Έτος 2026, η συζήτηση για το Κυπριακό βράζει και η ανάγκη για την ενίσχυση των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης εμφανίζεται ξανά στο προσκήνιο. Μόνο που οι δύο πλευρές δυσκολεύονται να βρουν κοινή συνισταμένη... Την ίδια ώρα, αυτόνομες πρωτοβουλίες απλών ανθρώπων όχι μόνο επιτυγχάνουν τη συνεργασία, αλλά ακμάζουν και προσφέρουν τόσο στην κοινωνία όσο και στην οικονομία. Τέτοιες πρωτοβουλίες στηρίζει και το Φιλανθρωπικό Ίδρυμα Στέλιος Χατζηϊωάννου στην Κύπρο, μέσω χρηματικών επάθλων, αλλά και προσφέροντας αναγνωρισιμότητα σε δικοινοτικές επιχειρηματικές ιδέες. Ο «Π» επέλεξε να παρουσιάσει δύο από τους φετινούς νικητές, δύο διαφορετικές επιχειρήσεις που στον πυρήνα τους αποδεικνύουν το αυτονόητο: Όταν οι δύο κοινότητες συνεργάζονται, το αποτέλεσμα είναι όμορφο, παραγωγικό και δημιουργεί προοπτικές.
Μιχάλης Παντελίδης και Arif Cebeci
Η τέχνη της οργανοποιίας του βιολιού
Η ιδιαίτερη τέχνη της οργανοποιίας δεν απασχολεί πολλούς, αυτοί όμως που ασχολούνται, το κάνουν με μεράκι και μαεστρία. Ο Μιχάλης Παντελίδης άνοιξε το εργαστήρι του στην Οδό Κατσώνη, στο εμπορικό κέντρο της Λευκωσίας το 2005, φέρνοντας μαζί του τη γνώση από την ιστορική Κρεμόνα, τη μητρόπολη του βιολιού. Τα τελευταία πέντε χρόνια συνεργάζεται με τον Arif Cebeci, δημιουργώντας καινούρια βιολιά και αποκαθιστώντας παλαιά.
Από μικρό παιδί ο Μιχάλης έπαιζε βιολί, αλλά προτιμούσε να φτιάχνει πράγματα με τα χέρια του, ιδιαίτερα ξύλινα καραβάκια. Ως τελειόφοιτος μαθητής πλέον και επηρεασμένος από την αδερφή του που ήδη σπούδαζε στην Ιταλία, αναλογίστηκε πως «κάποιος πρέπει να φτιάχνει τα βιολιά» και κατέληξε στην ιταλική πόλη Κρεμόνα. Εκεί έμαθε την αναγεννησιακή τέχνη του 16ου αιώνα και την έφερε πίσω μαζί του στην Κύπρο.
Η ιστορία του Arif είναι «παρόμοια», όπως λέει και ο ίδιος. Επηρεασμένος από τον διευθυντή του μουσικού σχολείου όπου φοιτούσε, γνώρισε την οργανοποιία η οποία τον μάγεψε και αποφάσισε να την ακολουθήσει επαγγελματικά. Σπούδασε στην Τουρκία και γυρνώντας πίσω στην Κύπρο ξεκίνησε από το γκαράζ του σπιτιού του. Μέσω κοινών φίλων, βρέθηκε στο δρόμο του ο Μιχάλης και άρχισε η επιτυχημένη συνεργασία τους.
Η συνύπαρξη σε ένα κατ' εξοχήν μοναχικό επάγγελμα
Η τέχνη της κατασκευής βιολιών «απαιτεί έναν βαθμό απομόνωσης και συγκέντρωσης», εξήγησε ο Μιχάλης, αν και ως τέχνη «είναι εξαιρετικά σημαντικό να έχεις ακόμα ένα ζευγάρι μάτια κοντά», πρόσθεσε. Γελώντας θυμόταν τα χρόνια πριν τη συνεργασία με τον Arif, όταν ολοκλήρωνε ένα βιολί και ήθελε να ρωτήσει κάποιον αν «βλέπει αυτό που βλέπω» και συχνά περίμενε την ετήσιά του επίσκεψη στην Ιταλία και στον «μάστερ» του. Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν πολλοί κατασκευαστές, είναι σημαντικό να υπάρχουν δύο επαγγελματίες σε ένα εργαστήρι, σημείωσε.
