Οικονομική σταθερότητα και ισχυρές τράπεζες. Σίγουρα τα δύο πάνε μαζί, το ένα χρειάζεται το άλλο και το ένα στηρίζει το άλλο. Αυτή είναι η πρώτη, και σε γενικές γραμμές, ορθή αποτύπωση.
Σε αυτά τα πλαίσια, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) διαδραματίζει δύο αποστολές. Τη βασική αποστολή, δηλαδή τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών μέσω της νομισματικής πολιτικής, δηλαδή τον έλεγχο του πληθωρισμού και τη στήριξη της οικονομικής ανάπτυξης. Τη «δευτερεύουσα» αποστολή-ρόλο, την εποπτεία και σταθερότητα των τραπεζών. Στις πλείστες περιπτώσεις αυτό το μοντέλο λειτουργεί.
Όμως, μετά την κατάρρευση μεγάλων τραπεζών και τον πανικό που προκλήθηκε στις αγορές, η Ευρώπη έδωσε – όπως αναμενόταν - τεράστια έμφαση στη βιωσιμότητα του τραπεζικού συστήματος. Η δευτερεύουσα αποστολή μετατράπηκε σε πρωτεύουσα.
Στην Κύπρο, η κρίση του 2013 αποτέλεσε ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς η κατάρρευση των τραπεζών οδήγησε σε «κούρεμα» καταθέσεων, περιορισμούς στην κίνηση κεφαλαίων και βαθιά – ευτυχώς περιορισμένης διάρκειας - ύφεση. Αντίστοιχα προβλήματα εμφανίστηκαν, αν και σε μικρότερη ένταση, στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία. Η εμπειρία εκείνης της περιόδου δημιούργησε έναν έντονο φόβο για την αποσταθεροποίηση των τραπεζών και οδήγησε την ΕΚΤ σε μια πιο προστατευτική στάση απέναντί τους.
Ήταν αναμενόμενο (και ανθρώπινο) να δοθεί έμφαση στην εξυγίανση των τραπεζών. Εκτός από τις ρυθμιστικές απαιτήσεις, η εξυγίανση απαιτεί και ισχυρή κεφαλαιακή επάρκεια, η οποία μπορεί να καλυφθεί από αυξημένη κερδοφορία. Άρα το να βλέπει η ΕΚΤ την κερδοφορία και τα κεφάλαια των τραπεζών να ενισχύονται, δημιουργούσε ένα αίσθημα ασφάλειας. Είχε κάθε κίνητρο οι πολιτικές της να επηρεάσουν θετικά την τραπεζική κερδοφορία… που έγινε σε πολύ μεγάλο βαθμό.
Όμως, με απλά λόγια, η σταθερότητα των τραπεζών δεν ταυτίζεται πάντα με τις ανάγκες της πραγματικής οικονομίας. Για να είναι οι τράπεζες βιώσιμες και κερδοφόρες, χρειάζονται ισχυρά περιθώρια κέρδους, περιορισμένο πιστωτικό κίνδυνο και συχνά υψηλότερα επιτόκια. Αντίθετα, όταν η οικονομία χρειάζεται τόνωση, η ΕΚΤ επιδιώκει χαμηλά επιτόκια και αυξημένη ρευστότητα ώστε να ενισχυθούν οι επενδύσεις και η κατανάλωση. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η σύγκρουση: οι πολιτικές που βοηθούν την οικονομία δεν ευνοούν πάντοτε την κερδοφορία των τραπεζών και το αντίστροφο. Και εδώ και αρκετά χρόνια ζούμε την περίοδο του αντίστροφου.
Κατά την τελευταία δεκαετία, η ΕΚΤ διατήρησε εξαιρετικά χαμηλά ή ακόμη και αρνητικά επιτόκια για να αντιμετωπίσει τον αποπληθωρισμό και τη χαμηλή ανάπτυξη. Παρ’ όλα αυτά, πολλές φορές η ίδια η ΕΚΤ παραδεχόταν ότι η νομισματική της πολιτική δεν «περνούσε» επαρκώς στην οικονομία. Οι τράπεζες, αντί να αυξήσουν σημαντικά τον δανεισμό προς επιχειρήσεις και νοικοκυριά, συχνά προτιμούσαν να ενισχύουν τους ισολογισμούς τους ή να περιορίζουν τον κίνδυνο. Έτσι, η ρευστότητα που διοχέτευε η ΕΚΤ δεν μετατρεπόταν πάντα σε πραγματική ανάπτυξη.
Πριν μερικές δεκαετίες, κυρίως στον δυτικό κόσμο, έγινε διαχωρισμός της νομισματικής από τη δημοσιονομική πολιτική. Δόθηκε πλήρης (όσο γίνεται) ανεξαρτησία στις νομισματικές Αρχές. Μήπως είναι καιρός να τεθεί στο τραπέζι και ο πλήρης διαχωρισμός της εποπτείας και της άσκησης νομισματικής πολιτικής. Δηλαδή να ανεξαρτητοποιηθεί πλήρως και ο Ενιαίος Εποπτικός Μηχανισμός (ΕΕΜ/SSM) από την ΕΚΤ; Δεν έχω ακόμη την απάντηση, αλλά πρέπει να τεθεί ξανά στο τραπέζι του διαλόγου.
