Ένας νομάς κωμικός από τη Ρουμανία που γυρνάει τον κόσμο και λέει αστεία και ένας Ελβετός φοιτητής με ρίζες βουλγάρικες που σπουδάζει στο Άμστερνταμ με μια κάμερα στο χέρι, βρέθηκαν σ’ ένα διαιρεμένο νησί και η ιστορία του τους κίνησε την περιέργεια. Θα μπορούσε άνετα να είναι σενάριο ταινίας, όμως είναι πραγματικότητα και στο τέλος γέννησε και ένα αυτοσχέδιο ντοκιμαντέρ.
Αυτό που εμείς οι Κύπριοι βιώνουμε ως καθημερινότητα εδώ και 52 χρόνια, για τους επισκέπτες του νησιού φαίνεται απλά περίεργο: Οδοφράγματα, έλεγχοι, δικαιοδοσία και μια γραμμή από συρματόπλεγμα χωρίζει δύο κοινότητες που κάποτε ζούσαν μαζί. Μια φριχτή ιστορία γεμάτη αίμα και ξεριζωμό σκιάζει κάθε Κύπριο ακόμα και σήμερα, όμως στους εξωτερικούς παρατηρητές γεννά απλά ερωτήματα και ένα περίεργο αίσθημα που δεν μπορούν εύκολα να προσδιορίσουν.
Μπορεί η κωμωδία να γιατρέψει τις πληγές του παρελθόντος; Είναι περισσότερα τα κοινά από τις διαφορές των δύο πλευρών του νησιού; Πόσο πολύ θέλουμε την επανένωση του τόπου μας και των λαών του; Ξέρουμε, όντως, την Ιστορία ή κάποιες πληροφορίες έχουν θολώσει μέσα στα χρόνια και την προπαγάνδα; Το Κυπριακό δεν άρχισε το 1974 ούτε και τελείωσε τότε.
Αποδόμηση ενός μύθου
Δύο άνθρωποι που φαινομενικά δεν έχουν τίποτα κοινό, τα τελευταία χρόνια γυρνάνε τον κόσμο, ακούγοντας ιστορίες και λέγοντας αστεία, φτιάχνουν βιντεάκια για τη διαίρεση και τον ρατσισμό και προσπαθούν να «αποδομήσουν το μύθο της εθνικής ταυτότητας» που δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα, με την πτώση της αποικιοκρατίας. Δεν κάνουν εκστρατεία, απλά λένε αυτό που πιστεύουν με τον εναλλακτικό τρόπο της πολιτικής σάτιρας, του γνωστού πλέον stand-up comedy.
Σε ένα ντοκιμαντέρ διαφορετικό από όσα έχουν φτιαχτεί μέχρι στιγμής, το συγκεκριμένο καταφέρνει αυθόρμητα να δώσει μια άλλην οπτική στην ιστορία του κυπριακού προβλήματος, τόσο μέσα από την κωμωδία, αλλά και μέσα από τις μαρτυρίες νέων ανθρώπων για το πώς βιώνουν τη διαίρεση σήμερα και την ελπίδα για το αύριο.
Ο «Π» επικοινώνησε με τους δύο δημιουργούς της σειράς βίντεο-ντοκιμαντέρ «Ο κωμικός νομάς» (The Comedy Nomad), το 15ο επεισόδιο του οποίου είναι αφιερωμένο στην Κύπρο, την Ιστορία της και το σήμερα, με τίτλο «Τα καλά, τα κακά και η Κύπρος» (The Good, the Bad and the Cyprus). Ο Βίκτορ Πατρασκάν - Victor Patrascan - και ο Ζορζ Ντεγουμουά - Georges Degoumois - αφηγούνται πώς εξελίχθηκε η όλη ιδέα και τα συναισθήματα που τους προκάλεσε η επίσκεψή τους στο νησί.
Ο Βίκτωρ Πατρασκάν
«Φτιάχνουμε αυτά τα βίντεο τα τελευταία δύο χρόνια και το συγκεκριμένο ήταν ίσως το πιο περίπλοκο μέχρι στιγμής», ήταν το πρώτο πράγμα που είπε ο Βίκτωρ καθώς βρισκόταν στο Νέο Δελχί, στην Ινδία, για παραστάσεις. Όπως περιέγραψε, ήταν το μεγαλύτερο σε διάρκεια και ήθελαν να του δώσουν περισσότερο «βάθος».
