Για σχεδόν μια δεκαετία μετά τις αποτυχημένες συνομιλίες του Κραν Μοντανά, οι Ελληνοκύπριοι ηγέτες λειτουργούσαν υπό την ψευδαίσθηση ενός status quo χωρίς κινδύνους. Ωστόσο, η απεσταλμένη του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν Κουέγιαρ, κατέρριψε αυτόν τον επικίνδυνο εφησυχασμό, προειδοποιώντας ότι η αντιμετώπιση του τρέχοντος αδιεξόδου ως ασφαλούς καταφυγίου αποτελεί πλέον μοιραίο λάθος. Περικυκλωμένη από κλιμακούμενες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, η Κύπρος δεν μπορεί να προσποιείται ότι υπάρχει μέσα σε μιαν απομονωμένη φούσκα. Επιπλέον, η διπλωματία εντυπώσεων της Λευκωσίας κρύβει βαθιές αντιφάσεις στην εξωτερική πολιτική.
Η παράλληλη επιδίωξη από την κυβέρνηση δυτικών στρατιωτικών οδικών χαρτών και της ένταξης στον χώρο Σένγκεν, συγκρούεται βίαια με την υπερ-κινητική οικονομία υπηρεσιών τεχνολογίας του νησιού, την περιφερειακή κυριαρχία της Τουρκίας και τις μη αναστρέψιμες φυσικές μεταβολές που παγιώνονται στον κατεχόμενο βορρά. Τελικά, αυτή η ασταθής ρεαλπολιτίκ ωθεί τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, να επιβάλει μια τελική άτυπη πενταμερή «5+1» διάσκεψη - ένα παράθυρο υψηλού ρίσκου για την αντιμετώπιση ενός status quo που έχει πλέον ξεπεραστεί πλήρως.
Ο άξονας της λογοδοσίας
Η ανοιχτή επιστολή της προσωπικής απεσταλμένης του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, μπορεί να διαβαστεί ως μια ωμή, ασυμβίβαστη ρεαλπολιτίκ κριτική, σχεδιασμένη να καταρρίψει αυτό που η ίδια θεωρεί ως μια χώρα «παγωμένη στο χρόνο».
Το βασικό της επιχείρημα στηρίζεται στην παραδοχή ότι η πολυτέλεια της άνετης στασιμότητας έχει λήξει οριστικά. Από αυτή την άποψη, ο πρωταρχικός στόχος του μηνύματός της είναι η παγιωμένη πολιτική αρχιτεκτονική του νησιού. Αποκρύπτοντας σκόπιμα επίσημα γραπτά κείμενα κατά τη διάρκεια της θητείας της, η προφανής πρόθεσή της ήταν να παρακάμψει την προπαγάνδα των τοπικών μέσων ενημέρωσης και να επιβάλει μιαν άμεση αντιπαράθεση με τις φυσικές πραγματικότητες, αντί της διπλωματίας των εντυπώσεων. Στοχεύει στα υποκείμενα κίνητρα της πολιτικής ελίτ, υποστηρίζοντας ότι «θα υπάρξουν τομείς που προτιμούν το status quo από το να συμβιβάσουν τις θέσεις τους».
Επιπλέον, η επιστολή της παρουσιάζει μιαν αυστηρή ψυχολογική διάγνωση του αδιεξόδου, υποστηρίζοντας ότι τα θεσμοθετημένα ιστορικά αφηγήματα εγκλωβίζουν τον πληθυσμό σε μια νοοτροπία μηδενικού αθροίσματος. Παρατηρεί ότι «όταν ένα οδυνηρό παρελθόν διδάσκεται επανειλημμένα, γίνεται αδύνατο για τους ανθρώπους να είναι ανοιχτοί στην αλλαγή», γεγονός που εξηγεί γιατί «ορισμένοι τομείς αντιλαμβάνονται ακόμη και τις μικρές αλλαγές ως απειλή ή προδοσία». Απορρίπτοντας την επικίνδυνη ιδέα ότι μια παγωμένη σύγκρουση αποτελεί ασφαλές καταφύγιο, τονίζει ότι «θετικές αλλαγές συμβαίνουν όταν οι ηγέτες αναγνωρίζουν τι διακυβεύεται και επικεντρώνονται στη μακροπρόθεσμη ευημερία των κοινοτήτων τους».
