*Της Μαρίας Γεωργίου
Αγία Νάπα, 3 Ιουνίου 2026. Σε μια αίθουσα γεμάτη εισαγγελείς, ελεγκτές και Ευρωπαίους αξιωματούχους, η Κύπρος έκανε επιτέλους κάτι που ανέβαλλε για είκοσι δύο ολόκληρα χρόνια: εγκαινίασε την πρώτη της Εθνική Στρατηγική κατά της Απάτης. Η στιγμή ήρθε στο πλαίσιο του 4ου Συνεδρίου Δαπανών της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) με τίτλο «Πρόληψη - Ανίχνευση - Διερεύνηση», που φιλοξένησε το νησί υπό την Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το μέγεθος του προβλήματος δύσκολα χωράει στο μυαλό. Η απάτη δεν είναι πια μεμονωμένα περιστατικά: είναι μια βιομηχανία που μεγαλώνει ταχύτερα από τις άμυνές μας, και η τεχνητή νοημοσύνη τής έδωσε καύσιμο. Κι όμως, παρότι η Κύπρος κάθεται στο ίδιο τραπέζι κινδύνου με όλους, το θέμα σπάνια φτάνει στη δημόσια συζήτηση. Γράφω για αυτή τη νέα στρατηγική, γιατί ήρθε επιτέλους η στιγμή που η Κύπρος αποφασίζει να σταματήσει να κοιτάζει το πρόβλημα και να αρχίσει να το μετράει αξίζει να ειπωθεί.
Τι ακριβώς εγκαινιάστηκε
Η Εθνική Στρατηγική κατά της Απάτης 2026–2031 εγκρίθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο στις 27 Μαΐου 2026. Εκπονήθηκε με τη συνδρομή του ΟΟΣΑ και με στήριξη της ΕΕ, και αυτό είναι το κρίσιμο, δεν είναι ευχολόγιο. Συνοδεύεται από πενταετές σχέδιο δράσης με συγκεκριμένα μέτρα, ορισμένες αρμόδιες αρχές, δείκτες παρακολούθησης και ρυθμίσεις υποβολής εκθέσεων.
Για πρώτη φορά, η Κύπρος αποκτά ένα ενιαίο πλαίσιο που καλύπτει δαπάνες και έσοδα: από την Πολιτική Συνοχής και την Κοινή Γεωργική Πολιτική μέχρι τη Μετανάστευση και τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και ολόκληρο τον κύκλο: πρόληψη, εντοπισμό, διερεύνηση, ανάκτηση, παρακολούθηση, με έμφαση στα ψηφιακά εργαλεία. Τον θεσμικό σκελετό τον είχε ήδη στήσει ο νόμος AFCOS του 2024, που τοποθέτησε τον Εθνικό Συντονιστικό Φορέα Καταπολέμησης Απάτης υπό την προεδρία του Γενικού Λογιστή της Δημοκρατίας.
Η Ευρώπη παρακολουθεί
Ο Γενικός Διευθυντής της OLAF, Petr Klement, δεν ήρθε στην Αγία Νάπα για συγχαρητήρια. Μίλησε για το Ταμείο Ανάκαμψης, εκεί όπου μεταφέρεται πλέον ο μεγάλος όγκος των ευρωπαϊκών δαπανών, για τη νέα Αρχιτεκτονική Καταπολέμησης της Απάτης, το ξέπλυμα χρήματος και τη χρήση δεδομένων. Το μήνυμά του ήταν σαφές: τα κράτη μέλη πρέπει να κινηθούν πιο γρήγορα και πιο ουσιαστικά. Το οφείλουμε, είπε, στους Ευρωπαίους φορολογούμενους.
Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και ο Γενικός Λογιστής της Δημοκρατίας, Ανδρέας Αντωνιάδης, Πρόεδρος του AFCOS Κύπρου, που είχε τον κύριο ρόλο στην εκπόνηση της στρατηγικής. Όπως σημείωσε δημόσια, με την υιοθέτησή της ενισχύονται η χρηστή δημοσιονομική διαχείριση, η διαφάνεια, η λογοδοσία και η προστασία των ευρωπαϊκών και δημόσιων πόρων. Αλλά η φράση του που μου κέντρισε το ενδιαφέρον ήταν άλλη: ότι η Κύπρος χρειάζεται μια νέα γενιά ανθρώπων με γνώση, δεξιότητες και προσαρμοστικότητα: ανθρώπους που δεν θα ανταποκρίνονται απλώς στις προκλήσεις, αλλά θα διαμορφώνουν ένα πιο σύγχρονο και ανθεκτικό κράτος. Κρατήστε αυτή τη φράση.
Το χαρτί δεν πιάνει απατεώνες
Ας είμαστε ειλικρινείς: η στρατηγική ήρθε αργά. Η Κύπρος μπήκε στην ΕΕ το 2004 και για πάνω από είκοσι χρόνια λάμβανε ευρωπαϊκά κονδύλια χωρίς ολοκληρωμένο πλαίσιο να τα προστατεύει. Ο έλεγχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 2022 βρήκε κενά. Και η εικόνα της εμπιστοσύνης παραμένει ανησυχητική, κάτι που το επιβεβαιώνουν σκληρά νούμερα.
