Η νέα γεωπολιτική κρίση που έχει προκύψει από τον πόλεμο στο Ιράν διαμορφώνει ένα σύνθετο και ιδιαίτερα απαιτητικό οικονομικό περιβάλλον για την Ευρώπη. Παρότι οι ευρωπαϊκές χώρες δεν εμπλέκονται άμεσα στις εχθροπραξίες, οι επιπτώσεις είναι ήδη αισθητές, επηρεάζοντας κρίσιμους τομείς της οικονομίας, από την ενέργεια και τον πληθωρισμό, έως τη λειτουργία των επιχειρήσεων και την πορεία του τουρισμού.
Σε αυτό το πλαίσιο, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη λήψης στοχευμένων μέτρων στήριξης από τις κυβερνήσεις, με στόχο την προστασία των νοικοκυριών και της παραγωγικής βάσης. Εξίσου σημαντικό, ωστόσο, είναι τα μέτρα αυτά να έχουν προσωρινό χαρακτήρα και να σχεδιαστούν με τρόπο που να μην υπονομεύει τη δημοσιονομική σταθερότητα.
Η σύγκρουση στο Ιράν έχει ήδη προκαλέσει έντονες αναταράξεις στις διεθνείς αγορές ενέργειας, κυρίως λόγω της αβεβαιότητας γύρω από τη διακίνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Τα Στενά του Ορμούζ, μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς μεταφοράς ενέργειας παγκοσμίως, βρίσκονται στο επίκεντρο των εξελίξεων, γεγονός που έχει οδηγήσει σε αύξηση των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Για την Ευρώπη, η οποία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενη ενέργεια, η εξέλιξη αυτή μεταφράζεται σε άμεση επιβάρυνση για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Η ενέργεια αποτελεί τον βασικό μηχανισμό μετάδοσης της κρίσης στην πραγματική οικονομία. Οι αυξημένοι λογαριασμοί ηλεκτρικού ρεύματος και θέρμανσης περιορίζουν τα διαθέσιμα εισοδήματα των πολιτών, ενώ παράλληλα αυξάνουν το κόστος παραγωγής για τις επιχειρήσεις, ιδιαίτερα για εκείνες που δραστηριοποιούνται σε ενεργοβόρους κλάδους. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση της ανταγωνιστικότητας, η επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας και, σε αρκετές περιπτώσεις, η μετακύλιση του κόστους στους καταναλωτές.
Υπό αυτές τις συνθήκες, οι κυβερνήσεις καλούνται να παρέμβουν με μέτρα στήριξης, όπως επιδοτήσεις στην ενέργεια, προσωρινές φορολογικές ελαφρύνσεις και στοχευμένες ενισχύσεις για ευάλωτα νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Ωστόσο, η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει δείξει ότι οι οριζόντιες και μακροχρόνιες παρεμβάσεις συχνά συνεπάγονται υψηλό δημοσιονομικό κόστος χωρίς την απαιτούμενη αποτελεσματικότητα. Για τον λόγο αυτό, τα μέτρα πρέπει να είναι αυστηρά προσωρινά, να επανεξετάζονται σε τακτά χρονικά διαστήματα και να συνοδεύονται από σαφή στρατηγική απόσυρσης.
Η αντιμετώπιση των πληθωριστικών πιέσεων απαιτεί προσεκτικά σχεδιασμένες πολιτικές. Στοχευμένες εισοδηματικές ενισχύσεις, προσωρινές φορολογικές ελαφρύνσεις και αυστηρότεροι έλεγχοι στην αγορά για την αποφυγή φαινομένων αισχροκέρδειας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά. Αντίθετα, πολιτικές που ενισχύουν τη ζήτηση χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγής ενδέχεται να επιδεινώσουν τον πληθωρισμό. Ειδικότερα, γενικευμένες αυξήσεις μισθών στον δημόσιο τομέα, χωρίς αύξηση της παραγωγικότητας, ενέχουν τον κίνδυνο δημιουργίας ενός φαύλου κύκλου τιμών και μισθών.
Οι κυβερνήσεις μπορούν να στηρίξουν τον τουρισμό μέσω προσωρινών φορολογικών ελαφρύνσεων, ενίσχυσης της προβολής των προορισμών και στήριξης μικρών επιχειρήσεων φιλοξενίας. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι προσεκτικές, ώστε να μη διαταράσσουν τον ανταγωνισμό ή να δημιουργούν μακροχρόνια δημοσιονομικά βάρη.
