Οι άνθρωποι φαίνεται πως αντιλαμβάνονται τις ανατολές και τα ηλιοβασιλέματα σχεδόν σαν τα φυσικά «άκρα» της ημέρας. Το BBC παρουσιάζει τα επιστημονικά δεδομένα πίσω από τη λεγόμενη «χρυσή ώρα» και εξηγεί πώς το φως της ανατολής και της δύσης μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη, τον ύπνο και τη διάθεση.
Όπως επισημαίνει το δημοσίευμα, τα ηλιοβασιλέματα δεν είναι απλώς όμορφες εικόνες. Έρευνες δείχνουν ότι, όπως και οι ανατολές, μπορούν να έχουν ουσιαστική επίδραση στον εγκέφαλο και την ψυχική υγεία, μειώνοντας το άγχος και την κατάθλιψη, ενώ παράλληλα ενισχύουν τη μνήμη, τη δημιουργικότητα, τον ύπνο, ακόμη και την αλτρουιστική συμπεριφορά.
Η δύναμη του δέους
Ένα από τα βασικά οφέλη ενός ηλιοβασιλέματος, όπως εξηγεί το BBC, συνδέεται με το δέος που μπορεί να προκαλέσει. Πρόκειται για το συναίσθημα που βιώνει κανείς όταν βρίσκεται μπροστά σε κάτι μεγάλο, βαθύ ή δύσκολα κατανοητό: ένα φυσικό φαινόμενο, ένα έργο τέχνης ή ένα σημαντικό ανθρώπινο επίτευγμα.
Η Μισέλ Σιότα, καθηγήτρια κοινωνικής ψυχολογίας στο Arizona State University και ερευνήτρια του φαινομένου του δέους, τονίζει στο BBC ότι ένα από τα πιο σταθερά χαρακτηριστικά του δέους είναι η αίσθηση ότι ο άνθρωπος «μικραίνει» μπροστά σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον ίδιο.
Αυτό, όπως εξηγεί, μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά για την ψυχική υγεία, επειδή μας βοηθά να δούμε τα προσωπικά μας προβλήματα μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Όσα προκαλούν έντονη ανησυχία μπορεί, μπροστά σε ένα καθηλωτικό φυσικό θέαμα, να φανούν λιγότερο καθοριστικά.
Το άρθρο επισημαίνει ότι όταν κάποιος εγκλωβίζεται σε αρνητικές σκέψεις, ένα γεγονός που προκαλεί δέος, όπως ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα, μπορεί να τραβήξει την προσοχή του, να διακόψει αυτόν τον φαύλο κύκλο και να τον επαναφέρει στο παρόν.
Η φύση ως βασική πηγή θαυμασμού
Αν και το δέος μπορεί να προκληθεί από πολλά διαφορετικά ερεθίσματα, όπως η μουσική, η τέχνη, η πνευματικότητα ή ένα ανθρώπινο επίτευγμα, το BBC υπογραμμίζει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι το συνδέουν κυρίως με τη φύση.
Η Σιότα εξηγεί ότι όταν άνθρωποι στις ΗΠΑ καλούνται να περιγράψουν μια στιγμή κατά την οποία ένιωσαν έντονο δέος, η πιο συχνή απάντηση αφορά φυσικά φαινόμενα, συνήθως μια πανοραμική θέα.
Τα ηλιοβασιλέματα και οι ανατολές θεωρούνται χαρακτηριστικά παραδείγματα. Σύμφωνα με μελέτη του 2023, την οποία επικαλείται το BBC, οι αντιδράσεις περισσότερων από 2.500 συμμετεχόντων σε εικόνες διαφορετικών φυσικών τοπίων έδειξαν ότι οι ανατολές και τα ηλιοβασιλέματα προκαλούν ιδιαίτερα έντονο δέος.