Δημιουργία με σεβασμό
«Το βιολί είναι βιολί είτε παίζει κλασική μουσική, είτε παραδοσιακή», λέει χαρακτηριστικά ο Μιχάλης, διευκρινίζοντας ότι υπάρχουν και εξειδικευμένα ηλεκτρικά βιολιά, τα οποία ανήκουν σε άλλη κατηγορία. Το εργαστήρι τους καταπιάνεται με το κλασικό κουαρτέτο της οικογένειας των εγχόρδων, βιολιά, βιόλες, τσέλο και ενίοτε επισκευάζουν κοντραμπάσα, μιας και απαιτείται μεγαλύτερος χώρος για το εν λόγω όργανο. Πέρα από την κατασκευή, οι δύο οργανοποιοί ασχολούνται και με την αποκατάσταση παλαιών οργάνων. Μάλιστα, μία από τις πιο αξιοσημείωτες δουλειές τους που ξεχωρίζουν οι ίδιοι, ήταν η αποκατάσταση ενός βιολιού του 1785 από τον Giovanni Battista Guadagnini, αξίας €4 εκατομμυρίων. «Αυτά τα όργανα δεν είναι απλώς εργαλεία μουσικής, είναι ιστορικά έργα τέχνης», περιέγραψε ο Μιχάλης και «κάθε παρέμβαση πρέπει να σέβεται τη δουλειά του αρχικού δημιουργού».
Επίσης, πρόσφατα κατάφεραν να φέρουν στην Κύπρο ένα βιολί Stradivari και ένα βιολί Guarneri και διοργάνωσαν μία έκθεση όπου Κύπριοι οργανοπαίχτες είχαν την ευκαιρία να παίξουν με τα σπουδαία αυτά όργανα. «Όλοι ήταν πολύ ενθουσιασμένοι γιατί είναι πολύ σπάνιο να έχεις τέτοια όργανα στα χέρια σου», δήλωσε ο Μιχάλης, εξηγώντας πως ήταν μια καλή ευκαιρία να συγκρίνουν και να καταλάβουν τι κάνει ένα βιολί «πραγματικά σπουδαίο» και από πού προέρχονται. Όπως περιέγραψε, η οργανοποιία διδάσκεται από τους παλαιότερους στους νεότερους «μάστερ». Η Κρεμόνα είναι γνωστή ως η πρωτεύουσα του βιολιού και γέννησε τους ιστορικούς οργανοποιούς, Αντόνιο Στραντιβάρι και ο Νικολό Αμάτι, οι οποίοι θεωρούνται οι «μάστερ» των μαθητών, γι’ αυτό και, όπως τόνισε ο Μιχάλης, είναι καθήκον των επόμενων να «σέβονται» το έργο τους. «Προσπαθούμε να διατηρούμε την παραδοσιακή τέχνη», παρόλο που είναι πιο απαιτητική και χρονοβόρα. Με αυτόν τον τρόπο, το όργανο αναπτύσσει τον χαρακτήρα του φυσικά όσο περνά ο καιρός, μαρτυρώντας τη ζωή του βιολιού μέσα από τη ζωή του μουσικού του. «Κάθε βιολί είναι διαφορετικό», πρόσθεσε, έχει τη δική του προσωπικότητα και αντανακλά το επίπεδο του δημιουργού του.
