*Ιωάννη Σιδηρόπουλου
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) εξελίσσεται ταχύτατα από μια τεχνολογική καινοτομία σε έναν κρίσιμο μακροοικονομικό παράγοντα. Ενώ οι πρώτες αναλύσεις επικεντρώνονταν κυρίως στην αύξηση της παραγωγικότητας των επιχειρήσεων και στην αυτοματοποίηση, η επόμενη πενταετία αναμένεται να αναδείξει ότι η θεσμική υιοθέτηση της ΤΝ (δηλαδή η ενσωμάτωσή της στη δημόσια διοίκηση, στις ρυθμιστικές Αρχές και στους στρατηγικούς τομείς του κράτους) θα επηρεάσει καθοριστικά την εθνική ανταγωνιστικότητα, τη δημοσιονομική ανθεκτικότητα και την οικονομική κυριαρχία.
Για τα μικρά κράτη (η Παγκόσμια Τράπεζα ορίζει ως μικρά κράτη εκείνα τα οποία έχουν πληθυσμό μικρότερο των 1.5 εκατ. κατοίκων) των οποίων οι οικονομίες χαρακτηρίζονται από χαμηλής δυναμικής εσωτερικές αγορές, περιορισμένους πόρους ανθρώπινου δυναμικού και υψηλή εξάρτηση από το διεθνές εμπόριο, η θεσμική αξιοποίηση της ΤΝ δεν αποτελεί απλώς μια ευκαιρία τεχνολογικού εκσυγχρονισμού, αλλά μια στρατηγική αναγκαιότητα.
Σε αντίθεση με τις μεγάλες οικονομίες, οι οποίες μπορούν συχνά να απορροφήσουν τις επιπτώσεις τυχών αναποτελεσματικών θεσμικών λειτουργιών χάρις στο μέγεθός τους, τα μικρά κράτη στηρίζουν την ανταγωνιστικότητά τους στην ευελιξία, στην ποιότητα των θεσμών και στην αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης. Ως εκ τούτου, οι μακροοικονομικές επιδράσεις της ΤΝ θα εξαρτηθούν λιγότερο από τον αριθμό των νεοφυών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα και περισσότερο από τον βαθμό στον οποίο οι δημόσιοι θεσμοί θα καταστούν περισσότερο ευφυείς, προσαρμοστικοί και βασισμένοι στη συστηματική αξιοποίηση δεδομένων.
Εθνική οικονομική υποδομή
Η οικονομική ιστορία καταδεικνύει ότι τεχνολογίες γενικής χρήσης, όπως ο ηλεκτρισμός, το διαδίκτυο και το υπολογιστικό νέφος (cloud computing), παρήγαγαν τις σημαντικότερες οικονομικές τους επιδράσεις μόνο όταν ενσωματώθηκαν οριζόντια στους θεσμούς και στην οικονομία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη φαίνεται να ακολουθεί αντίστοιχη πορεία.
Η θεσμική υιοθέτηση μετατρέπει την ΤΝ σε βασική οικονομική υποδομή. Υπουργεία, φορολογικές και τελωνειακές αρχές, φορείς δημοσίων προμηθειών, χρηματοπιστωτικές εποπτικές αρχές και δικαστικοί θεσμοί αποκτούν τη δυνατότητα να επεξεργάζονται πολύ μεγαλύτερους όγκους πληροφοριών, να εντοπίζουν σύνθετα πρότυπα και να υποστηρίζουν τη λήψη αποφάσεων με μεγαλύτερη ταχύτητα και ακρίβεια.
Κατά την επόμενη πενταετία, τα κράτη που θα ενσωματώσουν επιτυχώς την ΤΝ στη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης είναι πιθανό να επιτύχουν μείωση του διοικητικού κόστους, ταχύτερες διοικητικές και αδειοδοτικές διαδικασίες, περιορισμό του διοικητικού και κανονιστικού βάρους για τις επιχειρήσεις, αποτελεσματικότερη κατανομή των δημόσιων πόρων, μεγαλύτερη διαφάνεια και λογοδοσία και ισχυρότερη προστασία έναντι της απάτης και της διαφθοράς.