Τελικά, η Ολγκίν μετατοπίζει το βάρος της ευθύνης από τα Ηνωμένα Έθνη απευθείας στο κοινό, εκδίδοντας ένα σκληρό τελεσίγραφο προς «όλους τους Κυπρίους να ενθαρρύνουν και να πιέσουν τους ηγέτες τους να εργαστούν για ένα καλύτερο και ασφαλές μέλλον». Συμπεραίνει ότι η αποφυγή της μόνιμης διχοτόμησης εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τους απλούς πολίτες που απαιτούν από τους «ηγέτες τους να επιδείξουν βούληση και αποφασιστικότητα».
Μη αναστρέψιμες αλλαγές επί του εδάφους
Στη δεκαετία που μεσολάβησε από την κατάρρευση των συνομιλιών του Κραν Μοντανά, ο χρόνος έχει διαβρώσει ενεργά τις προοπτικές ειρήνης στην Κύπρο. Η Άγκυρα και η διοίκηση του βορρά έχουν μεταμορφώσει επιθετικά και μη αναστρέψιμα το πολιτικό, δημογραφικό και φυσικό τοπίο του νησιού. Το πιο αξιοσημείωτο είναι ότι τα Βαρώσια -άλλοτε το απυρόβλητο επίκεντρο των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων- έχουν μετατραπεί σε τουριστικό κόμβο, σε ευθεία παραβίαση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Ταυτόχρονα, η δυνατότητα επίλυσης των απαιτήσεων περιουσιών των εκτοπισμένων καταστρέφεται συστηματικά από μια κατασκευαστική έκρηξη σε συγκεκριμένες περιοχές, όπως το Τρίκωμο.
Επιτείνοντας αυτή τη νομική και δημογραφική διαγραφή, ο κατεχόμενος βορράς διασυνδέεται αναπόδραστα με την ηπειρωτική Τουρκία, μέσω τεράστιας ενσωμάτωσης υποδομών, συμπεριλαμβανομένων υποθαλάσσιων αγωγών νερού και σχεδιαζόμενων υποθαλάσσιων ηλεκτρικών δικτύων. Αυτή η επιθετική, πολυμέτωπη φυσική και οικονομική αφομοίωση καταδεικνύει μια μοιραία πραγματικότητα: το έδαφος που απαιτείται για την οικοδόμηση μιας ισορροπημένης, διζωνικής ομοσπονδίας στην Κύπρο, εξαφανίζεται ταχύτατα.
Τακτικές καθυστέρησης
Η επερχόμενη πενταμερής («5+1») διάσκεψη υπό την αιγίδα του ΟΗΕ είναι ουσιαστικά καταδικασμένη να αποτύχει, εκτός εάν αποκαλυφθούν τα υποκείμενα κίνητρα και των δύο πλευρών. Αντί να αντιμετωπίσουν τις υπαρξιακές απειλές του νησιού, τόσο ο Ελληνοκύπριος Πρόεδρος, Νίκος Χριστοδουλίδης, όσο και η τουρκοκυπριακή ηγεσία, παραμένουν βαθιά οχυρωμένοι σε θέσεις μηδενικού αθροίσματος, δίνοντας προτεραιότητα στην εγχώρια πολιτική επιβίωση έναντι του πραγματικού συμβιβασμού.
Οι τρέχοντες ελιγμοί της Λευκωσίας, για παράδειγμα, υπογραμμίζουν το βάθος αυτού του στρατηγικού αδιεξόδου. Η πρόταση 5 σημείων του Προέδρου Χριστοδουλίδη λειτουργεί ως θεσμικό προπέτασμα καπνού, σχεδιασμένο να εμποδίσει την ουσιαστική πρόοδο. Απαιτώντας εξέταση των προηγούμενων συμφωνιών και συγκλίσεων από τον ΟΗΕ, πριν καν ξεκινήσουν οι συνομιλίες, η Λευκωσία ενορχηστρώνει μια γραφειοκρατική παράλυση, ενδεχομένως για να καθυστερήσει πολιτικά επώδυνες αποφάσεις. Αυτή η διπλωματία εντυπώσεων εκτίθεται περαιτέρω από μη ρεαλιστικά μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, όπως η απαίτηση για άνοιγμα του οδοφράγματος στα Κόκκινα -ενός οχυρωμένου τουρκικού στρατιωτικού θύλακα και ενός σκόπιμα αδιέξοδου ζητήματος- του οποίου η αποτυχία είναι εγγυημένη.
