο, η ηθική διάσταση τέτοιων πρακτικών έχει δικαίως αμφισβητηθεί, καθώς συχνά λειτούργησαν ως εργαλείο marketing που αποπροσανατόλιζε την κοινή γνώμη από άλλες προβληματικές πρακτικές. Η McDonald’s, για παράδειγμα, επικρίνεται για εκτεταμένη χρήση πλαστικών, υψηλό ανθρακικό αποτύπωμα, αποψίλωση δασών και δυσμενείς εργασιακές συνθήκες. Αντίστοιχα, η Shell παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς ορυκτών καυσίμων παγκοσμίως. Μέσα από αυτό το πρίσμα, η ΕΚΕ μπορεί να εκληφθεί και ως μια υποκριτική προσπάθεια ωραιοποίησης μιας προβληματικής κατάστασης. Το βέβαιο είναι ότι οι όποιες ενέργειες γίνονται στα πλαίσια της ΕΚΕ και έχουν θετικό πρόσημο στην κοινωνία, ανεξαρτήτως κινήτρων, δεν γίνονται ποτέ υπό το καθεστώς ανωνυμίας αλλά προβάλλονται έντονα και περήφανα από τις ίδιες τις εταιρείες.
Στενές σχέσεις
Αυτό που παρακολουθούμε στο videogate τι είναι; Είναι παρότρυνση για εισφορά στο πλαίσιο της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης ή κάτι άλλο;
Αυτό που παρακολουθούμε στην υπόθεση videogate δεν αποτελεί παράδειγμα ΕΚΕ, καθώς δεν πρόκειται για εθελοντική εισφορά αλλά για μια προφορική «παρότρυνση» που μπορεί να εκληφθεί ως έμμεση επιβολή από πλευράς κυβέρνησης, προς όφελος ενός ταμείου που διαχειρίζεται, ή τουλάχιστον διαχειριζόταν, κεντρικά και με κάποια μυστικότητα το Προεδρικό. Αντιθέτως, η υπόθεση επιβεβαιώνει ότι το πολιτικοοικονομικό μοντέλο της Κύπρου προσεγγίζει περισσότερο ένα ευνοιοκρατικό μοντέλο καπιταλισμού (crony capitalism, όπως αναφέρεται και στο βίντεο), όπου η επιχειρηματική επιτυχία δεν βασίζεται στον ανταγωνισμό, την αποδοτικότητα ή την καινοτομία αλλά στις στενές σχέσεις επιχειρηματιών και πολιτικής εξουσίας.
Δηλαδή;
Δηλαδή, οι πρακτικές αυτές παραπέμπουν σε αυτό που ονομάζουμε «πελατειακό κράτος». Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, το βασικό δομικό στοιχείο και χαρακτηριστικό θεμέλιο της πολιτικής οργάνωσης ενός πελατειακού κράτους είναι το ζεύγος «πάτρωνας-πελάτης», όπου ο πάτρωνας συγκριτικά χαίρει περισσότερης δύναμης και ισχύος (βλέπε Μαυρογορδάτος, 1983). Στην περίπτωση που εξετάζουμε, η πελατειακή σχέση λειτουργεί σε δύο επίπεδα. Στο ένα επίπεδο ο πελάτης είναι ο επιχειρηματίας που καλείται να δώσει λεφτά για να κερδίσει την εύνοια του πολιτικού πάτρωνα, και σε ένα δεύτερο επίπεδο η κυβέρνηση μπορεί να ικανοποιεί τον πελάτη (ψηφοφόρο) μέσα από το ταμείο που διαχειρίζεται κεντρικά και, ως αντάλλαγμα, να αναμένει την ψήφο του. Αν η κυβέρνηση ήθελε να λειτουργήσει ένα σοβαρό πρόγραμμα προσέλκυσης επενδύσεων θα έπρεπε με τη συμβολή του Invest Cyprus να διαμορφώσουν ξεκάθαρες προϋποθέσεις και κίνητρα. Η επιβολή εισφοράς στο όνομα της ΕΚΕ αυτοαναιρεί την ίδια την έννοιά της. Στην περίπτωση που επιβαλλόταν κάποιο τέλος, τότε, έπρεπε όλοι οι δυνητικοί επενδυτές να ενημερώνονται με διαφάνεια για την ανάγκη εισφοράς ενός συγκεκριμένου ποσού σε ένα ταμείο που θα το διαχειριζόταν ένας κρατικός θεσμός με διαφάνεια και λογοδοσία. Επίσης, δοθείσας της ευκαιρίας, να τονίσουμε ότι θα πρέπει να αναθεωρηθεί η διαδικασία δέουσας επιμέλειας (due diligence) που ακολουθείται για την αξιολόγηση δυνητικών επενδυτών και να προβληματίσει η ευκολία με την οποία, νυν και πρώην πολιτικοί, εμπιστεύονται κάποιους για να μιλάνε «off the record».