Οι εξελίξεις αυτές ενισχύουν τη συνολική παραγωγικότητα της οικονομίας, αυξάνοντας τη συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής χωρίς να απαιτείται αντίστοιχη αύξηση της εργασίας ή του κεφαλαίου.
Διαρθρωτικοί περιορισμοί
Τα μικρά κράτη αντιμετωπίζουν διαχρονικά διαρθρωτικές προκλήσεις ως προς την παραγωγικότητα. Οι περιορισμένες αγορές εργασίας δυσχεραίνουν τη συγκέντρωση εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού, ενώ η δημόσια διοίκηση συχνά λειτουργεί με κατακερματισμένα πληροφοριακά συστήματα, περιορισμένη διοικητική ικανότητα και αυξανόμενες απαιτήσεις σε ένα ολοένα πιο σύνθετο τεχνολογικό και γεωοικονομικό περιβάλλον.
Η θεσμική αξιοποίηση της ΤΝ προσφέρει τη δυνατότητα ενίσχυσης της διοικητικής ικανότητας χωρίς ανάλογη διόγκωση της γραφειοκρατίας. Αντί να υποκαθιστά τους δημόσιους λειτουργούς, μπορεί να αυτοματοποιήσει επαναλαμβανόμενες διοικητικές διαδικασίες, να υποστηρίξει την επεξεργασία δημόσιων πολιτικών, να ενισχύσει τον ρυθμιστικό έλεγχο, να επιταχύνει τη διαχείριση διοικητικών εγγράφων και να παρέχει ανάλυση πρόβλεψης για τη λήψη στρατηγικών αποφάσεων.
Οι θετικές επιδράσεις δεν περιορίζονται στον δημόσιο τομέα. Μια αποτελεσματικότερη δημόσια διοίκηση μειώνει το συναλλακτικό κόστος για το σύνολο της οικονομίας. Οι επιχειρήσεις αφιερώνουν λιγότερο χρόνο στις διοικητικές διαδικασίες, οι επενδύσεις αδειοδοτούνται ταχύτερα, οι δημόσιες προμήθειες λειτουργούν αποδοτικότερα και ενισχύεται η ρυθμιστική βεβαιότητα. Οι έμμεσες αυτές επιδράσεις συχνά υπερβαίνουν την άμεση εξοικονόμηση πόρων που επιτυγχάνεται εντός του ίδιου του κράτους.
Δημοσιονομική βιωσιμότητα
Οι δημόσιοι προϋπολογισμοί αντιμετωπίζουν ολοένα μεγαλύτερες πιέσεις λόγω της δημογραφικής γήρανσης, της αύξησης των δαπανών υγείας, της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της ενίσχυσης των αμυντικών δαπανών. Τα μικρά κράτη είναι ιδιαίτερα ευάλωτα, καθώς διαθέτουν περιορισμένη φορολογική βάση ενώ καλούνται να ανταποκριθούν σε δημοσιονομικές υποχρεώσεις αντίστοιχες εκείνων που αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερες οικονομίες.
Η θεσμική υιοθέτηση της ΤΝ μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη δημοσιονομική βιωσιμότητα. Η αυτοματοποίηση μειώνει το λειτουργικό κόστος της δημόσιας διοίκησης, τα συστήματα εντοπισμού απάτης ενισχύουν τη φορολογική συμμόρφωση και την περιφρούρηση της βάσης των κοινωνικών παροχών, ενώ η προνοητική συντήρηση υποδομών και οι ευφυείς διαδικασίες δημοσίων προμηθειών οδηγούν σε αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των δημόσιων πόρων.