Ο Βίκτωρ είναι ένας μιλένιαλ κωμικός από τη Ρουμανία και γυρνάει από χώρα σε χώρα τα τελευταία έξι χρόνια, «λέγοντας αστεία» όπου τον καλέσουν και πρακτικά έχει γυρίσει τον κόσμο. Ήταν η δεύτερη φορά που βρέθηκε στην Κύπρο, αλλά η πρώτη που επισκέφθηκε και τις κατεχόμενες περιοχές. Με οδηγούς δύο τοπικούς κωμικούς, τον Γιώργο Κυριάκου και τον Hakan Çoban, πραγματοποίησε παραστάσεις στη Λευκωσία, στη Λεμεσό και στην Αμμόχωστο. «Η διαίρεση του νησιού μάς συγκίνησε από την πρώτη φορά και θέλαμε να καταγράψουμε την εμπειρία μας και στις δύο πλευρές».
Η ιστορία της Κύπρου μπορεί να έκανε εντύπωση στον Βίκτωρ, όμως αυτό που πρόσεξε ταξιδεύοντας τον κόσμο είναι οι ομοιότητες. «Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι τα προβλήματά τους είναι μοναδικά και ιδιαίτερα, όμως ταξιδεύοντας αρχίζεις να βλέπεις μοτίβα», είπε στον «Π», προσθέτοντας ότι θα μπορούσαμε να μάθουμε πολλά ο ένας από τον άλλον «αν ήμασταν πρόθυμοι να παραβλέψουμε τα σύνορά μας».
Άνθρωποι στο ίδιο δωμάτιο
Το ντοκιμαντέρ περιλαμβάνει στιγμιότυπα από τις παραστάσεις του Βίκτωρ αλλά και συνεντεύξεις από άτομα του κοινού μετά το τέλος των παραστάσεων. «Ο κόσμος θέλει να το συζητήσει, είναι απηυδισμένοι με την κατάσταση και θέλει να μοιραστεί τον τρόπο που βλέπει τα πράγματα», παρατήρησε διευκρινίζοντας ότι το κοινό του ξέρει πού «μπλέκει» και πως τα αστεία του είναι κάπως «ερεθιστικά».
Τον ρωτάμε αν μπορεί η κωμωδία να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα. «Δεν ξέρω αν έχει τέτοια δύναμη», δήλωσε, «αλλά ίσως να κάνει τον κόσμο να επανεξετάσει συγκεκριμένα στερεότυπα και προκαταλήψεις. Σίγουρα δεν μπορεί να λύσει το πραγματικό πρόβλημα», διευκρίνισε. Αυτό που αντιλαμβάνεται ο ίδιος, είναι ότι οι διαιρέσεις αποδεικνύουν ότι όταν ο κόσμος δεν ενώνεται, τότε υπάρχουν πολύ λίγες πιθανότητες να λύσουν ένα τόσο μεγάλο πολιτικό πρόβλημα. Όταν ζούμε χωριστά και δεν υπάρχει τριβή, τότε δεν καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλο και αρχίζουμε να κάνουμε υποθέσεις που ίσως δεν ισχύουν, συνειδητοποίησε. «Αυτό που προσπαθεί να κάνει η παράσταση είναι τουλάχιστον να βάλει ανθρώπους και από τις δυο πλευρές στο ίδιο δωμάτιο», εξήγησε, προσθέτοντας ότι δίνει μια ευκαιρία να καταλάβουμε βασικά πράγματα ο ένας για τον άλλο.
Οπτική απ’ την απέξω
Ως ένας επισκέπτης, ο Βίκτωρ βρήκε την όλη κατάσταση περίεργη, όπως είπε, τονίζοντας πως οι «φρικαλεότητες του παρελθόντος άφησαν τόσο βαθιές πληγές», που γενεές αργότερα ο κόσμος «παλεύει να γιατρέψει τις πληγές και να επανορθώσει». Ένα μεγάλο πρόβλημα ίσως είναι και η Ιστορία που διδασκόμαστε, αφού, όπως είπε, η κάθε πλευρά «είναι φυσικό να μιλάει για τις δικές της εμπειρίες και να προωθεί το δικό της αφήγημα. Αυτό που ήθελα ήταν να μιλήσω απευθείας με τους ανθρώπους και από τις δυο πλευρές».
Υπενθυμίζει ότι «το σημαντικό είναι να μην κατηγορούμε ανθρώπους για πράγματα που δεν έκαναν ποτέ» και σημειώνει ότι οι περισσότεροι που πάνε στις παραστάσεις του είναι νέοι άνθρωποι, ευαισθητοποιημένοι πολιτικά, οι οποίοι γεννήθηκαν δεκαετίες μετά τον πόλεμο και τις διαμάχες. Οι παλαιότεροι που έχουν βιώσει τη βία, έχουν κουραστεί μιας και δεν θέλουν να ξεχάσουν όσα έγιναν, όμως θέλουν ειλικρινά να λυθεί και η κατάσταση. «Είναι στην ανθρώπινη φύση», σημείωσε, «είμαστε θυμωμένοι, διαπράττουμε εγκλήματα και μετά τιμωρούμαστε, αλλά έπειτα από λίγο καιρό πρέπει να μάθουμε να λειτουργούμε ως κοινωνία και να βρούμε έναν τρόπο να συνεχίσουμε να ζούμε μαζί».
