Μια πολιτική τάξη πραγμάτων, ή πολιτικό σύστημα, αντιπροσωπεύει ένα ευρύτερο πλαίσιο διακυβέρνησης που εκτείνεται πολύ πέρα από τους συνήθεις εκλογικούς κύκλους. Εντός της αρχιτεκτονικής του, υπάρχει ένα δεσπόζον ιδεολογικό όραμα πολιτικής οικονομίας, το οποίο καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι κρατικές αρχές και οι ιδιωτικοί φορείς αντιλαμβάνονται την ισορροπία μεταξύ δημόσιας εξουσίας και ιδιωτικών αγορών. Αυτά τα συστήματα διαρκούν συνήθως τρεις έως τέσσερις δεκαετίες και εδράζονται σε μια συγκεκριμένη τεχνολογική βάση και ένα σύνολο οικονομικών θεωριών. Κάθε πολιτική τάξη πραγμάτων ακολουθεί έναν παρόμοιο κύκλο ζωής: αναδύεται από τις στάχτες μιας προγενέστερης τάξης, εδραιώνεται, και τελικά διαλύεται μέσα σε θεσμική ατροφία και συστημική διαφθορά, έως ότου διαμορφωθεί ένα νέο πλαίσιο. Οι δυτικές δημοκρατίες—συμπεριλαμβανομένων μικρών, περιφερειακών κρατών όπως η Κύπρος—βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε αυτό ακριβώς το μεταβατικό κενό: την παρακμή της παραδοσιακής κεντροδεξιάς και το λυκόφως της νεοφιλελεύθερης τάξης πραγμάτων. Αυτή είναι η υπαρξιακή πραγματικότητα της εποχής μας. Η κυβερνητική ρητορική στη Λευκωσία και σε άλλες δυτικές πρωτεύουσες, η οποία προβάλλει τον «κεντροδεξιό» προσανατολισμό ως αυταπόδεικτη ορθότητα, προδίδει μια επιφανειακή ανάγνωση της ιστορίας. Αντί να αποδεικνύει ιδεολογική συνέπεια, αυτό το πολιτικό αφήγημα συγκαλύπτει τη βαθιά εξάντληση και παρακμή του σημερινού οικονομικού μοντέλου.
Οι τρεις τάξεις πραγμάτων
Η σύγχρονη πολιτική τέχνη κατά τον τελευταίο ενάμιση αιώνα, εκτείνεται σε τρεις διακριτές τάξεις πραγμάτων, καθεμία από τις οποίες αντιπροσωπεύει μια σύνθεση μακροοικονομικής θεωρίας και τεχνολογικής υποδομής. Η Κλασική Φιλελεύθερη Τάξη βασιζόταν στα τεχνοοικονομικά θεμέλια της Δεύτερης Βιομηχανικής Επανάστασης. Ήταν η εποχή του μαζικά παραγόμενου δομικού χάλυβα, των διηπειρωτικών σιδηροδρομικών δικτύων και της βαριάς μηχανολογικής βιομηχανίας—τεχνολογίες που απαιτούσαν τεράστια συγκέντρωση κεφαλαίου και κεντρικές διοικητικές ιεραρχίες. Από οικονομική άποψη, αυτή η τάξη λειτουργούσε βάσει της θεωρίας ότι η προσφορά δημιουργεί τη δική της ζήτηση (Νόμος του Say), η οποία βασιζόταν στην πεποίθηση ότι οι αγορές αυτοδιορθώνονται φυσικά μέσω της ευελιξίας των τιμών και των μισθών. Τα νομικά και πολιτικά πλαίσια είχαν σχεδιαστεί για να προστατεύουν τους εταιρικούς ομίλους από την κρατική παρέμβαση.
Αυτή η τάξη κατέρρευσε κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης της δεκαετίας του 1930, οδηγώντας στο New Deal («Νέα Συμφωνία») και στη μεταπολεμική Κεϋνσιανή συναίνεση. Αυτή η δεύτερη τάξη πραγμάτων απέρριψε την παραδοχή ότι οι αγορές επιστρέφουν αυτόματα στην πλήρη απασχόληση, αναθέτοντας στο κράτος την αντικυκλική δημοσιονομική παρέμβαση. Το μοντέλο προσαρμόστηκε στη μαζική συναρμολόγηση και στο φθηνό πετρέλαιο, όπου οι τυποποιημένες γραμμές παραγωγής, απαιτούσαν υψηλούς πραγματικούς μισθούς και μαζική καταναλωτική αγοραστική δύναμη για να απορροφούν την παραγωγή τους. Αυτό το υπόδειγμα δημιούργησε το σύγχρονο κράτος πρόνοιας, ενίσχυσε την προοδευτική φορολογία και προστάτευσε τις εργατικές συντεχνίες. Η ηπειρωτική Ευρώπη δημιούργησε την «Κοινωνική Οικονομία της Αγοράς». Αυτή η ισορροπία τελικά διαλύθηκε από το πετρελαϊκό εμπάργκο του ΟΠΕΚ το 1973, το οποίο πυροδότησε τον στασιμοπληθωρισμό και κατέστησε ατελέσφορη την ενεργοβόρα οικονομία της βιομηχανικής συναρμολόγησης.
