Όποιος θέλει να μιλήσει σοβαρά για το Κυπριακό, οφείλει πρώτα να απαντήσει σε μια σκέψη που φαίνεται να έχει επικρατήσει στην κοινωνία: «Αφού δεν μπορούμε να καταλήξουμε σε μιαν ιδανική λύση, ίσως είναι προτιμότερο να αφήσουμε τα πράγματα όπως είναι. Το σημερινό στάτους κβο, όσο προβληματικό κι αν είναι, είναι τελικά ασφαλέστερο από μια δύσκολη συμφωνία». Τους τελευταίους μήνες, διαβάζοντας για τις διαπραγματεύσεις που διεξάγονταν πριν από το 1974, άρχισα να σκέφτομαι αυτή τη θέση με διαφορετικό τρόπο.
Διαπραγματεύσεις τότε και τώρα. Τελικός στόχος ο ίδιος· να ζήσουν οι δυο κοινότητες ειρηνικά και διαχρονικά μαζί. Κι όμως, υπάρχει μια τεράστια διαφορά: Οι διαπραγματεύσεις τότε και οι διαπραγματεύσεις σήμερα δεν προσπαθούν να λύσουν το ίδιο πρόβλημα. Αυτό μπορεί να ακούγεται ως μια ιστορική λεπτομέρεια. Στην πραγματικότητα, εξηγεί γιατί η σημερινή συζήτηση για το στάτους κβο ξεκινά συχνά από λάθος αφετηρία.
Μέχρι και λίγο πριν από το πραξικόπημα, οι δύο κοινότητες διαπραγματεύονταν ακόμη τη βελτίωση της λειτουργίας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σύμφωνα με τις πηγές της εποχής, είχαν ήδη επιτευχθεί σημαντικές συγκλίσεις στους βασικούς θεσμούς του κράτους. Το κυριότερο σημείο διαφωνίας είχε περιοριστεί στην έκταση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Πάνω σε αυτό το θέμα εργάζονταν συστηματικά οι δύο συνταγματικοί εμπειρογνώμονες, ο Μιχάλης Δεκλερής και ο Ορχάν Αλτικατσί. Στις 13 Ιουλίου 1974 ολοκλήρωσαν το τελευταίο κοινό τους κείμενο και το υπέβαλαν στους δύο διαπραγματευτές. Η πολιτική συζήτησή του είχε προγραμματιστεί για τις 16 Ιουλίου.
Το τελευταίο κοινό έγγραφο. Ύστερα ήρθαν το πραξικόπημα και η εισβολή. Κι εδώ είναι το σημαντικότερο στοιχείο που πρέπει να σκεφτούμε: Εκείνος ο Ιούλιος δεν διέκοψε απλά τις συνομιλίες. Άλλαξε το ίδιο το αντικείμενό τους. Το πρόβλημα είχε αλλάξει. Έπαψε να είναι το «πώς θα λειτουργήσει καλύτερα ένα κοινό κράτος». Έγινε «πώς μπορεί να επανενωθεί ένα κράτος που είχε πλέον χωριστεί εδαφικά, πολιτικά και στρατιωτικά».
Από τότε, άλλαξε και ο χάρτης των διαπραγματεύσεων. Στόχος, βέβαια, παραμένει πάντα ο ίδιος· η ειρηνική συμβίωση. Τα ζητήματα όμως που οι διαπραγματεύσεις καλούνται να διευθετήσουν για να φτάσουν στον στόχο, έπαψαν να είναι ίδια. Το δυσκολότερο ζήτημα των διαπραγματεύσεων πριν τον Ιούλιο του '74, ήταν η έκταση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η εισβολή παραμέρισε αυτό το ζήτημα, δημιουργώντας μιαν εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Τώρα, τα δυσκολότερα ζητήματα των διαπραγματεύσεων είναι η ασφάλεια, οι εγγυήσεις, η παρουσία των ξένων στρατευμάτων, το εδαφικό, οι περιουσίες, οι πρόσφυγες· όλα όσα γεννήθηκαν από την εισβολή και την κατοχή.
Γι' αυτό θεωρώ παραπλανητική τη συζήτηση γύρω από το στάτους κβο. Γιατί το στάτους κβο δεν είναι μια κατάσταση σε ύπνωση. Δεν είναι μια παύση μέχρι να βρεθεί μια καλύτερη ιδέα. Δεν πρόκειται από μόνο του να επιλύσει το ζήτημα της ασφάλειας. Δεν θα επιστρέψει τις περιουσίες. Δεν θα επιτρέψει την επιστροφή των προσφύγων. Δεν θα τερματίσει την παρουσία ξένων στρατευμάτων. Δεν θα θεραπεύσει τις συνέπειες της εισβολής. Και δεν θα μείνει ακίνητο.
Κάθε χρόνος που περνά μεταβάλλει την ίδια την πραγματικότητα. Οι έποικοι αυξάνονται, οι δημογραφικές ισορροπίες αλλάζουν, η Τουρκία εδραιώνει την παρουσία της στα κατεχόμενα, ενώ και στις ελεύθερες περιοχές η υπογεννητικότητα και οι δημογραφικές μεταβολές δημιουργούν νέα δεδομένα. Το στάτους κβο δεν διατηρεί τα πράγματα όπως είναι. Τα αλλάζει καθημερινά. Και ίσως το πιο τραγικό είναι ότι οι νέες γενιές μεγαλώνουν μέσα σε μια πραγματικότητα που περιορίζει συνεχώς τις δυνατότητες αυτού του τόπου, ενώ η απόσταση ανάμεσα στις δύο κοινότητες γίνεται χρόνο με τον χρόνο μεγαλύτερη.
Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι οποιαδήποτε συμφωνία είναι καλή, ούτε ότι κάθε πρόταση πρέπει να γίνεται αποδεκτή. Σημαίνει, όμως, ότι δεν μπορούμε να παραμείνουμε άλλο στο σήμερα. Αυτό, όμως, προϋποθέτει να κατανοήσουμε γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να προτιμούν το στάτους κβο. Ίσως, πίσω από την προσκόλληση στο στάτους κβο να κρύβεται κάτι βαθύτερο. Ο φόβος. Ο φόβος ότι μια λύση θα μας υποχρεώσει να ζήσουμε ξανά μαζί με μια κοινότητα που εδώ και πενήντα χρόνια μάθαμε να αντιμετωπίζουμε ως «την άλλη πλευρά».
Η Ιστορία μάς έφερε να ζούμε στον ίδιο τόπο. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε αυτό το γεγονός. Μπορούμε όμως να αποφασίσουμε αν θα συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τη συνύπαρξη ως απειλή ή ως μια δύσκολη, αλλά αναγκαία προσπάθεια. Το πραγματικό ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν οι διαπραγματεύσεις είναι δύσκολες. Ήταν πάντα δύσκολες και πιθανότατα θα παραμείνουν. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει άλλος ειρηνικός δρόμος για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της εισβολής και της κατοχής. Αν δεν υπάρχει, τότε η συνέχιση της προσπάθειας δεν είναι έκφραση αφέλειας. Είναι η αναγνώριση ότι κάποια προβλήματα δεν λύνονται όταν τα κρύβουμε κάτω από το χαλί. Κάθε μέρα που περνά χωρίς λύση, είναι κι αυτή μια απόφαση. Όχι να μείνουν τα πράγματα όπως είναι, αλλά να συνεχίσουν να αλλάζουν χωρίς εμείς να αποφασίζουμε προς ποια κατεύθυνση.
*Συγγραφέας