Για τον Arif η μαγεία κρύβεται στο να δημιουργείς κάτι από το μηδέν. Ενώ σπούδασε μουσική και του αρέσει να παίζει, πάντα ένιωθε άβολα μπροστά σε κοινό. Το να δουλεύει σε εργαστήρι είναι διαφορετικό, «κλείνεις την πόρτα, μυρίζεις το ξύλο, το ακουμπάς και δημιουργείς κάτι όμορφο» και αυτό το συναίσθημα είναι δύσκολο να το περιγράψει, όπως εξήγησε.
Η δημιουργία ενός βιολιού από το μηδέν υπολογίζεται στις 300 ώρες συγκεντρωμένης δουλειάς και χρειάζεται πολλή υπομονή, χωρίς συντομία. «Ένα εξαιρετικό βιολί δεν δημιουργείται βιαστικά, πρέπει να δώσεις προσοχή στην κάθε λεπτομέρεια», τόνισε ο Μιχάλης. Στην πραγματικότητα, για να είναι βιώσιμη η επιχείρηση, βασίζονται και στις επισκευές, καθιστώντας την ισορροπία μεταξύ δεξιοτεχνίας και επιχείρησης μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις.
Το Βραβείο
Ως επιχείρηση, ο Μιχάλης και ο Arif έχουν λάβει φέτος για τρίτη χρονιά βραβείο από το Φιλανθρωπικό Ίδρυμα Στέλιος Χατζηϊωάννου στην Κύπρο, για τις δικοινοτικές επιχειρήσεις. Όπως εξηγούν, είναι σημαντικό η τέχνη και η δεξιοτεχνία τους να αναγνωρίζεται ως ουσιαστική συμβολή στην οικονομία, και το Ίδρυμα αναγνωρίζει το επιχειρησιακό μοντέλο. Συχνά ο κόσμος πιστεύει πως οι τέχνες είναι χόμπι ενώ στην πραγματικότητα μπορούν να προσφέρουν στην οικονομία και αξίζουν τη χρηματική επένδυση, είπε ο Μιχάλης.
Συνύπαρξη σε ένα διαιρεμένο νησί
«Οι απλοί άνθρωποι δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν μεταξύ τους», δήλωσε ο Μιχάλης, χαρακτηρίζοντας την κατάσταση «αρκετά παράλογη». Η πολιτική κατάσταση απλά «δυσχεραίνει τη ζωή μας», εξήγησε. Τα οδοφράγματα, η γραφειοκρατία και η διαίρεση δημιουργούν εμπόδια, τα οποία «οι απλοί άνθρωποι δεν χρειάζονται», πρόσθεσε.
Από μεριάς του ο Arif συμφωνεί, και θεωρεί ότι ενώ συνυπάρχουμε μεταξύ μας, υπάρχουν ακόμα πρακτικές δυσκολίες. Όπως περιέγραψε, στο βόρειο τμήμα του νησιού είναι πολύ πιο δύσκολο να παραγγείλεις υλικά και προμήθειες λόγω περιορισμών, ενώ οι φόροι από την Τουρκία αυξάνουν δραματικά το κόστος. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που δεν μπορούσε να διατηρήσει το δικό του εργαστήρι στο βόρειο τμήμα της Λευκωσίας, όπου και ζει μέχρι σήμερα. Καθημερινά, για να έρθει στη δουλειά του, που είναι μόνο μερικά χιλιόμετρα μακριά, χρειάζεται ώρες μέχρι να διασχίσει το οδόφραγμα. Η έλλειψη υλικών στερεί και την πρόσβαση σε προϊόντα, όπως τα βιολιά στους Τουρκοκυπρίους. Ερωτηθείς για το αν θα ήταν διαφορετικά τα πράγματα αν ήταν στο χέρι των απλών ανθρώπων, ο Arif είπε πως θα «λυνόταν εδώ και δεκαετίες».