Επανάληψη της Ιστορίας
Με αφορμή το videogate, παρακολουθούμε ένα μεμονωμένο ενδεχομένως «ηθικό ολίσθημα» ή μιλάμε για ένα συστημικό πρόβλημα που αφορά την κουλτούρα μας;
Δυστυχώς δεν πρόκειται για μεμονωμένο ηθικό ολίσθημα. Αν αλλάξουν τα πρόσωπα αλλά παραμείνει αναλλοίωτο το προβληματικό θεσμικό πλαίσιο, η νοοτροπία δεν θα αλλάξει και πιθανόν να δούμε μία επανάληψη της Ιστορίας. Το σύστημα πάσχει και η κουλτούρα φαίνεται να έχει αφομοιώσει τέτοιες πρακτικές.
Πόσο εύκολα αλλάζουν οι κοινωνίες, οι θεσμοί, οι πρακτικές; Γιατί δεν αλλάξαμε μετά το βίντεο του Al Jazeera;
Το μεγάλο στοίχημα είναι να αλλάξει η νοοτροπία των πολιτικών ή να επιλέξουμε πολιτικούς που έχουν άλλη κουλτούρα, ώστε να προωθήσουν και να εφαρμόσουν τις αναγκαίες θεσμικές μεταρρυθμίσεις που θα διασφαλίσουν τα επιθυμητά επίπεδα διακυβέρνησης. Η οποιαδήποτε αλλαγή στην κουλτούρα προϋποθέτει θέληση και χρόνο και δεν είμαι σίγουρος αν στην πλειονότητά τους οι πολιτικοί επιδιώκουν μια τέτοια αλλαγή ή αν βολεύονται με μια κοινωνία που παραμένει θεατής (ή/και βολεμένος πελάτης) παρά ενεργός δρώντας.
«Παραίτηση με… αυτοπεποίθηση»
Τι πρέπει να γίνει για να σταματήσουν να θεωρούνται φυσιολογικές/συνήθεις πρακτικές αυτά που περιγράφονται στο βίντεο με έναν εκ των πρωταγωνιστών, τον διευθυντή του Γραφείου του Προέδρου της Δημοκρατίας, που αναγκάστηκε να παραιτηθεί την περασμένη Δευτέρα;
Ακόμη και η πράξη παραίτησης του διευθυντή του Γραφείου του Προέδρου προβάλλεται σαν μία ηρωική έξοδος, χωρίς να εντοπίζονται οποιαδήποτε σφάλματα που πλήττουν την αξιοπιστία της χώρας. Για το Προεδρικό, το τι είδαμε ήταν κάτι δευτερεύον μπροστά στην υβριδική επίθεση που υποστηρίζουν ότι δεχόμαστε από ξένο δάκτυλο. Παράλληλα, υποβαθμίζουν τη σχέση του κ. Λακκοτρύπη με τον Πρόεδρο ωσάν να είναι ο τελευταίος μυθοπλάστης που έτυχε να περνά έξω από το Προεδρικό και αυθαίρετα μιλά στο όνομα του Προέδρου. Το πρώτο βήμα θα ήταν η παραδοχή της προβληματικής κατάστασης αλλά ούτε το πρώτο βήμα δεν καταφέραμε να κάνουμε. Ιδανικά, τέτοιες σαθρές καταστάσεις θα μπορούσαν να ελαχιστοποιηθούν μέσα από τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Ο διορισμός ενός ανεξάρτητου ποινικού ερευνητή είναι σε θεωρητικό επίπεδο μία σωστή κίνηση. ‘Όμως, ας μην ξεχνάμε ότι ο επικεφαλής της Νομικής Υπηρεσίας (που διόρισε τον ερευνητή), ο Πρόεδρος και ο κ. Λακκοτρύπης υπηρέτησαν μαζί ως υπουργοί στην κυβέρνηση Αναστασιάδη, έχοντας δημιουργήσει μια προσωπική σχέση και αυτό εντείνει την αμφισβήτηση και την καχυποψία.