Η Τζένιφερ Στέλαρ, ερευνήτρια ψυχολογίας στο University of Toronto, επισημαίνει στο BBC ότι τα ηλιοβασιλέματα είναι εξαιρετικά όμορφα και η ομορφιά έχει την τάση να προκαλεί δέος. Όπως εξηγεί, πρόκειται για μια καθηλωτική, μεγάλης κλίμακας και ασυνήθιστη εικόνα, σε σχέση με την καθημερινή όψη του ουρανού.
Πώς ένα ηλιοβασίλεμα μπορεί να βοηθήσει τη μνήμη
Πέρα από τη βελτίωση της διάθεσης, ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα μπορεί, σύμφωνα με το δημοσίευμα, να ενισχύσει και τη λειτουργία του εγκεφάλου, βοηθώντας στη συγκράτηση πληροφοριών.
Σε ένα πείραμα που παρουσιάζει το BBC, η Σιότα ζήτησε από συμμετέχοντες να παρακολουθήσουν τρεις ταινίες, μία από τις οποίες ήταν επιστημονική και προκαλούσε δέος. Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες άκουσαν μια ιστορία και κλήθηκαν να ανακαλέσουν λεπτομέρειες. Εκείνοι που είχαν παρακολουθήσει την ταινία που προκαλούσε δέος είχαν, με διαφορά, την πιο ακριβή ανάκληση πληροφοριών.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη με ακρίβεια τι συμβαίνει στον εγκέφαλο και οδηγεί σε αυτό το αποτέλεσμα. Η Στέλαρ εξηγεί ότι μία πιθανή ερμηνεία είναι πως οι άνθρωποι συγκεντρώνονται περισσότερο σε αυτό που συμβαίνει μπροστά τους, επειδή το ερέθισμα που προκαλεί δέος έχει κερδίσει πλήρως την προσοχή τους.
Μείωση στρες και καλύτερη ψυχική υγεία
Το BBC παρουσιάζει επίσης στοιχεία που δείχνουν ότι οι συχνές εμπειρίες δέους μπορεί να έχουν σημαντικά οφέλη για την ψυχική υγεία. Μία μελέτη έδειξε ότι η τακτική βίωση τέτοιων στιγμών βοήθησε στη μείωση τόσο του οξέος όσο και του χρόνιου στρες κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19.
Σε άλλη έρευνα, επιστήμονες ζήτησαν από ηλικιωμένους να αναζητούν στιγμές δέους κατά τη διάρκεια σύντομων εβδομαδιαίων περιπάτων, από το φως στα φθινοπωρινά φύλλα μέχρι την έκφραση θαυμασμού στο πρόσωπο ενός παιδιού.
Έπειτα από οκτώ εβδομάδες, οι απαντήσεις τους σε ερωτηματολόγια ήταν περισσότερο στραμμένες προς τον εξωτερικό κόσμο και πιο περιγραφικές σε σχέση με την ομάδα ελέγχου, η οποία δεν είχε λάβει οδηγία να αναζητά τέτοιες στιγμές.
Το δημοσίευμα παρουσιάζει και ένα ενδιαφέρον εύρημα: οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να βγάζουν selfies κατά τη διάρκεια των περιπάτων τους. Όσοι ανήκαν στην ομάδα του δέους χαμογελούσαν περισσότερο, ενώ με την πάροδο των εβδομάδων τοποθετούσαν τον εαυτό τους όλο και πιο μικρό μέσα στο κάδρο, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στο φυσικό περιβάλλον.
Η καθημερινή «δόση» του ηλιοβασιλέματος
Επειδή τα ηλιοβασιλέματα είναι σταθερές και επαναλαμβανόμενες πηγές δέους, μπορούν να προσφέρουν, όπως εξηγεί το BBC, μια καθημερινή «δόση» από τα πιθανά οφέλη αυτού του συναισθήματος.