Γιατί το βαθύτερο πρόβλημα δεν είναι νομικό: είναι πολιτισμικό. Μια στρατηγική είναι ο σκελετός, το σχέδιο δράσης οι μύες, αλλά αυτό που κάνει έναν οργανισμό πραγματικά ανθεκτικό δεν γράφεται σε κανένα ΦΕΚ. Η Σλοβακία τριπλασίασε τις καταγγελίες αλλάζοντας απλώς τον τρόπο που μιλούσε στους πολίτες της: «η φωνή σου είναι χρυσός», αντί για «κάνε καταγγελία». Δεν άλλαξε νόμο: άλλαξε κουλτούρα. Και αυτό δεν είναι δουλειά μόνο του κράτους: πρωτοβουλίες όπως ο Σύνδεσμος Επαγγελματιών Lobbying και Δημοσίων Σχέσεων (LPAP), που προωθεί τη διαφάνεια και υψηλά δεοντολογικά πρότυπα, δείχνουν ότι η εμπιστοσύνη χτίζεται όταν οι επαγγελματίες αυτοδεσμεύονται χωρίς να τους το επιβάλλει κανείς.
Από την επικοινωνία στην ακεραιότητα
Θα με ρωτήσετε, ίσως, τι δουλειά έχει με την απάτη κάποιος που προέρχεται από τον χώρο της επικοινωνίας και του μάρκετινγκ. Η απάντηση είναι: περισσότερη απ' όσο φαίνεται. Η απάτη και η διαφθορά, στον πυρήνα τους, είναι προβλήματα εμπιστοσύνης και η εμπιστοσύνη χτίζεται ή καταρρέει μέσα από την επικοινωνία. Η μάχη κατά της απάτης κερδίζεται εξίσου στα γραφεία των ελεγκτών και στο μυαλό του πολίτη. Αυτό ακριβώς είναι το πεδίο μου.
Υπάρχει όμως και κάτι πιο προσωπικό. Ο εμπνευστής μου ήταν ο πατέρας μου, άνθρωπος μιας παλιάς κοπής αστυνομικών, εκείνων που εφάρμοζαν τον νόμο «by the book», χωρίς αστερίσκους και χωρίς εκπτώσεις. Μου έλεγε πάντα πόσο σωστοί και δίκαιοι οφείλουμε να είμαστε στη ζωή: δεν ήταν σύνθημα, ήταν τρόπος ζωής. Αυτή η αξία, η ακεραιότητα ως καθημερινή στάση, έχει κάτι βαθιά κοινωνικό: όταν ο ένας στέκεται σωστά, ο διπλανός τον εμπιστεύεται, κι όταν εμπιστεύονται μεταξύ τους αρκετοί, χτίζεται η κοινότητα πάνω στην οποία στηρίζεται ένα ολόκληρο κράτος. Η απάτη κάνει το αντίθετο: διαβρώνει σιωπηλά αυτόν τον ιστό, μέχρι που κανείς δεν πιστεύει πια κανέναν.
Κι εδώ είναι το παράδοξο. Αν τότε αρκούσε να εφαρμόζεις πιστά τον νόμο, σήμερα δεν αρκεί γιατί η ίδια η νομοθεσία πρέπει κατεπειγόντως να εκσυγχρονιστεί. Οι απατεώνες τρέχουν με την ταχύτητα της τεχνητής νοημοσύνης, ενώ πολλοί από τους κανόνες μας γράφτηκαν για έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια. Η ακεραιότητα παραμένει διαχρονική: τα εργαλεία και οι νόμοι που την υπηρετούν, όχι.
Και κάτι που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε: αυτό δεν είναι θέμα μόνο για δικηγόρους και δικαστές. Το επάγγελμα που παραδοσιακά συνδέεται με την καταπολέμηση της απάτης είναι ο ελεγκτής, ο εσωτερικός και εξωτερικός έλεγχος, η λογιστική, η διαχείριση κινδύνου. Σήμερα όμως το ζήτημα ξεπερνά κάθε επαγγελματική ταμπέλα. Είναι μια παγκόσμια κατάσταση που αφορά τον καθένα μας.
Τα νούμερα μιλούν
Σε παγκόσμια κλίμακα, η απάτη αφαιρεί πάνω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια τον χρόνο, ποσό που ξεπερνά το ΑΕΠ ολόκληρων κρατών. Οι deepfake απάτες εκτοξεύτηκαν κατά περίπου 1.300% μέσα στο 2024. Η Deloitte εκτιμά ότι μόνο στις ΗΠΑ οι ζημιές από απάτη με τη βοήθεια ΤΝ θα φτάσουν τα 40 δισ. δολάρια το 2027, από 12,3 δισ. το 2023. Και στην Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία διαχειριζόταν στο τέλος του 2024 πάνω από 2.600 ενεργές έρευνες, με εκτιμώμενη ζημιά στον προϋπολογισμό της ΕΕ γύρω στα 24,8 δισ. ευρώ.