Η δηλωμένη υποστήριξη της Λευκωσίας σε μια διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία απαιτεί ρητή και ουσιαστική επιβεβαίωση. Το να απαιτείται επιστροφή στο συμφωνημένο πλαίσιο, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκονται στρατιωτικές ευθυγραμμίσεις με τις ΗΠΑ και τη Γαλλία, συνιστά μια βαθιά λανθασμένη στρατηγική εξωτερικής εξισορρόπησης. Αντί να αποτρέψει την Τουρκία, αυτή η προσέγγιση προκαλεί ένα σοβαρό δίλημμα ασφάλειας, ωθώντας την Άγκυρα να επιταχύνει τη στρατιωτική της ενίσχυση στον κατεχόμενο βορρά.
Η αίσθηση επείγοντος
Καθώς η Ανατολική Μεσόγειος εξελίσσεται ραγδαία σε γεωπολιτική πυριτιδαποθήκη, ο πρωταρχικός στόχος του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, για την επικείμενη διάσκεψη «5+1», είναι να αποτρέψει μια καταστροφική κλιμάκωση. Κινητήριος δύναμη αυτής της επείγουσας κινητοποίησης είναι ένα άκρως εμπιστευτικό δυτικό σχέδιο, με στόχο την αντικατάσταση των εγγυήσεων του 1960 για την Κύπρο. Αυτό το σχέδιο οραματίζεται ένα ριζικά νέο πλαίσιο ασφαλείας βασισμένο στο ΝΑΤΟ, προτείνοντας μια αποκεντρωμένη ομοσπονδία που θα διασφαλίζεται από μια κοινή δυτική στρατιωτική διοίκηση.
Ωστόσο, αυτή η δυτική πρόταση για την ασφάλεια υποθέτει ότι η Άγκυρα θα παραιτηθεί οικειοθελώς από το μονομερές δικαίωμα επέμβασής της και τη φυσική στρατιωτική της παρουσία. Δεύτερον, το σχέδιο αγνοεί την πραγματικότητα μιας πολιτικής συρρίκνωσης των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες μειώνουν ενεργά την ευρωμεσογειακή τους παρουσία για να επικεντρωθούν σε περιοχές υψηλής έντασης στον Ινδο-Ειρηνικό. Τέλος, το σχέδιο βασίζεται λανθασμένα σε μιαν υπερχρεωμένη, πολιτικά κατακερματισμένη Ευρωπαϊκή Ένωση, που στερείται θεμελιωδώς της στρατηγικής αυτονομίας και της στρατιωτικής ισχύος που απαιτούνται για την επιβολή εγγυήσεων ασφάλειας στην ασταθή περιοχή της Λεβαντίνης.
Η στρατηγική προτεραιότητα της Λευκωσίας
Αντιμέτωπη με την κινητοποίηση Γκουτέρες για μια νέα διάσκεψη «5+1», η Λευκωσία δεν μπορεί πλέον να αντέξει την πολυτέλεια της προσποιητής κωλυσιεργίας ή των μαξιμαλιστικών θέσεων. Για να εξουδετερώσει το ασύμμετρο φυσικό πλεονέκτημα της Τουρκίας, η ελληνοκυπριακή ηγεσία πρέπει να στραφεί, από μια στάση άκαμπτης αντίστασης μηδενικού αθροίσματος, σε μια στάση επιθετικού, συναλλακτικού πραγματισμού, προασπίζοντας ενεργά μια λειτουργική διζωνική ομοσπονδία, που θα απαλλάσσει το κεντρικό κράτος από τα σημεία εγχώριων τριβών, διατηρώντας παράλληλα ξεκάθαρα τη μία και μόνη διεθνή νομική του προσωπικότητα.
