Από την οπτική του 2026, το επίσημο αφήγημα γύρω από την ανάκαμψη της κυπριακής οικονομίας μετά την κρίση, παρουσιάζεται ως θρίαμβος της “νεοφιλελεύθερης οικονομίας” και της υπεύθυνης διακυβέρνησης. Οι πιστωτικές αξιολογήσεις έχουν επιστρέψει στην επενδυτική κλίμακα. H οικονομική ανάπτυξη είναι ισχυρή — με κινητήριο δύναμη τον αναπτυσσόμενο τομέα των πληροφοριακών και επικοινωνιακών τεχνολογιών. Και ο δείκτης χρέους προς ΑΕΠ βρίσκεται σε τροχιά που φτάνει στο 51% φέτος, ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη. Αυτά είναι αξιοσημείωτα επιτεύγματα από μόνα τους. Ωστόσο, το να ισχυρίζεται κανείς ότι είναι αποτέλεσμα μιας θαυματουργής διαχείρισης, σημαίνει ότι αγνοεί μια αντικειμενική πραγματικότητα, για το “κόστος της ανάκαμψης” το οποίο είναι συγκλονιστικό. Αφορά μια συστημική μεταφορά και καταστροφή πλούτου που ανέρχεται συνολικά σε ποσό μεγαλύτερο από το διπλάσιο του ΑΕΠ του νησιού το 2013, ή σε περισσότερα από €40 δισεκατομμύρια, ανάλογα με το τι περιλαμβάνεται στον υπολογισμό. Αυτό ήταν το κόστος που χρειάστηκε για να καλυφθούν τα κενά ενός συστήματος που είχε καταρρεύσει, προκειμένου να επαναρυθμιστεί. Ο τρόπος με τον οποίο συνέβη αυτό αποτελεί μνημείο πολιτικής υπεροψίας και ανικανότητας και οι κυβερνήσεις θα πρέπει να είναι πιο συγκρατημένες στην θριαμβολογία τους!
Η ανατομία μιας υπερτροφίας
Μέχρι τα τέλη του 2012, η κυπριακή οικονομία είχε μετατραπεί ουσιαστικά, σε ένα υπερ-μοχλευμένο επενδυτικό ταμείο.Ο τραπεζικός τομέας είχε φτάσει σε μια γκροτέσκα υπερτροφία με στοιχεία ενεργητικού ύψους €126,4 δις — 650% του ΑΕΠ. Αυτό αποτελούνταν από εγχώρια δάνεια, δάνεια στην Ελλάδα μέσω υποκαταστημάτων, ένα χαρτοφυλάκιο τίτλων που περιλάμβανε μεγάλη συμμετοχή σε ελληνικά κρατικά ομόλογα, καθώς και άλλα περιουσιακά στοιχεία συνδεδεμένα με ξένες θυγατρικές και μη ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία.
Η “Συμμετοχή του Ιδιωτικού Τομέα” το καλούμενο PSI, δηλαδή η απομείωση του ελληνικού χρέους, ήταν το γεγονός που εξάλειψε την κεφαλαιακή δομή του συστήματος. Επειδή τα ελληνικά κρατικά ομόλογα θεωρούνταν “μηδενικού κινδύνου”, οι τράπεζες κατείχαν δισεκατομμύρια χωρίς αντίστοιχα κεφαλαιακά αποθέματα ασφαλείας. Όταν εφαρμόστηκε η απομείωση του ελληνικού χρέους, προέκυψε ζημία ύψους €4,1 δις εξαντλώντας αμέσως την κεφαλαιακή επάρκεια του τομέα. Μέχρι τα τέλη του 2012, το σύστημα είχε μετατραπεί σε “ζόμπι”, επιβιώνοντας χάρη σε €10 δις Επείγουσας Ρευστότητας (ΕΛΑ) που κάλυπτε την επιταχυνόμενη φυγή καταθέσεων.