Η Στέλαρ υποστηρίζει ότι ένα ηλιοβασίλεμα κατά τη διάρκεια ενός περιπάτου στη φύση μπορεί να λειτουργήσει ακόμη πιο ενισχυτικά. Η φύση από μόνη της έχει οφέλη για την υγεία, ενώ τα ηλιοβασιλέματα, ως ιδιαίτερα εντυπωσιακά φυσικά φαινόμενα, ενδέχεται να προσθέτουν επιπλέον θετική επίδραση.
Το BBC επικαλείται και μελέτη 200 ατόμων, σύμφωνα με την οποία όσοι δήλωναν ότι βίωναν συχνά θετικά συναισθήματα, όπως χαρά και δέος, είχαν χαμηλότερα επίπεδα κυτοκινών, δηλαδή δεικτών φλεγμονής στο σώμα.
Η Στέλαρ εξηγεί ότι τα χρόνια αυξημένα επίπεδα αυτών των δεικτών συνδέονται με μεγαλύτερο κίνδυνο για διαβήτη, καρδιαγγειακές παθήσεις και κατάθλιψη.
Δεν είναι ακόμη σαφές γιατί το δέος μπορεί να έχει αυτή την επίδραση. Η ερευνήτρια εκτιμά ότι ενδέχεται να σχετίζεται με το αίσθημα σύνδεσης που νιώθουν οι άνθρωποι, καθώς η κοινωνική σύνδεση και υποστήριξη μπορεί να συμβάλουν στη μείωση των φλεγμονωδών δεικτών. Μια άλλη πιθανή εξήγηση είναι ότι το δέος μειώνει το στρες.
Μπορεί να μας κάνει πιο καλούς;
Το δημοσίευμα θέτει και μια άλλη διάσταση: το δέος μπορεί να ενισχύσει την αλτρουιστική συμπεριφορά. Το αίσθημα ότι είμαστε μικροί μπροστά σε κάτι μεγαλειώδες φαίνεται πως μπορεί να μας κάνει πιο πρόθυμους να βοηθήσουμε τους άλλους.
Σε μελέτη που παρουσιάζει το BBC, φοιτητές παρατηρούσαν είτε μια ομάδα από τεράστιους ευκαλύπτους είτε ένα κτήριο. Στη συνέχεια, ένας ερευνητής άφηνε επίτηδες να πέσουν στυλό στο πάτωμα. Όσοι είχαν κοιτάξει τα δέντρα και είχαν δηλώσει ότι ένιωσαν δέος βοήθησαν να μαζευτούν περισσότερα στυλό από όσους είχαν κοιτάξει το κτήριο.
Με βάση αυτά τα ευρήματα, το άρθρο εξηγεί ότι ένα ηλιοβασίλεμα που προκαλεί δέος μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο πιο συμπονετικό ή πιο πρόθυμο να βοηθήσει τους γύρω του.
Η σχέση με τον ύπνο
Το BBC συνδέει επίσης τον κύκλο του ήλιου με τη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού, δηλαδή του φυσικού κύκλου ύπνου και εγρήγορσης που επαναλαμβάνεται κάθε 24 ώρες.
Η έκθεση στη φυσική πορεία του ηλιακού φωτός, από την ανατολή έως τη δύση, επηρεάζει άμεσα την ψυχική και σωματική υγεία. Όταν ο κιρκάδιος ρυθμός είναι ευθυγραμμισμένος με το φυσικό περιβάλλον, ο εγκέφαλος γνωρίζει πότε και πόση μελατονίνη πρέπει να παραγάγει, ώστε να προετοιμάσει το σώμα για ξεκούραση.
Όπως εξηγεί το δημοσίευμα, η ανατολή του ήλιου παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο. Ενώ τα ηλιοβασιλέματα συμβάλλουν στη μείωση της κορτιζόλης, οι ανατολές λειτουργούν ως φυσικός ενεργοποιητής της κορτιζόλης, ξεκινώντας το εσωτερικό μας ρολόι και αναστέλλοντας την παραγωγή μελατονίνης μέχρι να πέσει ξανά το σκοτάδι.
