Κάπου στα αρχεία του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως υπάρχει ένα έγγραφο από το 1974. Είναι το πρώτο «Σχέδιο για τη Νήσο» το ανώτατο χωροταξικό εργαλείο που ο κυπριακός νόμος απαιτούσε από το 1972. Εγκρίθηκε, αλλά δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Τον ίδιο χρόνο, ο τουρκικός στρατός κατέλαβε το 37% του νησιού και το σχέδιο έμεινε στο συρτάρι.
ΒΑΣΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΝΗΣΟ, ΕΙΚΟΝΑ 1, ΣΧΕΔΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΝΗΣΟ, 1972
Πενήντα χρόνια αργότερα, η Κυπριακή Δημοκρατία ξεκινά ξανά. Το νέο Σχέδιο για τη Νήσο χρηματοδοτείται με ένα κόστος 2,400,000€ από την Ευρωπαϊκή Ένωση, εκπονείται από ειδικούς της GIZ, και αναμένεται να ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του 2026. Είναι ένα φιλόδοξο, τεχνικά άρτιο εγχείρημα: καλύπτει κατοικία, νερό, τουρισμό, μεταφορές, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, φύση, καινοτομία. Το ονομάζουν «Σχέδιο για τη Νήσο». Αφορά, φυσικά, μόνο το μισό νησί.
Αυτό δεν είναι κατηγορία. Είναι απλώς η πραγματικότητα. Αλλά ακριβώς επειδή είναι πραγματικότητα, αξίζει να σταθούμε εδώ και να αναρωτηθούμε: τι ακριβώς σχεδιάζουμε; Και για ποια Κύπρο; Δεν σχεδιάζουμε απλώς σε συνθήκες διαίρεσης. Σχεδιάζουμε με τρόπο που κινδυνεύει να τη μονιμοποιήσει.
Δύο σχέδια για το ίδιο νησί
Ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία εκπονεί το Σχέδιο για τη Νήσο, στα Κατεχόμενα εκτυλίσσεται ένα παράλληλο εγχείρημα. Τον Μάιο του 2025, η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή διοίκηση παρουσίασαν στην Κωνσταντινούπολη ένα Γενικό Σχέδιο Τουρισμού για τα κατεχόμενα εδάφη, υπό το εμπορικό σήμα «Ada Kıbrıs» Νήσος Κύπρος. Ο τότε ηγέτης του ψευδοκράτους μίλησε για 600 πτήσεις τον μήνα, 35.000 τουριστικές κλίνες, και επένδυση 21 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την Άγκυρα.
Δεν πρόκειται για δύο ουδέτερες διαδικασίες. Πρόκειται για δύο αντικρουόμενες αφηγήσεις για το μέλλον του ίδιου νησιού.
Δύο σχέδια, λοιπόν, για το ίδιο νησί. Εντελώς ασύνδετα. Το ένα νόμιμο, το άλλο παράνομο κατά το διεθνές δίκαιο. Αλλά και τα δύο τρέχουν, και τα δύο επενδύουν, και τα δύο χαράσσουν μέλλον, το καθένα για τη δική του εκδοχή της Κύπρου. Αυτή η παραλληλία δεν είναι μόνο διπλωματικό πρόβλημα. Είναι και χωροταξικό παράδοξο: πώς σχεδιάζεις ένα νησί όταν δεν ελέγχεις ολόκληρο το νησί; Και πώς χαράσσεις μέλλον όταν αρνείσαι να ονομάσεις το πρόβλημα;
Η απουσία ενός ερωτήματος
Διαβάζοντας τις εκατοντάδες σελίδες τεχνικής τεκμηρίωσης του Σχεδίου για τη Νήσο συμπεριλαμβανομένου της έκθεσης έναρξης, τις τομεακές μελέτες, τα χρονοδιαγράμματα, τους στόχους, συναντάς ένα εντυπωσιακό κενό. Πουθενά δεν τίθεται το ερώτημα τι θα γίνει σε περίπτωση λύσης του Κυπριακού. Αυτό είναι κατανοητό από τεχνοκρατική άποψη. Ένα χωροταξικό σχέδιο σχεδιάζει αυτό που υπάρχει, όχι αυτό που ευχόμαστε. Αλλά είναι και αποκαλυπτικό. Γιατί δείχνει ότι το πλαίσιο σκέψης μας, ακόμα και στα πιο τεχνικά μας έγγραφα, έχει εσωτερικεύσει τη διαίρεση ως μόνιμη συνθήκη. Σχεδιάζουμε για αυτό που ελέγχουμε, χωρίς να ρωτάμε τι θέλουμε να ελέγχουμε.