Το πολιτικό στοίχημα
Τον Μάρτιο του 2013, η Κύπρος μετατράπηκε σε πεδίο δοκιμών για το πιο ριζοσπαστικό πείραμα της Ευρωζώνης: την ανακεφαλαιοποίηση με ίδια μέσα, το καλούμενο bail-in. Η αρχική πρόταση της Ευρωομάδας στις 16 Μαρτίου, αφορούσε έναν οριζόντιο “εφάπαξ” φόρο επί όλων των καταθέσεων: 6,75% επί των ασφαλισμένων ποσών και 9,9% επί των μη ασφαλισμένων. Αν και παραβίαζε την ιερότητα των εγγυημένων καταθέσεων των €100.000 θα συγκέντρωνε τα απαραίτητα €5,8 δις με σχετικά περιορισμένο αντίκτυπο σε ολόκληρο το σύστημα.
Στις 19 Μαρτίου 2013, η Κυπριακή Βουλή απέρριψε το νομοσχέδιο σε μια σπάνια επίδειξη ανυπακοής. Η ψηφοφορία κατέληξε χωρίς μία ψήφο υπέρ του νομοσχεδίου. Αυτή η αρνητική ψήφος αποτέλεσε το έναυσμα για το αυστηρότερο bail-in, το κούρεμα των καταθέσεων που ακολούθησε.
Η ιστορία εμπεριέχει μια πιο σκοτεινή τροπή. Στο βιβλίο του ‘Η Συμμορία’, ο ερευνητικός δημοσιογράφος Μακάριος Δρουσιώτης, υποστηρίζει ότι δεν επρόκειτο για ηρωισμό των βουλευτών, αλλά για προπέτασμα καπνού με σκοπό την προστασία ρωσικών κεφαλαίων. Ο Δρουσιώτης ισχυρίζεται ότι ο Πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης ήταν πίσω από το “Όχι” της Βουλής, ιεραρχώντας τα συμφέροντα των πελατών του πρώην δικηγορικού του γραφείου, έναντι των αποταμιευτών.
Η ελεγχόμενη καταδόμηση και το bail-in
Η τελική λύση στις 25 Μαρτίου 2013 ήταν μια “ελεγχόμενη κατάρρευση”. Προκειμένου να προστατευθεί το ελληνικό σύστημα, οι ελληνικές δραστηριότητες των κυπριακών τραπεζών, αποσπάστηκαν και πωλήθηκαν στην Τράπεζα Πειραιώς σε υποτιμημένες αξίες. Αυτό προστάτευσε την Ελλάδα, αλλά οριστικοποίησε την αφερεγγυότητα των κυπριακών μητρικών τραπεζών. Ακολούθησε η πιο βίαιη αναδιανομή πλούτου στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Κατασχέθηκαν €8 δις από μη ασφαλισμένες καταθέσεις — €4,2 δις από την Λαϊκή Τράπεζα και €3,8 δις από την Τράπεζα Κύπρου. Χιλιάδες καταθέτες μετατράπηκαν βίαια σε “ιδιοκτήτες” ενός προβληματικού τότε ιδρύματος που ποτέ δεν είχαν την πρόθεση να υποστηρίξουν.
Το σκάνδαλο των αξιογράφων κεφαλαίου
Παράλληλα με την κατάσχεση των καταθέσεων, σημειώθηκε και η αθόρυβη εξαφάνιση των ούτω καλούμενων “αξιογράφων κεφαλαίου”. Μεταξύ 2010 και 2012, οι τράπεζες προωθούσαν επιθετικά τα καλούμενα “Μετατρέψιμα Χρηματοοικονομικά Μέσα Κεφαλαίου” και τα “Ενισχυμένα Χρηματοοικονομικά Μέσα Κεφαλαίου” σε ιδιώτες επενδυτές και συνταξιούχους.