Το πρωινό ηλιακό φως συνδέεται και με την παραγωγή σεροτονίνης, της χημικής ουσίας που σχετίζεται με τη διάθεση. Το BBC παρουσιάζει τρεις μηχανισμούς: την πρόσληψη βιταμίνης D, τα σήματα που δέχονται οι υποδοχείς στον αμφιβληστροειδή και την επίδραση των υπεριωδών ακτίνων στο δέρμα.
Το φως της δύσης ως σήμα χαλάρωσης
Αν και η ανατολή θεωρείται ισχυρότερο σήμα για τον κιρκάδιο ρυθμό, το διάχυτο φως του σούρουπου εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο. Όπως επισημαίνει το BBC, λειτουργεί ως φυσικός χρονοδιακόπτης, στέλνοντας στο σώμα το μήνυμα ότι πρέπει να αρχίσει να χαλαρώνει.
Όπως το μπλε φως της ημέρας μας ενεργοποιεί, έτσι και οι απαλές κόκκινες και χρυσές αποχρώσεις του ηλιοβασιλέματος ενεργοποιούν το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα, μειώνοντας την κορτιζόλη και βοηθώντας σε έναν πιο ξεκούραστο ύπνο.
Αντίθετα, το τεχνητό φως τη νύχτα μπορεί να διαταράξει αυτά τα φυσικά σήματα, οδηγώντας σε κακή ποιότητα ύπνου και άλλα προβλήματα.
Η Μαριάνα Φιγκέιρο, καθηγήτρια έρευνας για το φως και την υγεία στο Icahn School of Medicine at Mount Sinai στη Νέα Υόρκη, τονίζει στο BBC ότι η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης και άγχους.
Γιατί χρειαζόμαστε ανατολές και ηλιοβασιλέματα
Ο κιρκάδιος ρυθμός ρυθμίζει και τον κύκλο της κορτιζόλης. Όταν απορρυθμίζεται, μπορεί να προκαλέσει αυξήσεις της κορτιζόλης σε ακατάλληλες στιγμές της ημέρας.
Σε ένα ρυθμισμένο σύστημα, η κορτιζόλη αυξάνεται περίπου 30 λεπτά μετά το ξύπνημα, προσφέροντας ενέργεια για την ημέρα, και στη συνέχεια μειώνεται σταδιακά όσο πλησιάζει η νύχτα.
Ωστόσο, το BBC προειδοποιεί ότι η συχνή έκθεση σε τεχνητό φως, ιδιαίτερα στο μπλε φως από οθόνες μετά τη δύση του ήλιου, μπορεί να ξεγελάσει το σύστημα παραγωγής κορτιζόλης και να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα όταν δεν χρειάζονται.
Τα χρόνια υψηλά επίπεδα κορτιζόλης μπορούν να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, μεταξύ των οποίων κατάθλιψη, άγχος, γνωστική έκπτωση και επιβάρυνση του καρδιαγγειακού συστήματος.
Η Φιγκέιρο υποστηρίζει ότι η σωστή ρύθμιση της έκθεσης στο φως και στο σκοτάδι μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά. Δεν είναι τυχαίο, όπως λέει στο BBC, ότι επιστήμονες έχουν διατυπώσει την υπόθεση πως οι άνθρωποι είναι «σχεδιασμένοι» να βλέπουν τόσο την ανατολή όσο και τη δύση του ήλιου, σχεδόν σαν δύο φυσικά «άκρα» της ημέρας.
Το δημοσίευμα παρουσιάζει και μια πιθανή εναλλακτική για όσους δεν μπορούν να παρακολουθούν συχνά ανατολές και ηλιοβασιλέματα. Μελέτη του 2024 έδειξε ότι ένα LED φως που μιμείται τις διάχυτες αποχρώσεις της ανατολής και της δύσης μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού.