Yπάρχει ήδη ένα όργανο που θα μπορούσε να γεφυρώσει αυτό το κενό. Η Τεχνική Επιτροπή για Χωροταξία και Περιβάλλον, ένα από τα λίγα επίσημα δικοινοτικά σώματα που λειτουργούν υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, και η οποία έχει ως αντικείμενο ακριβώς τη χωροταξία και το περιβάλλον. Υπάρχει. Συνεδριάζει. Έχει θίξει ζητήματα κοινής διαχείρισης φυσικών πόρων. Και δεν αναφέρεται πουθενά στο Σχέδιο για τη Νήσο. Ούτε ως παρατηρητής, ούτε ως πλαίσιο, ούτε ως υποσημείωση. Γιατί;
Ένα τεκμηριωμένο καμπανάκι
Το γιατί δεν τίθεται μόνο σε επίπεδο πολιτικής σκέψης αλλά πλέον και από την ίδια την επιστημονική κοινότητα. Η συζήτηση αυτή δεν γίνεται σε κενό. Ένα πρόσφατο επιστημονικό report για το Island Spatial Plan από το Πανεπιστήμιο Κύπρου προειδοποιεί με σαφήνεια για τον κίνδυνο που ήδη διαφαίνεται, τη δημιουργία ενός «Half-Island Spatial Plan», ενός σχεδίου δηλαδή που, χωρίς να το δηλώνει, παγιώνει τη διαίρεση μέσα από τον ίδιο τον τρόπο που σχεδιάζεται. Οι συντάκτες επισημαίνουν ότι η επιλογή να βασιστεί ο σχεδιασμός αποκλειστικά σε «επίσημα δεδομένα» και σε ό,τι βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας, σε συνδυασμό με την απουσία εναλλακτικών προσεγγίσεων, οδηγεί αναπόφευκτα σε έναν χωρικό σχεδιασμό που περιορίζεται στο παρόν status quo.
Ακόμη πιο σημαντικά, το report προτείνει κάτι που απουσιάζει από τον επίσημο σχεδιασμό: την εισαγωγή σεναρίων για πιθανά μέλλοντα συμπεριλαμβανομένου ενός σεναρίου επανένωσης. Αυτό δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια, είναι πολιτική επιλογή.
Παράλληλα, υπογραμμίζεται ότι υπάρχουν ήδη δεδομένα, συνεργασίες και δικοινοτικές πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν χωρίς να εγείρουν ζητήματα αναγνώρισης, όπως έχει δείξει και το παράδειγμα του Nicosia Master Plan.
Η απουσία της επανένωσης από τον σχεδιασμό σήμερα δεν είναι απλώς περιορισμός. Είναι συνειδητή επιλογή.
Η ειρήνη ως σχεδιαστική παράμετρος
Οι οικονομολόγοι Mariana Mazzucato και Rainer Kattel έγραψαν πρόσφατα ότι η ειρήνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ευχή ή ως ηθική δήλωση, αλλά ως αποστολή ένα οργανωτικό πλαίσιο που κινητοποιεί επενδύσεις, θεσμούς και συλλογική ενέργεια. Το επιχείρημά τους είναι απλό: όπως η αποστολή στο φεγγάρι έδωσε κατεύθυνση σε ολόκληρη γενιά τεχνολογικής και οικονομικής καινοτομίας, έτσι και η ειρήνη, αν αντιμετωπιστεί ως σκοπός και όχι ως αποτέλεσμα, μπορεί να μετασχηματίσει τον τρόπο που οργανώνουμε τους θεσμούς, τον χώρο, τις επενδύσεις μας.
Στην κυπριακή περίπτωση αυτό έχει συγκεκριμένο νόημα. Ένα Σχέδιο για τη Νήσο που θα αντιμετώπιζε την επανένωση ως παράμετρο σχεδιασμού, όχι ως αδύνατο ενδεχόμενο, αλλά ως ρεαλιστικό ορίζοντα, θα ήταν από μόνο του μια διαφορετική πολιτική επιλογή. Θα έλεγε κάτι που τα επίσημα κείμενα δεν λένε: ότι, σχεδιάζουμε για το νησί που θέλουμε, και όχι αποκλειστικά για το νησί που μας άφησαν. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα τεχνικό χωροταξικό εργαλείο μπορεί να λύσει το Κυπριακό. Φυσικά και δεν μπορεί. Αλλά σημαίνει ότι ακόμα και ένα τεχνικό έγγραφο κάνει επιλογές και η σιωπή για τη διαίρεση είναι κι αυτή μια επιλογή.
Τα ερωτήματα που αξίζει να θέσουμε
Υπάρχει κάτι που η κυπριακή κοινωνία δεν έχει συνηθίσει να κάνει: να ρωτά δημόσια, με επιμονή και ουσία, τι είδους μέλλον θέλει να οικοδομήσει. Τα τεχνικά έγγραφα γράφονται. Τα σχέδια εκπονούνται. Οι φορείς συνεδριάζουν. Αλλά η συζήτηση για το όραμα, για το τι Κύπρο θέλουμε να έχουμε, γίνεται σπάνια εκτός εκλογικών περιόδων, και ακόμα σπανιότερα με πραγματικό βάθος.
Τι σημαίνει να σχεδιάζεις ένα νησί που είναι μοιρασμένο; Ποια είναι η ευθύνη της κοινωνίας των πολιτών και όχι μόνο των κυβερνήσεων απέναντι σε αυτά τα ερωτήματα; Μπορεί ένα χωροταξικό σχέδιο να είναι ταυτόχρονα και πολιτική δήλωση; Και αν η ειρήνη είναι αποστολή, ποιος αναλαμβάνει να την ορίσει;
Το Σχέδιο για τη Νήσο είναι εδώ. Η συζήτηση για το ποια νήσος αυτή μόλις αρχίζει. Ή μάλλον, χρειάζεται να αρχίσει. Γιατί αν δεν την ξεκινήσουμε εμείς, θα τη χαράξουν άλλοι και το κάνουν ήδη, από την άλλη πλευρά της Πράσινης Γραμμής.
*Η Πενέλοπε Βάσκες Χατζηλύρα είναι υποψήφια βουλευτής Λεμεσού με το Volt.