Το Νεοφιλελεύθερο Σύστημα που ακολούθησε, ανέτρεψε την Κεϋνσιανή λογική, διακηρύσσοντας ότι η κρατική παρέμβαση αποτελούσε την κύρια πηγή της οικονομικής στασιμότητας. Συνθέτοντας τον Μονεταρισμό της Σχολής του Σικάγου, τα Οικονομικά της Προσφοράς (Supply-Side Economics) και τη Θεωρία Πληροφορίας του Χάγιεκ, αυτό το τρίτο σύστημα αξιοποίησε τους μικροεπεξεργαστές και την εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας για τον κατακερματισμό των παγκόσμιων αλυσίδων παραγωγής. Στην Ευρώπη, το μοντέλο αυτό θεσμοθετήθηκε μέσω υπερεθνικών συνθηκών—με κυριότερη τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992, η οποία δέσμευσε τα κράτη μέλη σε αυστηρούς μακροοικονομικούς κανόνες. Ο παραδοσιακός κρατικός σχεδιασμός εγκαταλείφθηκε προς χάριν της συμμόρφωσης με τους κανόνες της αγοράς. Ωστόσο, καθώς τα ψηφιακά δίκτυα επέτρεψαν τη διοχέτευση κεφαλαίων από τις μακροπρόθεσμες βιομηχανικές επενδύσεις προς τη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία, αυτή η παγκόσμια ολοκλήρωση, συγκάλυπτε μια μη αναστρέψιμη εσωτερική σήψη.
Παρακμή, θεσμική ατροφία και συστημική διαφθορά
Η κατάρρευση μιας πολιτικής τάξης σπάνια αποτελεί ένα μεμονωμένο καταστροφικό γεγονός. Πρόκειται για μια αργή διαδικασία θεσμικής ατροφίας. Σε αυτή τη μετάβαση από την παραγωγή στην αφαίμαξη, η φύση της διαφθοράς μεταμορφώνεται. Σε αντίθεση με τη συναλλακτική, εξωδικαστική δωροδοκία περασμένων εποχών, η νεοφιλελεύθερη παρακμή είναι νόμιμη, συστημική και χρηματοπιστωτικοποιημένη. Η οριστική ηθική κατάρρευση αυτής της εποχής ήταν η κοινωνικοποίηση των ζημιών, παράλληλα με την ιδιωτικοποίηση των κερδών κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008. Ενώ τα κερδοσκοπικά τραπεζικά ιδρύματα έλαβαν τρισεκατομμύρια σε δημόσιες διασώσεις, οι πληθυσμοί της εργατικής τάξης απορρόφησαν το κόστος μέσω κατασχέσεων ακινήτων και στασιμότητας των μισθών. Αυτό συνιστούσε θεμελιώδη παραβίαση του κοινωνικού συμβολαίου και σηματοδοτούσε ότι η κρατική εξουσία δεν εξυπηρετούσε πλέον το δημόσιο καλό.
Αυτή η συστημική παρακμή αποτελεί τη γεωγραφική αντανάκλαση του κατακερματισμού της παραγωγής. Οι ψηφιακές τεχνολογίες επέτρεψαν στο κεφάλαιο να καταστεί χωρικά αδιάφορο, εγκαταλείποντας τις βιομηχανικές περιοχές προς άγραν παγκόσμιας αιχμής κόστους, ενώ αντιμετώπιζε την εγχώρια οικονομική παρακμή ως φυσιολογική συνέπεια της αγοράς. Καθώς η κρατική ικανότητα αποδιοργανώθηκε μέσω της εξωτερικής ανάθεσης διοικητικών λειτουργιών και της απορρύθμισης, οι δημόσιοι θεσμοί απώλεσαν την τεχνική εμπειρογνωμοσύνη που απαιτείτο για την άσκηση μακροπρόθεσμης στρατηγικής. Αυτή η μετάβαση—από ένα κράτος που οικοδομεί σε ένα κράτος που απλώς διαχειρίζεται τις συνέπειες της αυτοπροκαλούμενης ανικανότητάς του—σηματοδοτεί το τέλος της νεοφιλελεύθερης τάξης πραγμάτων.