Τα οφέλη αυτά δεν είναι άμεσα. Προϋποθέτουν σημαντικές επενδύσεις σε ψηφιακές υποδομές, κυβερνοασφάλεια, υπολογιστικό νέφος, εκπαίδευση προσωπικού και κατάλληλα πλαίσια διακυβέρνησης. Ωστόσο, όταν η θεσμική αξιοποίηση της ΤΝ αποκτήσει επαρκή κλίμακα, οι σωρευτικές αυξήσεις παραγωγικότητας μπορούν να ενισχύσουν διαχρονικά τη δημοσιονομική σταθερότητα.
Για πολλά μικρά κράτη, επομένως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι εάν μπορούν να επενδύσουν στην ΤΝ, αλλά εάν μπορούν να αντέξουν το κόστος της μη επένδυσης.
Ανταγωνιστικότητα και προσέλκυση επενδύσεων
Η ποιότητα των θεσμών αποτελεί διαχρονικά έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες προσέλκυσης άμεσων ξένων επενδύσεων. Σήμερα, οι επενδυτές αξιολογούν όχι μόνο το φορολογικό περιβάλλον ή το εργατικό κόστος, αλλά και την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης, την ποιότητα των ψηφιακών υπηρεσιών, την κυβερνοασφάλεια και την ταχύτητα των διοικητικών διαδικασιών.
Οι δημόσιοι θεσμοί που αξιοποιούν την ΤΝ ενισχύουν όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Ευφυή συστήματα αδειοδότησης μειώνουν τους χρόνους έγκρισης, η αυτοματοποίηση των διαδικασιών συμμόρφωσης περιορίζει το διοικητικό κόστος των επιχειρήσεων και τα έξυπνα τελωνειακά συστήματα διευκολύνουν το διεθνές εμπόριο.
Για μικρές, εξωστρεφείς οικονομίες, ακόμη και σχετικά περιορισμένες βελτιώσεις στη διοικητική αποτελεσματικότητα μπορούν να μεταφραστούν σε σημαντική ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της επενδυτικής ελκυστικότητας.
Ανθρώπινο δυναμικό και αγορά εργασίας
Η θεσμική υιοθέτηση της ΤΝ θα μεταβάλει επίσης τη διάρθρωση της αγοράς εργασίας. Το ίδιο το κράτος θα αποτελέσει σημαντικό εργοδότη εξειδικευμένου προσωπικού σε τομείς όπως η επιστήμη δεδομένων, η κυβερνοασφάλεια, ο έλεγχος αλγορίθμων, η διακυβέρνηση της ΤΝ και η ψηφιακή δημόσια πολιτική.
Η εξέλιξη αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την αναβάθμιση των πανεπιστημιακών προγραμμάτων σπουδών και για τη διατήρηση υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού εντός της χώρας.
Παράλληλα, η αυτοματοποίηση θα περιορίσει σταδιακά την ανάγκη για ορισμένες διοικητικές εργασίες ρουτίνας. Η πρόκληση για τη δημόσια πολιτική δεν είναι η αποτροπή της τεχνολογικής μετάβασης, αλλά η αποτελεσματική διαχείρισή της μέσω συνεχούς επιμόρφωσης, ανάπτυξης ψηφιακών δεξιοτήτων και διά βίου μάθησης.
Εθνική οικονομική κυριαρχία
Ίσως η σημαντικότερη μακροοικονομική διάσταση αφορά την οικονομική και τεχνολογική κυριαρχία. Τα πλέον προηγμένα συστήματα ΤΝ βασίζονται σε ξένες υποδομές υπολογιστικού νέφους, ιδιόκτητα θεμελιώδη μοντέλα, διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού ημιαγωγών και εξωτερικές ψηφιακές πλατφόρμες. Η υπερβολική εξάρτηση από αυτούς τους παράγοντες προκαλεί στρατηγικές ευπάθειες.