Η περίπτωση της Κύπρου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς συνδυάζει υψηλό βαθμό ενεργειακής εξάρτησης με σημαντική εξάρτηση από τον τουρισμό. Η αύξηση των τιμών ενέργειας επηρεάζει άμεσα το κόστος ηλεκτρισμού και μεταφορών, επιβαρύνοντας τόσο τα νοικοκυριά όσο και τις επιχειρήσεις. Παράλληλα, η γεωγραφική εγγύτητα με τη Μέση Ανατολή ενδέχεται να επηρεάσει την εικόνα της χώρας ως τουριστικού προορισμού, ακόμη και αν η ίδια παραμένει ασφαλής.
Μέσα σε ένα περιβάλλον αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας και υπό τη σκιά των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, η κυβέρνηση προχώρησε στην ανακοίνωση ενός πακέτου μέτρων με στόχο τη στήριξη της οικονομίας και την ανακούφιση των πολιτών. Αν και οι παρεμβάσεις κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, εγείρονται ερωτήματα ως προς τη διάρκεια και τη συνολική τους αποτελεσματικότητα.
Σε πρώτο επίπεδο, τα μέτρα εστιάζουν στα βασικά σημεία πίεσης που βιώνουν τα νοικοκυριά: το κόστος ηλεκτρισμού, τα καύσιμα και τα τρόφιμα. Η μείωση του ΦΠΑ στο ρεύμα, η ελάφρυνση στη φορολογία καυσίμων και η κατάργηση του ΦΠΑ σε βασικά είδη διατροφής αποτελούν παρεμβάσεις που μπορούν να προσφέρουν άμεση οικονομική ανάσα. Σε περιόδους κρίσης, η ταχύτητα εφαρμογής τέτοιων μέτρων είναι καθοριστική.
Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία έχει η στήριξη τομέων που αποτελούν βασικούς πυλώνες της οικονομίας, όπως ο τουρισμός και η γεωργία. Η επιδότηση μισθών στον ξενοδοχειακό κλάδο και η ενίσχυση των αεροπορικών συνδέσεων στοχεύουν στη διατήρηση της τουριστικής δραστηριότητας, ενώ οι επιδοτήσεις προς τους αγρότες επιχειρούν να συγκρατήσουν το κόστος παραγωγής και, κατ’ επέκταση, τις τιμές των τροφίμων.
H ουσία των μέτρων παραμένει κυρίως βραχυπρόθεσμη. Πρόκειται για παρεμβάσεις που λειτουργούν ως «παυσίπονα», περιορίζοντας τις άμεσες επιπτώσεις. Φυσικά οποιεσδήποτε παρεμβάσεις στην αγορά πρέπει να έχουν προσωρινό χαρακτήρα, εφόσον πρέπει να αφεθούν οι δυνάμεις της αγοράς να «δράσουν».
Η μείωση φόρων και η αύξηση επιδοτήσεων συνεπάγονται απώλεια κρατικών εσόδων και ενδεχόμενη πίεση στα δημόσια οικονομικά, ιδιαίτερα εάν η κρίση παραταθεί. Σε μια τέτοια περίπτωση, η ανάγκη για πρόσθετα μέτρα ή προσαρμογές καθίσταται σχεδόν βέβαιη.
Tο πακέτο μέτρων συνιστά μια αναγκαία αντίδραση σε μια έκτακτη κατάσταση. Παρά ταύτα, η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια της κρίσης. Εάν οι διεθνείς εξελίξεις αποκλιμακωθούν σύντομα, τα μέτρα ενδέχεται να αποδειχθούν επαρκή. Αν όμως η αστάθεια συνεχιστεί, τότε θα καταστεί σαφές ότι απαιτούνται βαθύτερες και πιο μακροπρόθεσμες στρατηγικές. Η παρούσα συγκυρία, άλλωστε, αναδεικνύει ένα διαχρονικό ζητούμενο: την ανάγκη ενίσχυσης της ανθεκτικότητας της οικονομίας απέναντι σε εξωτερικά σοκ, ειδικά αν λάβουμε υπόψη ότι η χώρα μας είναι ενεργειακά σχεδόν πλήρως εξαρτημένη από τις τιμές του πετρελαίου και των παραγώγων του στις διεθνείς αγορές.