Το κενό εξουσίας στη μετα-2008 εποχή
Από την κατάρρευση της νεοφιλελεύθερης τάξης πραγμάτων το 2008, η παγκόσμια διακυβέρνηση έχει εισέλθει σε ένα μεσοβασίλειο κενής εξουσίας: μια ασταθή μεταβατική κατάσταση όπου η παλιά τάξη έχει χάσει την εξουσία της, αλλά ένα νέο πλαίσιο δεν έχει εδραιωθεί ακόμα. Από αυτό το κενό διαμορφώθηκε μια διακομματική οικονομική αναδιάταξη στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η ορθοδοξία του ελεύθερου εμπορίου αποδομήθηκε κατά τη διάρκεια διαδοχικών προεδρικών θητειών. Οι στοχευμένοι εμπορικοί φραγμοί που εισήχθησαν κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας Τράμπ, καθιέρωσαν ένα αρχικό επίπεδο εμπορικού προστατευτισμού. Στη συνέχεια, η κυβέρνηση Μπάιντεν θεσμοθέτησε τον παρεμβατισμό μέσω εμβληματικών βιομηχανικών νόμων. Η δεύτερη θητεία Τράμπ κλιμάκωσε αυτή τη μετατόπιση σε ένα ευρύτερο προστατευτικό πλαίσιο, επιβάλλοντας οριζόντιους και τομεακούς δασμούς.
Αυτός ο ανασχηματισμός αντανακλά μια προσπάθεια αναδιάταξης της κρατικής ισχύος, με στόχο τη μείωση των κινδύνων στις αλυσίδες εφοδιασμού και τον επαναπατρισμό κρίσιμων βιομηχανικών δραστηριοτήτων. Ωστόσο, η μετάβαση αυτή ενέχει σοβαρούς κινδύνους για τη δημοκρατία. Χωρίς μια εδραιωμένη κυβερνητική συναίνεση, η εθνική πολιτική παρουσιάζει έντονες διακυμάνσεις από εκλογικό κύκλο σε εκλογικό κύκλο, τροφοδοτώντας την αποξένωση των ψηφοφόρων.
Χρηματοπιστωτικοποίηση
Η Κυπριακή Δημοκρατία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση του πώς η «κεντροδεξιά» διακυβέρνηση μπορεί να εκφυλιστεί σε θεσμική ανικανότητα. Μετά το bail-in της Ευρωομάδας το 2013—για το οποίο μεγάλη ευθύνη φέρει η τότε διακυβέρνηση—το κυβερνητικό αφήγημα περί «σοβαρής οικονομικής διαχείρισης» επικάλυπτε μια συστηματική αποψίλωση του δημόσιου πλούτου. Κεντρικό παράδειγμα υπήρξε η κατάρρευση και η πώληση της Συνεργατικής Τράπεζας το 2018. Το κράτος μεταβίβασε €10,3 δισεκατομμύρια σε εξυπηρετούμενα στοιχεία ενεργητικού και €9,7 δισεκατομμύρια σε καταθέσεις στην Ελληνική Τράπεζα έναντι μόλις €74,2 εκατομμυρίων σε μετρητά. Ταυτόχρονα, οι φορολογούμενοι επιβαρύνθηκαν με την εγγύηση του Σχεδίου Προστασίας Στοιχείων Ενεργητικού ύψους €1,55 δισεκατομμυρίων, ενώ πάνω από €7 δισεκατομμύρια σε μη εξυπηρετούμενα δάνεια μεταφέρθηκαν σε μια υπολειπόμενη κρατική οντότητα διαχείρισης, την ΚΕΔΙΠΕΣ.
Η εμπορευματοποίηση της εθνικής κυριαρχίας μετατράπηκε στο κυρίαρχο γνώρισμα αυτής της περιόδου μέσω του Κυπριακού Επενδυτικού Προγράμματος. Αυτό το πρόγραμμα «Χρυσών Διαβατηρίων» απέφερε πάνω από €10 δισεκατομμύρια σε επιχειρηματίες ανάπτυξης γης πολυτελών ακινήτων, παραχωρώντας την ιδιότητα του πολίτη σε περισσότερους από 7.000 αλλοδαπούς επενδυτές. Το πρόγραμμα κατέρρευσε τον Οκτώβριο του 2020 εν μέσω σκανδάλων.