Χιούμορ εκεί που δεν το περιμένεις
Η αποκλειστικά πολιτική σάτιρα δεν είναι ευρέως διαδεδομένη στο χώρο κι όμως ο Βίκτωρ, επηρεασμένος από τα ταξίδια του και τις ιστορίες των χωρών που επισκέπτεται και τις πραγματικότητες που βιώνουν, όπως για παράδειγμα η Κύπρος, ο Λίβανος, τα Βαλκάνια, εξηγώντας πώς εξελίχθηκε φυσικά μέσα από τις εμπειρίας του. «Στην κωμωδία μπορείς να μιλήσεις για τα πάντα, οπότε γιατί να μην μιλάς για τα σημαντικά;», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ερωτηθείς κατά πόσο ελπίζει να αλλάξει τον τρόπο σκέψης του κόσμου, απάντησε σχεδόν αβίαστα, πως η δουλειά του είναι να κάνει τον κόσμο να γελά. «Ό,τι κάνουν από εκεί και πέρα είναι δικό τους θέμα», εξήγησε. Ο στόχος είναι να βρίσκεις το χιούμορ εκεί που δεν το περιμένεις, δήλωσε, αν αλλάξει και την οπτική κάποιου, τότε αυτό είναι υπέροχο. «Δεν πιστεύω ότι τα αστεία μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο, οι άνθρωποι όμως μπορούν», όμως σίγουρα το γέλιο είναι θεραπευτικό και ίσως «καταλάβουν ότι κάποιες διαιρέσεις και διαμάχες είναι ανεκδιήγητες στο τέλος της ημέρας», εξήγησε.
Διαίρεση και διαμάχες
Αυτό που του έκανε εντύπωση επανελειμμένα, είναι πως κάθε διαμάχη «πιστεύει ότι είναι μοναδική», αναφερόμενος στους Ινδούς, Έλληνες, Ουκρανούς, Ρουμάνους, Ισραηλινούς και Παλαιστινίους, τα Βαλκάνια και άλλες χώρες που έχει επισκεφθεί. «Στο τέλος της ημέρας, όλοι γελάνε με τα ίδια αστεία», λέει, προσθέτοντας πως βρίσκει καταπληκτικό το πόσο παρόμοιοι είμαστε παρά τα χιλιόμετρα που μας χωρίζουν.
Ο Ζορζ Ντεγουμουά
Ο Ζορζ Ντεγουμουά έχει μια διαφορετική ιστορία. Γεννημένος στην Ελβετία με βουλγαρικές ρίζες, είναι 24 ετών και σπουδάζει Αγγλική Φιλολογία και Πολιτική Θεωρία στο Άμστερνταμ. Ο ίδιος παραδέχεται ότι πριν συνεργαστεί με τον Βίκτωρ δεν τον απασχολούσε η πολιτική επικαιρότητα, όμως πάντα του άρεσε να καταγράφει ανθρώπινες ιστορίες με την κάμερά του.
Η βάση του είναι το Άμστερνταμ, όμως τον περισσότερο χρόνο ταξιδεύει με τον Βίκτωρα, βιντεογραφεί τις παραστάσεις και φτιάχνει τα αυτοσχέδια ντοκιμαντέρ. Όπως εξήγησε στον «Π», μαθαίνει την Ιστορία του κάθε μέρους που επισκέπτεται, όμως το επεισόδιο για την Κύπρο ήταν το μοναδικό που τον έκανε να ψάξει περισσότερο και να συμπεριλάβει αφήγηση, για να δώσει ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο. Αυτό που ξεχώρισε ήταν η συνέντευξη με τον «δήμαρχο» της κατεχόμενης Αμμοχώστου, τον οποίο επισκέφθηκαν, καθώς και την «πόλη-φάντασμα», το εγκαταλελειμμένο Βαρώσι.
«Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο είναι το γεγονός ότι πολλοί νέοι άνθρωποι δεν έχουν ταξιδέψει ποτέ στην άλλη πλευρά», είπε, προσθέτοντας ότι είναι «λυπηρό». Παρόλο που δεν ήξερε την ιστορία του Κυπριακού, με σεβασμό στις δύο κοινότητες χρησιμοποίησε ένα λεκτικό πλαίσιο προσπαθώντας να διατηρήσει ισορροπίες και να αποτυπώσει τόσο τις διαιρέσεις αλλά και αυτά που μας ενώνουν.