Αυτός ο συνταγματικός συμβιβασμός θα προϋποθέτει μια πολυεπίπεδη διατλαντική ασπίδα ασφαλείας, αντικαθιστώντας αποτελεσματικά τις εγγυήσεις του 1960 με ένα τοπικό, πολυεθνικό πλαίσιο εποπτείας. Αντί της εξάρτησης από ένα φθίνον αμερικανικό αποτύπωμα ή από μιαν εν δυνάμει οικονομικά κατακερματισμένη Ευρωπαϊκή Ένωση, για εξωτερική εξισορρόπηση, η Λευκωσία πρέπει να αξιοποιήσει ενεργά τα θαλάσσια ενεργειακά αποθέματά της, μετατρέποντας ένα ασταθές στρατιωτικό σύνορο σε μιαν εξαιρετικά κερδοφόρα ευρωμεσογειακή εταιρική σχέση.
Η Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να προσδέσει ολόκληρο το νησί με τη Δύση και να διασφαλίσει επιτυχώς την εύπορη οικονομία της στις ελεγχόμενες σήμερα περιοχές, όχι μέσω της κενής υπόσχεσης ενός κράτους-φρουρίου, αλλά μέσω των δεσμευτικών πραγματικοτήτων μιας περιφερειακής οικονομικής αλληλεξάρτησης.
Η αντίφαση του Σένγκεν
Η εξωτερική πολιτική του Προέδρου Χριστοδουλίδη πάσχει από ένα μοιραίο παράδοξο: λειτουργεί ωσάν η Κύπρος να ήταν ήδη ενοποιημένη. Ενώ η Λευκωσία έχει αναπτύξει μιαν ευημερούσα τεχνολογική οικονομία στο νότο, αυτό το υπερ-κινητικό ψηφιακό κεφάλαιο είναι εξαιρετικά ευάλωτο και θα διαφεύγει σε ασφαλέστερα καταφύγια, εάν η Τουρκία προχωρήσει σε προκλήσεις κατά μήκος της ουδέτερης ζώνης, για παράδειγμα.
Επιπλέον, η πολιτική για ένταξη στον χώρο Σένγκεν υπονομεύει άμεσα κάθε ελπίδα επανένωσης. Η επιβολή αυστηρών ευρωπαϊκών συνοριακών ελέγχων -όπως βιομετρικοί έλεγχοι και φυσικά εμπόδια κατά μήκος της Πράσινης Γραμμής- θα μετατρέψει ακούσια μια προσωρινή γραμμή κατάπαυσης του πυρός σε μόνιμο σύνορο της ΕΕ, προσφέροντας ουσιαστικά στην Τουρκία την επιθυμητή διχοτόμηση των δύο κρατών στο πιάτο.
Συμπέρασμα
Η προσπάθεια ανάπτυξης ενός ακμάζοντος ψηφιακού καταφυγίου, ενώ παράλληλα επιτρέπεται στην ειρηνευτική διαδικασία να παραμένει στάσιμη, δεν διατηρεί το status quo, αλλά επιταχύνει ενεργά τη σκλήρυνση μιας μη διαχειριζόμενης διαίρεσης σε μια μη αναστρέψιμη πραγματικότητα. Η προσπάθεια παράκαμψης του θεμελιώδους νομικού πλαισίου του 1960, μέσω της δημιουργίας κενών συμμαχιών με τις Ηνωμένες Πολιτείες και μια κατακερματισμένη Ευρωπαϊκή Ένωση, θα αποτύχει να αποτρέψει τις τουρκικές φιλοδοξίες. Εάν η επικείμενη σύνοδος κορυφής του ΟΗΕ καταρρεύσει, οι αντιφατικοί στόχοι πολιτικής της Δημοκρατίας -όπως η πίεση για ένταξη στο Σένγκεν- θα οριστικοποιήσουν τη μόνιμη παράδοση του κατεχόμενου βόρειου τμήματος στην Άγκυρα. Έτσι, η Λευκωσία αποδέχεται να υπάρχει ως μια εξαιρετικά ευάλωτη, μόνιμα εκτεθειμένη οντότητα πρώτης γραμμής, σε μιαν εχθρική γεωπολιτική πραγματικότητα.
*Ο Ιωάννης Τιρκίδης είναι οικονομολόγος και πρόεδρος της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών. Το παρόν άρθρο είναι διαθέσιμο και στο προσωπικό Substack του συγγραφέα, https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published