Η δικοινοτική start-up που ξεκίνησε από τη νεκρή ζώνη
Από τα κατακάθια της ελιάς στο τραπέζι
Πέραν των αυτόνομων πρωτοβουλιών, απρόσμενες επαγγελματικές συμπράξεις γεννιούνται και μέσα από πρωτοβουλίες ΜΟΕ του ΟΗΕ. Το Pit2Table γεννήθηκε μέσα από ένα πρόγραμμα του UNDP, όπου για 3 μήνες εφευρετικά μυαλά από όλο το νησί ένωσαν τις δυνάμεις τους για να αναπτύξουν τις επιχειρηματικές τους ιδέες. Δύο ανεξάρτητες ιδέες δουλεύουν σε συνέργεια, αναπτύσσοντας τα προϊόντα τους.
Έπιπλα από κουκούτσια
Το Pit2Table αξιοποιεί όλα τα απόβλητα από τα ελαιοτριβεία και τα μετατρέπει σε επιφάνειες για έπιπλα. Η ιδέα ξεκίνησε από τους Mustafa Afşaroğlu, Buğra Ebeler και Yağmur Fellahoğlu την περίοδο της πανδημίας κόβιντ. Ο Mustafa, εμπνευσμένος από την προϋπηρεσία του στον σχεδιαστικό τομέα αλλά και από τα παιδικά του χρόνια, όπου μάζευαν ελιές για ελαιόλαδο, σκέφτηκε πως όλο το υλικό από τα απορρίμματα της διαδικασίας θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως κάτι χρήσιμο. Η ιδέα μέστωσε με τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα ΜΟΕ του UNDP. Κατά τη διάρκεια του προγράμματος, γνώρισαν την Κατερίνα Λοΐζου και τον Άγγελο Ευαγγέλου, οι οποίοι συμμετείχαν με το δικό τους πρότζεκτ. Η διαδικασία τούς έφερε κοντά και πέρα από τους δεσμούς φιλίας που αναπτύχθηκαν, η Κατερίνα και ο Άγγελος έφεραν στην ομάδα του Pit2Table «αυτό που της έλειπε», όπως είπε ο Mustafa στον «Π», με τη γνώση τους στον τομέα των υλικών. Το 2025, η εταιρεία πήρε σάρκα και οστά, με το προϊόν τους να έχει πάρει ήδη αναγνωρισιμότητα. «Η αγορά γίνεται πιο δεκτική», εξήγησε ο Mustafa, ιδιαίτερα όσον αφορά το σχεδιαστικό κομμάτι και τη βιωσιμότητα. Οι προκλήσεις έρχονται στην αλυσίδα παραγωγής, μιας και ακόμα οι κατασκευαστικές εταιρείες προτιμούν τα καθιερωμένα υλικά όπως το λαμινέιτ, τα οποία είναι και φθηνότερα. Παρόλα αυτά, το προϊόν τους έχει παρουσιαστεί στην Κοπεγχάγη, στο Παρίσι, στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη. Ο Buğra περιέγραψε πως η ομάδα ξεκίνησε να φτιάχνει τις επιφάνειες στο χέρι και σιγά σιγά απέκτησαν εργατικό δυναμικό και μηχανήματα, με στόχο την αυτοματοποίηση της παραγωγής έτσι ώστε να επικεντρωθούν πλήρως στο σχεδιαστικό κομμάτι.
Σημαντική αναγνώριση ήρθε από την ίδια την πρόεδρο της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η οποία συνεχάρη τους δημιουργούς σε μιαν έκθεση στις Βρυξέλλες. «Ήταν σουρεάλ», περιέγραψε ο Buğra, «να την ακούς να μιλάει για τη δουλειά σου», προσθέτοντας πως τέτοια αναγνώριση «επικυρώνει αυτό που προσπαθούμε να πετύχουμε».