Το υπόδειγμα αφαίμαξης επεκτάθηκε απευθείας στον τομέα της ενέργειας. Οι αποφάσεις της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ) περιόρισαν την αδειοδότηση της δημόσιας Αρχής Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ) για την ανάπτυξη φθηνής φωτοβολταϊκής ενέργειας, υπέρ ιδιωτών παραγωγών. Οι ιδιώτες παραγωγοί παρήγαγαν ηλιακή ενέργεια με χαμηλό κόστος, αλλά την διοχέτευαν στο δίκτυο στην υπέρογκη τιμή του καλούμενου «αποφευχθέντος κόστους» της ηλεκτροπαραγωγής από μαζούτ. Επιπλέον, οι καταναλωτές απορρόφησαν στους λογαριασμούς ρεύματος πάνω από €1,2 δισεκατομμύρια σε ποινές αγοράς δικαιωμάτων εκπομπών ρύπων της ΕΕ μεταξύ 2018 και 2025, ενώ οι ιδιώτες παραγωγοί καρπώνονταν υπερμεγέθη περιθώρια κέρδους.
Το ναυάγιο του τερματικού εισαγωγής Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου στο Βασιλικό, αποτελεί το απόλυτο σύμβολο κρατικής ανικανότητας. Το έργο ανατέθηκε το 2019 στην κινεζική κοινοπραξία CPP-Metron, αλλά περιήλθε σε καθεστώς χρόνιας διοικητικής κακοδιαχείρισης. Τον Ιούλιο του 2024, η κοινοπραξία τερμάτισε μονομερώς τη σύμβαση, αφήνοντας την πλωτή μονάδα επαναεριοποίησης (FSRU) Προμηθέας εγκλωβισμένη στην Ασία και την προβλήτα ημιτελή. Με τις υπολειπόμενες εργασίες να επαναπροκηρύσσονται και τις διαιτητικές διαδικασίες στο Λονδίνο να εκκρεμούν, η αποτυχία αυτή αφήνει την Κύπρο εγκλωβισμένη στο μαζούτ, αντιμέτωπη με πιθανά ελλείμματα ισχύος στο δίκτυο έως το 2029 λόγω απόσυρσης των παλαιών ατμοηλεκτρικών μονάδων.
Το κόστος εισαγωγής ενέργειας, σε συνδυασμό με τον επαναπατρισμό κερδών από ξένης ιδιοκτησίας στοιχεία ενεργητικού, συντηρεί ένα επίμονο έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Λειτουργώντας εντός της Ευρωζώνης, το κράτος εξισορροπεί αυτό το δομικό έλλειμμα εκποιώντας εγχώρια περιουσιακά στοιχεία σε ξένα κεφαλαιακά δίκτυα. Αυτό το μοντέλο ισοζυγίου πληρωμών μετέτρεψε την εθνική επικράτεια και την κρατική κυριαρχία σε χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία για την κάλυψη του εμπορικού ελλείμματος.
Στρατηγική προοπτική
Η ιστορική διαδρομή από τον κλασικό φιλελευθερισμό, στον Κεϋνσιανισμό του New Deal και τη νεοφιλελεύθερη τάξη πραγμάτων αποδεικνύει ότι οι δομές της αγοράς δεν μπορούν να επιβιώσουν όταν αποκόπτονται από την κρατική ικανότητα και τη δημοκρατική νομιμοποίηση. Τα οικονομικά υποδείγματα που αντιμετωπίζουν την εθνική κυριαρχία ως εμπόρευμα προς πώληση ή ως εμπόδιο προς παράκαμψη, καταρρέουν τελικά υπό το βάρος των δικών τους συστημικών αντιφάσεων.
Ο δρόμος εξόδου από το σημερινό κενό είναι η επιστροφή σε μια ικανή, διαφανή κρατική συγκρότηση που θέτει την οικονομική ανθεκτικότητα, την περιφερειακή ανασυγκρότηση και την ουσιαστική λογοδοσία ως τα θεμέλια μιας σταθερής κοινωνίας. Το κεντροδεξιό υπόδειγμα της εποχής μας δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτήν την πρόκληση.
*Οικονομολόγου και προέδρου της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών. Το άρθρο αυτό είναι επίσης διαθέσιμο στο Substack του συγγραφέα: https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published