Σαν φωτοβολίδα
Τι θα μείνει στους πολίτες από το videogate; Θα δείξουν τη δυσαρέσκειά τους στις εκλογές του Μαΐου ή θα το ξεχάσουν/ξεπεράσουν μέχρι τότε;
Καταρχάς, πιστεύω πως δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι η πλειοψηφία των Κύπριων πολιτών γνωρίζει για το συγκεκριμένο βίντεο και μπήκε στη διαδικασία να το αξιολογήσει. Για το κομμάτι της κοινωνίας που παρακολουθεί τον δημόσιο διάλογο, ζητήματα τέτοιας φύσης συχνά σκάνε σαν φωτοβολίδα και εξασθενούν γρήγορα αφήνοντας πολλά ερωτήματα αναπάντητα και χωρίς ιδιαίτερες προσδοκίες για απονομή δικαιοσύνης. Πιθανόν και το videogate να καταγραφεί ως ακόμη μία αποτυχία του συστήματος, ενισχύοντας τα αυτοπροσδιοριζόμενα αντισυστημικά κινήματα.
Περιστατικά διαφθοράς και διαπλοκής δεν συμβαίνουν σε όλα τα κράτη της ΕΕ, σε όλες τις χώρες του κόσμου;
Σαφώς και υπάρχουν. Το σημαντικό, όμως, είναι να παίρνουμε παραδείγματα από τις χώρες που έχουν καταφέρει μέσα από τη διαφάνεια και την αποτελεσματική θωράκιση των θεσμών να μειώσουν τέτοια φαινόμενα, και όχι να επαναπαυόμαστε επειδή υπάρχουν και χειρότερες περιπτώσεις.
Παιδεία και ηθική
Ποιος είναι ο ρόλος των πανεπιστημίων και της Εκπαίδευσης στην καλλιέργεια ηθικής στην πολιτική, στην επιχειρηματικότητα, στην καθημερινότητα των πολιτών;
Η σωστή και ολοκληρωμένη Εκπαίδευση από μικρή ηλικία είναι κρίσιμης σημασίας. Είναι προβληματικό το γεγονός ότι οι νέοι ολοκληρώνουν το γυμνάσιο και το λύκειο γνωρίζοντας ελάχιστα για τους Έλληνες φιλοσόφους και βασικές έννοιες όπως η ηθική, η δημοκρατία και οι θεσμοί. Μέσα από μια πολυδιάστατη παιδεία που καλλιεργεί την κριτική σκέψη και τη διά βίου μάθηση, οι πολίτες μπορούν, σε βάθος χρόνου, να κατανοήσουν τη σημασία της καλής διακυβέρνησης, της ηθικής, των θεσμών και της διαφάνειας, ενδυναμώνοντας την κοινωνία των πολιτών. Τα πανεπιστήμια πλέον προσφέρουν εξειδικευμένα προγράμματα που καλύπτουν αυτούς τους τομείς και οι ακαδημαϊκοί με σχετική εξειδίκευση έχουν υποχρέωση να παρεμβαίνουν προσφέροντας μια πιο επιστημονική διάσταση. Χωρίς βασική κατανόηση αυτών των ζητημάτων, είτε θα συνεχίσουμε να αδιαφορούμε για την πολιτική είτε θα επιλέγουμε ακατάλληλα πρόσωπα και κινήματα με τιμωρητική λογική, που στο τέλος τιμωρούν την ίδια τη χώρα, οδηγώντας την προς το χειρότερο.
