*Ανδρέα Θεοφάνους
Η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας υποδηλεί την αυξανόμενη ανησυχία για τους χαμηλούς ρυθμούς αύξησης της παραγωγικότητας, για τις αδυναμίες που παρατηρούνται στον τομέα της καινοτομίας σε σύγκριση με άλλες μεγάλες οικονομίες, καθώς και για τις επιπτώσεις ενός συνεχώς μεταβαλλόμενου διεθνούς περιβάλλοντος. Οι ανησυχίες αυτές είναι εύλογες. Υπάρχει όμως ο κίνδυνος η συζήτηση να περιοριστεί μόνο σε μια τεχνοοικονομική προσέγγιση και να παραγνωριστούν βαθύτερες διαρθρωτικές και πολιτικές διαστάσεις του ζητήματος.
Η σημασία της ανταγωνιστικότητας
Η ανταγωνιστικότητα συχνά παρουσιάζεται ως ζήτημα παραγωγικότητας, επενδύσεων και τεχνολογικής προόδου. Οι παράγοντες αυτοί είναι σημαντικοί, όμως ταυτόχρονα υπάρχουν και άλλα ζητήματα. Οι προκλήσεις αυτές συνδέονται επίσης με την κοινωνική συνοχή, την αποτελεσματικότητα των θεσμών, την ενεργειακή ασφάλεια, τις γεωπολιτικές εξελίξεις και τη δυνατότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών να διατηρούν την οικονομική και πολιτική τους σταθερότητα σε μια περίοδο μετασχηματισμών.
Ανάγκη διαφοροποίησης
Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς η ΕΕ θα καταστεί πιο ανταγωνιστική, αλλά και ποιο οικονομικό υπόδειγμα επιθυμεί να προωθήσει με τρόπο που αυτό θα συνδυάζει την ανάπτυξη με την κοινωνική συνοχή. Το κυρίαρχο οικονομικό υπόδειγμα των τελευταίων δεκαετιών συνδέεται με εξελίξεις που προβληματίζουν σοβαρά. Σε αρκετά κράτη μέλη παρατηρούνται αυξανόμενες πιέσεις στη μεσαία τάξη καθώς και διεύρυνση κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων. Οι εξελίξεις αυτές πρέπει να αποτελούν μέρος της συζήτησης για την ανταγωνιστικότητα.
Μια οικονομία δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά ανταγωνιστική, όταν η οικονομική πρόοδος συνοδεύεται από κοινωνική ανασφάλεια, περιορισμένες προοπτικές για τις νεότερες γενιές ή αυξανόμενη αβεβαιότητα για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Η βιώσιμη ανταγωνιστικότητα προϋποθέτει οικονομική αποτελεσματικότητα καθώς και κοινωνική νομιμοποίηση.
Διεθνές περιβάλλον, παραγωγικότητα και επενδύσεις
Οι προκλήσεις καθίστανται ακόμη πιο σύνθετες λόγω του διεθνούς περιβάλλοντος. Η ΕΕ δραστηριοποιείται σήμερα σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από γεωπολιτικό και τεχνολογικό ανταγωνισμό, περιφερειακές συγκρούσεις και αυξανόμενη αβεβαιότητα. Οι τιμές της ενέργειας παραμένουν υψηλότερες σε σχέση με πολλές ανταγωνιστικές οικονομίες, οι συνθήκες χρηματοδότησης έχουν γίνει πιο απαιτητικές και οι διεθνείς οικονομικές σχέσεις επηρεάζονται ολοένα και περισσότερο από στρατηγικούς και γεωπολιτικούς υπολογισμούς.
Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν αδυναμίες που στο παρελθόν δεν ήταν πάντοτε ορατές. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι επιδόσεις των εξαγωγών της ΕΕ απέκρυπταν βαθύτερα διαρθρωτικά προβλήματα, που αφορούσαν την παραγωγικότητα, την καινοτομία και την ανθεκτικότητα των οικονομιών της.
Η παραγωγικότητα και οι οικονομικές επιδόσεις επηρεάζονται επίσης από την ποιότητα των θεσμών, την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, τη δομή του χρηματοπιστωτικού συστήματος, την πρόσβαση σε προσιτή ενέργεια και τη συνολική ικανότητα μιας οικονομίας να κατανέμει και να αξιοποιεί αποτελεσματικά τους διαθέσιμους πόρους.