Πωλούνταν ως “τραπεζικά ομόλογα” υψηλής απόδοσης, ασφαλέστερα από τις μετοχές, στην πραγματικότητα όμως ήταν κεφαλαιακά μέσα “Κατηγορίας 1”, σχεδιασμένα να απορροφούν τραπεζικές ζημίες αφού ήταν μετατρέψιμα σε μετοχές. Το 2013, λειτούργησαν ακριβώς όπως ήθελαν οι ρυθμιστικές αρχές: Τέτοια αξιόγραφα περίπου €2 δις σε κεφαλαιακή αξία εξαφανίστηκαν εν μία νυκτί. Αυτό κατέστρεψε την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών και του κράτους — ένα τραύμα που αντιμετωπίζεται μόλις τώρα, το 2026, μέσω καθυστερημένων προγραμμάτων αποζημίωσης.
Το «Δεύτερο Κούρεμα» του 2014
Τον Ιούλιο του 2014, και μετά που οι καταθέτες που υπέστησαν το κούρεμα, αντάλλαξαν τις αποταμιεύσεις τους με μετοχές στην τιμή του €1 ανά μετοχή, η Τράπεζα Κύπρου άνοιξε τις πόρτες της στο διεθνές κεφάλαιο. Ξένοι επενδυτές είχαν τη δυνατότητα να εισέλθουν στο μετοχικό κεφάλαιο της Τράπεζας σε τιμή μετοχής μόλις €0,24. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα μια απομείωση της αξίας των αρχικών κατόχων μετοχών του κουρέματος, κατά 76%. Μέσα σε δεκαοκτώ μήνες, οι αρχικοί “μέτοχοι” είδαν το μερίδιό τους να μειώνεται κατά το ήμισυ και να παραχωρείται στο παγκόσμιο κεφάλαιο για ψίχουλα. Αυτή η αποστέρηση που εκτιμάται στα €3 δις, παραμένει μία από τις πιο αμφιλεγόμενες μεταβιβάσεις πλούτου εκείνης της περιόδου.
Το χρέος των €7 δις
Παρά τη ρητορική περί “μη διάσωσης”, οι φορολογούμενοι πολίτες επωμίστηκαν ένα τεράστιο επιπρόσθετο βάρος. Μεταξύ 2014 και 2018, το κράτος κατέβαλε €1,67 δις για την ανακεφαλαιοποίηση της Κυπριακής Συνεργατικής Τράπεζας. Το 2018 δε, ακολούθησε μια τελική κεφαλαιακή ενίσχυση ύψους €3,5 δις για τη διευκόλυνση της πώλησης των “καλών” περιουσιακών στοιχείων της Συνεργατικής Τράπεζας, στην Ελληνική Τράπεζα. Δηλαδή, μαζί με τα €1,8 δις που χάθηκαν στην κεφαλαιακή ενίσχυση της Λαϊκής Τράπεζας το 2012, η συνολική κρατική κεφαλαιακή ενίσχυση του ευρύτερου τραπεζικού συστήματος, ανήλθε στα €7 δις. Στο τέλος, το κλείσιμο της Συνεργατικής Τράπεζας, παραμένει ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα, καθώς αποτελεί μια καταναγκαστική ιδιωτικοποίηση εις βάρος του κοινού.
Τα "χρυσά" διαβατήρια
Για να κατανοήσει κανείς τον ρυθμό της απομόχλευσης των τραπεζών, πρέπει να εξετάσει το πρόγραμμα “Πολιτογράφηση μέσω Επενδύσεων”. Μεταξύ 2013 και 2020, το πρόγραμμα αυτό απέφερε εισροές ύψους περίπου €10 δις τουλάχιστο. Αν και το πρόγραμμα επικρίθηκε από την ΕΕ, λειτούργησε ως ζωτικής σημασίας “γέφυρα ρευστότητας” για τη διαχείρηση μη εξυπηρετούμενων δανείων. Μεγάλες κατασκευαστικές εταιρείες χρησιμοποίησαν τα έσοδα από τη πώληση “χρυσών διαβατηρίων” για να αποπληρώσουν τεράστια μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Στην ουσία, το πρόγραμμα χρησιμοποίησε ξένα μετρητά για την εξαγορά μή εξυπηρετούμενων δανείων με αντάλλαγμα την αγορά εγχώριων περιουσιακών στοιχείων.