Κατά συνέπεια, οι εθνικές στρατηγικές για την ΤΝ οφείλουν να ενσωματώνουν παραμέτρους ψηφιακής κυριαρχίας. Η επιλογή των κρίσιμων υποδομών που πρέπει να τελούν υπό εθνικό έλεγχο, η ασφαλής διαχείριση των δημόσιων δεδομένων και η διαφοροποίηση των τεχνολογικών συνεργασιών αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.
Η πλήρης τεχνολογική αυτάρκεια δεν είναι ρεαλιστικός στόχος για τα περισσότερα μικρά κράτη. Ωστόσο, η στρατηγική διαφοροποίηση συνεργασιών, η ασφαλής προμήθεια κρίσιμων τεχνολογιών και η ισχυρή διακυβέρνηση δεδομένων μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις εξαρτήσεις χωρίς να περιορίσουν την πρόσβαση στην καινοτομία.
Η διακυβέρνηση ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα
Τα οικονομικά οφέλη της ΤΝ εξαρτώνται τελικά από την ποιότητα της διακυβέρνησής της. Συστήματα που αναπτύσσονται χωρίς επαρκείς μηχανισμούς διαφάνειας, λογοδοσίας και εποπτείας ενδέχεται να δημιουργήσουν νομική αβεβαιότητα, διακρίσεις και υπονόμευση της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Αντίθετα, ένα σαφές και προβλέψιμο κανονιστικό πλαίσιο ενισχύει τόσο την καινοτομία όσο και την επενδυτική εμπιστοσύνη. Υπό αυτή την έννοια, το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) μπορεί να αποτελέσει όχι μόνο εργαλείο ρύθμισης, αλλά και παράγοντα ενίσχυσης της διεθνούς αξιοπιστίας.
Για τα μικρά κράτη, η ανάδειξη σε αξιόπιστες δικαιοδοσίες για την ανάπτυξη και διακυβέρνηση της ΤΝ ενδέχεται να εξελιχθεί σε σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα.
Συμπεράσματα
Κατά την επόμενη πενταετία, η θεσμική υιοθέτηση της Τεχνητής Νοημοσύνης αναμένεται να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που θα διαμορφώσουν τις μακροοικονομικές επιδόσεις των μικρών κρατών. Η σημασία της υπερβαίνει τον απλό ψηφιακό μετασχηματισμό της δημόσιας διοίκησης, επηρεάζοντας την παραγωγικότητα, τη δημοσιονομική βιωσιμότητα, την επενδυτική ελκυστικότητα, την αγορά εργασίας, την ποιότητα της διακυβέρνησης και την οικονομική κυριαρχία.
Για οικονομίες περιορισμένου μεγέθους, η αποτελεσματικότητα των θεσμών υπήρξε διαχρονικά βασική πηγή ανταγωνιστικότητας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη προσφέρει τη δυνατότητα περαιτέρω ενίσχυσης αυτού του πλεονεκτήματος, καθιστώντας το κράτος περισσότερο αποτελεσματικό, ανθεκτικό και στρατηγικά προετοιμασμένο για τις προκλήσεις της νέας ψηφιακής εποχής. Εκείνα τα μικρά κράτη που θα αντιμετωπίσουν την ΤΝ ως κρίσιμη εθνική υποδομή και όχι απλώς ως ακόμη ένα ψηφιακό εργαλείο θα είναι καλύτερα τοποθετημένα ώστε να διασφαλίσουν τη μακροπρόθεσμη ευημερία και ανταγωνιστικότητά τους σε μια οικονομία που διαμορφώνεται ολοένα και περισσότερο από την Τεχνητή Νοημοσύνη.
*Δικηγόρου, LL.M. (LSE, UvA), MA (UNIC), PhD (c) στην διακυβέρνηση και εθνική κυριαρχία της Τεχνητής Νοημοσύνης (EUC). Οι απόψεις είναι προσωπικές. Το άρθρο αναδημοσιεύεται από το Blog της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών (https://cypruseconomicsociety.org/blog/blog-posts/)