Η ΕΕ διαθέτει σημαντικά συγκριτικά πλεονεκτήματα. Διαθέτει ανθρώπινο δυναμικό υψηλής ποιότητας, κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, καθώς και σημαντικές επιστημονικές και τεχνολογικές δυνατότητες. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη γνώσης ή ταλέντου. Είναι η αδυναμία μετατροπής αυτής της γνώσης σε καινοτομία, επιχειρηματικότητα και οικονομική δραστηριότητα μεγάλης κλίμακας.
Γραφειοκρατία και το θεσμικό πλαίσιο
Η γραφειοκρατία και ο κατακερματισμός των νομικών πλαισίων εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρά εμπόδια. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις λειτουργούν συχνά σε ένα πολύπλοκο γραφειοκρατικό περιβάλλον που επιβραδύνει τη λήψη αποφάσεων, αυξάνει το κόστος λειτουργίας και δυσχεραίνει την ανάπτυξή τους. Οι νεοφυείς επιχειρήσεις (startups) αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες όταν επιχειρούν να επεκτείνουν τη δραστηριότητά τους σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η μείωση της γραφειοκρατίας και η απλούστευση των διαδικασιών δεν αποτελούν δευτερεύοντα ζητήματα. Αντίθετα, συνιστούν βασικές προϋποθέσεις για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Οι τιμές της ενέργειας και η πράσινη μετάβαση
Το ενεργειακό κόστος επηρεάζει άμεσα τη βιομηχανική παραγωγή, τις επενδυτικές αποφάσεις και το βιοτικό επίπεδο των πολιτών. Η πράσινη μετάβαση αποτελεί αναγκαία απάντηση στην πρόκληση της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, η εφαρμογή της πρέπει να γίνεται με τρόπο που να λαμβάνει υπ’ όψιν τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις.
Εάν η πράσινη μετάβαση οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του κόστους ζωής, σε αποδυνάμωση της ευρωπαϊκής παραγωγικής βάσης ή σε δυσανάλογες επιβαρύνσεις για ορισμένα κράτη μέλη, τότε θα δημιουργηθούν σοβαρές οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες. Το ζητούμενο είναι να διασφαλίσουμε ότι η πράσινη μετάβαση θα είναι οικονομικά βιώσιμη, κοινωνικά αποδεκτή και πολιτικά διαχειρίσιμη.
Η διαφορετικότητα των κρατών μελών
Η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα πρέπει επίσης να λαμβάνει υπ’ όψιν τη μεγάλη διαρθρωτική ποικιλομορφία που χαρακτηρίζει την ΕΕ. Τα κράτη μέλη διαφέρουν σημαντικά ως προς τη δομή των οικονομιών τους, τις θεσμικές τους δυνατότητες, τις ενεργειακές τους ανάγκες, τη δημοσιονομική τους ευχέρεια και τη γεωγραφική τους θέση. Ως εκ τούτου, μια προσέγγιση που επιχειρεί να εφαρμόσει τις ίδιες πολιτικές σε όλες τις περιπτώσεις δεν μπορεί να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις διαφορετικές πραγματικότητες που υπάρχουν εντός της Ένωσης.
Οι πολιτικές εξυγιάνσεις και τα διδάγματα της κρίσης
Η εμπειρία του 2013 και ιδιαίτερα το κούρεμα των καταθέσεων στην Κύπρο, κατέδειξαν ότι οι πολιτικές προσαρμογής δεν επηρεάζουν όλα τα κράτη μέλη με τον ίδιο τρόπο. Παράλληλα, οι πρόσφατες αναφορές και προβληματισμοί κορυφαίων Ευρωπαίων αξιωματούχων, όπως ο Jean-Claude Juncker και ο Jeroen Dijsselbloem, σχετικά με τη διαχείριση της ελληνικής κρίσης, έχουν συμβάλει σε μια ευρύτερη αναγνώριση ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι πολιτικές προσαρμογής υπήρξαν υπερβολικά αυστηρές.