Δικοινοτική σύμπραξη
Τα προϊόντα παράγονται στο βόρειο τμήμα του νησιού, στο αρχικό εργαστήρι, τα απόβλητα όμως προέρχονται τόσο από Τουρκοκύπριους όσο και Ελληνοκύπριους ελαιοπαραγωγούς. Το ολοκληρωμένο προϊόν περνά από τη νεκρή ζώνη, μέσω του κανονισμού για το εμπόριο στη νεκρή ζώνη και εισέρχονται στην αγορά της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπου και εξάγονται διεθνώς. Η γραφειοκρατία είναι αρκετή, μιας και πρέπει να περάσει από τις αντίστοιχες υπηρεσίες των δυο πλευρών. «Η συνεργασία ξεπερνάει το σχεδιαστικό και παραγωγικό κομμάτι», εξήγησε ο Mustafa, καθώς μπαίνουν και τα πρακτικά ζητήματα της επικοινωνίας με τους παραγωγούς, αλλά και τη συνεννόηση με κρατικές υπηρεσίες και την αλυσίδα διανομής. «Απαιτεί σκληρή δουλειά, την οποία βάζουν κυρίως τα παιδιά», σχολίασε η Κατερίνα, εννοώντας τον Mustafa, τον Buğra και την Yağmur. Από τις μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, είναι η εισαγωγή υλικών και μηχανημάτων, καθώς το κόστος στο βόρειο τμήμα είναι εξαιρετικά υψηλότερο, εξήγησε ο Buğra. Παρόλες τις δυσκολίες, «αποφασίσαμε πως δεν μπορούμε να περιμένουμε την κατάλληλη στιγμή», πρόσθεσε. Ερωτηθείς κατά πόσο θα μπορούσαν τέτοιες πρωτοβουλίες να μας φέρουν πιο κοντά, ο Άγγελος απάντησε πως «αν θέλεις να βλέπεις διαφορές, τότε θα βλέπεις διαφορές». Ο Mustafa, από την άλλη, πιστεύει πως όταν οι άνθρωποι μοιράζονται έναν κοινό σκοπό, τότε οι διαφορές χάνουν τη σημασία τους. Το πρόγραμμα «βοήθησε πολύ στο να γνωρίσουμε ο ένας τον άλλο και να δουλέψουμε μαζί», πρόσθεσε η Κατερίνα. «Τέτοιες συνευρέσεις κανονικοποιούν τη συνεργασία και σπρώχνουν τους ανθρώπους να συγκεντρωθούν στα κοινά τους ενδιαφέροντα παρά στις διαιρέσεις». Η αλληλεπίδραση είναι κομβική, σχολίασε ο Buğra γιατί περνώντας χρόνο μαζί, «αρχίζεις να προσέχεις περισσότερο τις ομοιότητες παρά τις διαφορές», αλλιώς «είναι πολύ εύκολο να παγιδευτείς σε πολιτικά αφηγήματα και ιστορικές διαφωνίες». «Όσες περισσότερες ευκαιρίες έχουμε να δουλεύουμε μαζί, τόσο πιο εύκολο θα είναι να δούμε πως είμαστε απλά όλοι άνθρωποι», πρόσθεσε.
Δερμάτινα από... παπουτσόσυκα
Η Κατερίνα και ο Άγγελος τρέχουν το δικό τους προϊόν, Velo, όπου αξιοποιούν τα απόβλητα του αγαπημένου κυπριακού φρούτου, του παπουτσόσυκου, για να φτιάξουν ένα υποκατάστατο δέρματος για προϊόντα μόδας, όπως πορτοφόλια.
Αξίζει να σημειωθεί πως κατά τη διάρκεια του διαγωνισμού του UNDP, και οι δύο ιδέες βραβεύτηκαν. Παρόλο που δεν έχουν σκοπό να ενώσουν τις δύο εταιρείες, συνεχίζουν τη στενή συνεργασία και μάλιστα υπάρχουν μελλοντικά πλάνα για το λανσάρισμα κοινού προϊόντος, που όπως ανακοίνωσαν στον «Π», θα συνδυάζει τα δύο.