Ύμνος η Τηλλυρκώτισσα
Αξίζει να γίνει αναφορά σε κάποια σημεία του ντοκιμαντέρ που το κάνουν να ξεχωρίζει, πέραν του κωμικού του στοιχείου. Αρκετοί νέοι άνθρωποι μίλησαν στην κάμερα του Ζορζ για το πώς τους επηρεάζει η υπάρχουσα κατάσταση, άλλους συναισθηματικά και άλλους πρακτικά, ιδιαίτερα τους Τουρκοκυπρίους, που είναι σχεδόν αποκλεισμένοι από τον υπόλοιπο πλανήτη. Αγαπημένο σημείο του Ζορζ, όπως εξέφρασε ο ίδιος στον «Π», ήταν η τελευταία σκηνή όπου ο Βίκτωρ ρωτά ποιος θα μπορούσε να είναι ο ύμνος του νησιού, και το κοινό αρχίζει να τραγουδά το δίγλωσσο παραδοσιακό τραγούδι «Τηλλυρκώτισσα/Dillirga», δίνοντας στο ντοκιμαντέρ μιαν «όμορφη νότα ενότητας».
Στερεότυπα και διαιρέσεις
Όπως εξήγησε ο Ζορζ, ο οποίος μερικές φορές ανοίγει τις παραστάσεις με δικά του αστεία, η κωμωδία συνήθως βασίζεται στα στερεότυπα, μιας και ένας κωμικός δεν έχει χρόνο να γνωρίσει το κοινό του για να το σατιρίσει. Ο Βίκτωρ το παίρνει ένα βήμα παραπέρα, προσπαθώντας να αναδείξει το γεγονός ότι αυτά τα στερεότυπα δεν καθορίζουν το ποιοι είμαστε. Σκοπός τους είναι να αμφισβητήσουν τον εθνικισμό, την πολιτική της εθνικής ταυτότητας και τις διαιρέσεις που κατασκευάζουμε μεταξύ μας και η Κύπρος «έγινε η τέλεια μελέτη περίπτωσης».
Εννοείται πως το εγχείρημα αυτό δεν απέφυγε και τα αρνητικά σχόλια, με τον Ζορζ να περιγράφει τα αρνητικά σχόλια που πήρε το βίντεο στην πλατφόρμα, κυρίως για το γεγονός ότι πραγματοποίησαν παραστάσεις και στις κατεχόμενες περιοχές. «Είμαι σίγουρος ότι αυτοί που σχολίασαν αρνητικά είδαν μόνο τα πρώτα λεπτά του βίντεο».
Μαύρο και άσπρο πρόβατο
Όσον αφορά την αποικιοκρατία και τις εθνικές ταυτότητες, κεντρικά στοιχεία στις παραστάσεις, ο Ζορζ περιέγραψε πως κατά την άποψή του, «η έννοια του έθνους-κράτους εμπεριέχει ένα ελάττωμα: Την αντίληψη ότι, για να ανήκει μια χώρα σε έναν συγκεκριμένο λαό, πρέπει να διαθέτει μια συντριπτική εθνοτική πλειοψηφία και να θέτει όρια στον αριθμό των ξένων ή ανθρώπων διαφορετικών πολιτισμικών καταβολών που μπορεί να δεχθεί, ώστε να μη θεωρηθεί ότι απειλείται η ταυτότητά της». Πολλά τραγικά γεγονότα στην Ιστορία συνέβησαν επειδή αυτή η αντίληψη εφαρμόστηκε στην πράξη, πρόσθεσε. Μάλιστα, μοιράστηκε και μια προσωπική του εμπειρία, όντας 10 χρονών παιδάκι στην Ελβετία, το ακροδεξιό κόμμα της χώρας ξεκίνησε μιαν αντιμεταναστευτική καμπάνια με πανό, το οποίο απεικόνιζε ένα άσπρο πρόβατο να κλωτσάει ένα μαύρο πρόβατο εκτός συνόρων. «Ευτυχώς απορρίφθηκε», είπε.
Αυτό που κρατάει από την επίσκεψή του στην Κύπρο είναι το πόσο πρόθυμοι ήταν οι άνθρωποι να μοιραστούν τον πόνο τους μαζί του. «Όλοι μπορούν να εξηγήσουν τον πόνο που βίωσε η κοινότητά τους, το δύσκολο είναι να αναγνωρίσουν ότι και η άλλη πλευρά υπέφερε επίσης», συνειδητοποίησε.
*Ο Βίκτωρ Πατρασκάν θα επιστρέψει στην Κύπρο τον Ιανουάριο για να πει τα αστεία του.