Οι εμπειρίες αυτές προσφέρουν σημαντικά διδάγματα για το μέλλον. Ενώ η δημοσιονομική και η χρηματοπιστωτική σταθερότητα παραμένουν απαραίτητες, οι πολιτικές διαχείρισης κρίσεων οφείλουν να λαμβάνουν υπ’ όψιν την αναλογικότητα, την κοινωνική συνοχή και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα.
Ο ρόλος του κράτους
Ιδιαίτερα σημαντικός παραμένει και ο ρόλος του κράτους. Αναμφίβολα, οι αγορές επιτελούν απαραίτητες λειτουργίες. Ωστόσο, δεν μπορούν από μόνες τους να διασφαλίσουν μια ισορροπημένη αναπτυξιακή πορεία. Το κράτος οφείλει να επιτελεί τον στρατηγικό, κοινωνικό και ρυθμιστικό του ρόλο. Οφείλει να συμβάλλει στην ανάπτυξη, στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, στη σταθερότητα και στη δικαιοσύνη.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η αποτελεσματική αξιοποίηση των δημόσιων πόρων. Η αύξηση των δαπανών δεν αποτελεί από μόνη της λύση. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η ποιότητα των δαπανών και η αποτελεσματικότητα της εφαρμογής των πολιτικών. Το ίδιο επίπεδο δαπανών μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα ανάλογα με τον τρόπο κατανομής και αξιοποίησής τους.
Αγορά εργασίας και κοινωνική συνοχή
Ανάλογη προσοχή απαιτείται και στο πεδίο της αγοράς εργασίας. Η ευελιξία μπορεί να διευκολύνει την προσαρμογή των οικονομιών και να ενισχύσει τη δυναμική τους. Ωστόσο, η υπερβολική εξάρτηση από τη συγκράτηση των μισθών και από επισφαλείς μορφές απασχόλησης, ενέχει σοβαρούς κινδύνους.
Η διαρκής πίεση στους μισθούς μπορεί να αποδυναμώσει την εσωτερική ζήτηση, να ενισχύσει την κοινωνική ανασφάλεια και να επιδεινώσει δημογραφικές προκλήσεις που ήδη αντιμετωπίζουν πολλές ευρωπαϊκές κοινωνίες. Σε μια περίοδο κατά την οποία η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μείωση των γεννήσεων και με τη γήρανση του πληθυσμού, οι παράγοντες αυτοί αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Η ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στη διάβρωση της κοινωνικής συνοχής. Πρέπει να στηρίζεται στην παραγωγικότητα, στην καινοτομία, στις ίσες ευκαιρίες και σε ένα σταθερό κοινωνικό περιβάλλον.
Συμπεράσματα
Η οικονομική ευημερία συνδέεται άμεσα με το ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον. Οι συγκρούσεις και η αστάθεια επηρεάζουν τις τιμές της ενέργειας, τις εμπορικές ροές, τις επενδύσεις και τις προσδοκίες των οικονομικών φορέων. Για τον λόγο αυτό, η ενίσχυση του γεωπολιτικού ρόλου της EE δεν αποτελεί μόνο πολιτική επιλογή. Αποτελεί και οικονομική αναγκαιότητα.
Απαιτείται μια πιο ανταγωνιστική οικονομία καθώς και ένα ισορροπημένο υπόδειγμα το οποίο να συνδυάζει την αποτελεσματικότητα με τη δικαιοσύνη, την καινοτομία με την κοινωνική συνοχή και την ανάπτυξη με τη σταθερότητα.
Η αξιοπιστία του ευρωπαϊκού εγχειρήματος δεν θα κριθεί μόνο από τους ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης ή από τους δείκτες παραγωγικότητας. Θα κριθεί και από το κατά πόσον οι Ευρωπαίοι πολίτες θα έχουν ουσιαστική βελτίωση στο βιοτικό τους επίπεδο. Εξίσου σημαντικό είναι όπως οι αναγκαίοι οικονομικοί μετασχηματισμοί είναι δίκαιοι, κοινωνικά ισορροπημένοι και βιώσιμοι για όλα τα κράτη μέλη. Τέλος δεν πρέπει να λησμονούμε ότι το κάθε κράτος μέλος, περιλαμβανομένης και της Κύπρου, έχει τη δική του οικονομική διάρθρωση και τις δικές του ιδιαιτερότητες.
* Ομότιμου Καθηγητή, προέδρου του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, το οποίο είναι διασυνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