Για την Κύπρο τα στοιχεία είναι από τα πιο ανησυχητικά της Ένωσης. Σύμφωνα με το Ειδικό Ευρωβαρόμετρο 2025, το 93% των κυπριακών επιχειρήσεων θεωρεί τη διαφθορά διαδεδομένη (έναντι 63% στην ΕΕ) και το 66% τη βλέπει ως εμπόδιο στις δουλειές του (έναντι 35%). Πάνω από ένας στους τρεις επιχειρηματίες (37%) πιστεύει ότι έχασε δημόσιο διαγωνισμό λόγω διαφθοράς. Και μόλις το 15% πιστεύει ότι γίνονται αρκετές καταδίκες ώστε να αποτρέπεται η διαφθορά. Ο Δείκτης Αντίληψης Διαφθοράς 2025 κατατάσσει τη χώρα 49η, με βαθμολογία 55/100, χαμηλότερη από ό,τι πριν μια δεκαετία.
Μέσα από αυτό ακριβώς το περιβάλλον περνούν περισσότερα από 2,6 δισ. ευρώ ευρωπαϊκών πόρων: περίπου 1,2 δισ. από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης, γύρω στο 1 δισ. από την Πολιτική Συνοχής και άλλα 366 εκατ. σε γεωργικές ενισχύσεις. Αυτά τα χρήματα, τα δικά μας χρήματα, καλείται να προστατεύσει η στρατηγική.
Από το πρότυπο στην κουλτούρα
Σε αυτό το τοπίο, εργαλεία όπως το διεθνές πρότυπο ISO 37001 για τα Συστήματα Διαχείρισης κατά της Δωροδοκίας παύουν να είναι πολυτέλεια. Δεν είναι πιστοποιητικό για τον τοίχο: είναι ένα ολόκληρο σύστημα (αξιολόγηση κινδύνου, δέουσα επιμέλεια, ασφαλή κανάλια καταγγελίας, δέσμευση της διοίκησης και συνεχής παρακολούθηση), που μετατρέπει την «καλή πρόθεση» κατά της διαφθοράς σε καθημερινή, μετρήσιμη πρακτική. Η άποψή μου είναι ότι το κράτος, οι ημικρατικοί οργανισμοί, οι δήμοι και κάθε φορέας που διαχειρίζεται ευρωπαϊκά κονδύλια οφείλουν να εντάξουν τέτοια πρότυπα στον πυρήνα τους, όχι έναν άνθρωπο-άλλοθι, αλλά πραγματική κρίσιμη μάζα εκπαιδευμένων στελεχών. Εδώ αποκτά νόημα η «νέα γενιά» που περιέγραψε ο Γενικός Λογιστής.
Γιατί το πρότυπο από μόνο του δεν αρκεί. Ένα σύστημα που υπάρχει μόνο στα χαρτιά είναι εξίσου επικίνδυνο με το να μην υπάρχει, γιατί δίνει την ψευδαίσθηση της ασφάλειας. Αυτό που μετράει είναι να καλλιεργηθεί κουλτούρα: ένα περιβάλλον όπου το να μιλήσεις είναι φυσιολογικό και όχι ηρωισμός, όπου ο νεαρός υπάλληλος που εντοπίζει κάτι ύποπτο ξέρει ότι θα τον στηρίξουν αντί να τον τιμωρήσουν. Αυτή η κουλτούρα δεν αγοράζεται. Χτίζεται από το σχολείο, από το πανεπιστήμιο, από την πρώτη μέρα στη δουλειά. Και, κάποιες φορές, από έναν πατέρα στο τραπέζι της κουζίνας.
Καλύτερα αργά αλλά αρκεί να εφαρμοστεί
Στις 27 Μαΐου η Κύπρος απέκτησε, στα χαρτιά, την ασπίδα που της έλειπε για είκοσι δύο χρόνια. Στις 3 Ιουνίου την έδειξε στην Ευρώπη. Είναι σημαντικό βήμα και αξίζει να αναγνωριστεί. Αλλά οι ασπίδες δεν κρατιούνται όρθιες μόνες τους. Τις κρατούν άνθρωποι εκπαιδευμένοι και στηριγμένοι από μια κουλτούρα που τους θέλει να μιλούν.
Κάθε ευρώ που χάνεται σε απάτη δεν εξαφανίζεται: ταξιδεύει από σχολεία, νοσοκομεία και δρόμους σε λογαριασμούς που δεν θα έπρεπε να υπάρχουν. Η στρατηγική μάς δίνει επιτέλους έναν χάρτη για να σταματήσουμε αυτό το ταξίδι. Το αν θα τον ακολουθήσουμε ή θα τον αφήσουμε να κιτρινίσει σε ένα συρτάρι δεν εξαρτάται από το κείμενο. Εξαρτάται από εμάς. Όπως θα έλεγε και ο πατέρας μου: το ζήτημα δεν είναι αν ξέρουμε το σωστό, αλλά αν έχουμε το θάρρος να το κάνουμε.
*Εξωτερική Σύμβουλος