Ο «σκιώδες» λογιστικός ισολογισμός
Το τελευταίο εργαλείο στην μακρύ δρόμο της αναδιάρθρωσης, ήταν ο νόμος περί πώλησης δανείων. Ο νόμος αυτός επέτρεψε στις τράπεζες να εκχωρήσουν τα εναπομείναντα μη εξυπηρετούμενα δάνεια τους, σε εταιρείες εξαγοράς πιστωτικών απαιτήσεων. Στις αρχές του 2026, ο όγκος των δανείων που διαχειρίζονται αυτές οι εταιρείες, εκτός του επίσημου τραπεζικού συστήματος, ανέρχεται σε €23,7 δις. Το “κόστος” σε αυτή την περίπτωση είναι το τεράστιο χάσμα αποτίμησης. Οι ξένες εταιρείες εξαγοράς πιστώσεων, απέκτησαν απαιτήσεις ύψους περίπου €19,7 δις έναντι κόστους περίπου €7 έως €8 δις. Μια έκπτωση της τάξης του 60-75%.
Δεδομένου ότι αυτές οι εταιρείες θα εισπράττουν δυνητικά σε μεγάλο ποσοστό την ονομαστική αξία του χρέους, η διαφορά —που υπολογίζεται περίπου στα €8-10 δις—αντιπροσωπεύει μια τεράστια εκροή εγχώριας ρευστότητας προς τις διεθνείς μητρικές εταιρείες. Η ΚΕΔΙΠΕΣ, που είναι η κρατική εταιρεία διαχείρισης, εξακολουθεί να κατέχει απαιτήσεις ύψους €4 δις. Μέχρι τον Μάρτιο του 2026, αποπλήρωσε €1,75 δις από τα €3,5 δις της κρατικής κεφαλαιακής ενίσχυσης του 2018. Το τραπεζικό σύστημα είναι “καθαρό” επειδή ξεφορτώθηκε τα προβληματικά του στοιχεία με έκπτωση, αφήνοντας τον Κύπριο πολίτη έναντι ενός σκιώδους συστήματος, που απαιτούν την πλήρη ονομαστική αξία του χρέους του.
Η μεγάλη ψευδαίσθηση
Το συνολικό κόστος της οικονομικής ανάκαμψης είναι άνευ προηγουμένου. Αν αθροίσουμε το κούρεμα των καταθέσεων (€8 δις), τις κατασχέσεις αξιογράφων (€2 δις), την απομείωση ιδίων κεφαλαίων πριν από το 2013 (€4 δις), την απομείωση του 2014 (€3 δις), το περιθώριο της σκιώδους αποτίμησης των εταιρειών εξαγοράς πιστώσεων (€8-10 δις), τις κρατικές ενισχύσεις (€7 δις), και τις εισροές του προγράμματος πολιτογραφήσεων (€10 δις), το σύνολο ανέρχεται στο τεράστιο ποσό των €44 δις.
Σήμερα οι τράπεζες είναι κερδοφόρες, το κράτος είναι φερέγγυο και ο τεχνολογικός τομέας βρίσκεται σε άνθηση. Ωστόσο, η “ανάκαμψη” παραμένει ημιτελής. Το τίμημα ή κόστος της ανάκαμψης, πληρώθηκε με την απώλεια των αποταμιεύσεων μιας ολόκληρης γενιάς και τη δημιουργία ενός μόνιμου “σκιώδους ισολογισμού” χρέους. Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με την οικονομική ευρωστία. Μπορείς να ισοσκελίσεις ένα λογιστικό βιβλίο εξαλείφοντας τον πλούτο των πολιτών σου, αλλά ο “σκιώδης ισολογισμός” της κοινωνικής δυσαρέσκειας παραμένει το χρέος που δεν μπορεί να αποσβεστεί.
*Ο Ιωάννης Τιρκίδης είναι οικονομολόγος, υποψήφιος βουλευτής Λευκωσίας, με το ΒΟΛΤ Κύπρου
