«Ποτέ μην συζητάς με ηλίθιους ανθρώπους, θα σε κατεβάσουν στο επίπεδό τους και μετά θα σε νικήσουν με την εμπειρία τους»
Mark Twain, Αμερικανός συγγραφέας
Όταν οι πολιτικοί αναλυτές χαρακτηρίζουν κάποιον «χρήσιμο ηλίθιο» εννοούν έναν άνθρωπο αφελή, μωρόπιστο, ο οποίος ασυνείδητα εξυπηρετεί τα συμφέροντα ενός εχθρικού κράτους ή κυβέρνησης, ενός κόμματος, μιας ομάδας επιρροής, μιας τρομοκρατικής οργάνωσης κ.λπ., προωθώντας και διαδίδοντας τις ιδέες ή την προπαγάνδα τους εις βάρος των δικών του συμφερόντων. Οφείλω να τονίσω ότι ο «χρήσιμος ηλίθιος» δεν είναι συνειδητός προδότης. O όρος αυτός δεν επινοήθηκε από τον Λένιν, όπως είναι ευρέως διαδεδομένο. Η πρώτη σημαντική χρήση μιας παρόμοιας έκφρασης εμφανίστηκε στα αγγλικά το 1947, όταν ο Αυστριακός οικονομολόγος Λούντβιχ φον Μίζες έκανε δημοφιλή τη φράση «χρήσιμοι αθώοι» (useful innocent) στο βιβλίο του το 1947 με τίτλο «Planned Chaos». Με αυτή περιέγραψε τους Δυτικούς φιλελεύθερους και διανοούμενους, τους οποίους θεωρούσε ως «αποπροσανατολισμένους και παραπλανημένους υποστηρικτές» του κομμουνισμού, τους οποίους χειραγώγησαν οι Σοβιετικοί ώστε να διαδίδουν, χωρίς να το γνωρίζουν, την προπαγάνδα του ολοκληρωτισμού.
Αντλώντας εμπειρία από την Πολιτική Ιστορία της Κύπρου, θα προτιμούσα τον όρο «χρήσιμοι αδαείς» αντί «χρήσιμοι ηλίθιοι». H ευφυΐα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη γενετική, όμως η έκφρασή της διαμορφώνεται ουσιαστικά από το εξωτερικό περιβάλλον. Πολλοί Ελληνοκύπριοι, στερούμενοι ποιοτικής εκπαίδευσης, είναι αδαείς και επομένως δεν συνειδητοποιούν τις απώτερες συνέπειες ή τις κρυφές επιδιώξεις του κόμματος που υποστηρίζουν. Είναι, δε, «χρήσιμοι» επειδή, λόγω της άγνοιάς τους, λειτουργούν ως άθελα εργαλεία προώθησης των συμφερόντων κάποιων άλλων. Ίσως το κλασικότερο παράδειγμα να είναι οι «αγωνιστές» και υποστηρικτές της ΕΟΚΑ Β΄. Οι μεν πρώτοι ανατινάζοντας κυβερνητικά κτήρια και εκτελώντας πολιτικούς αντιπάλους πίστευαν ακράδαντα ότι έκαναν ένα βήμα προς την ένωση ενώ οι υποστηρικτές της οργάνωσης, αποβλακωμένοι από τη γριβική προπαγάνδα, ένιωθαν υπερηφάνεια και θαυμασμό για τους «μαχητές» της ένωσης που τους θεωρούσαν «εθνικούς ήρωες», εφάμιλλους του Κολοκοτρώνη. Δεν διέθεταν τη στοιχειώδη ικανότητα να αντιληφθούν ότι το modus operandi της ΕΟΚΑ Β’ θα κατέληγε σε εθνική συμφορά. Αν μια φορά στη ζωή του, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος επέδειξε διορατικότητα, ήταν ο χαρακτηρισμός του για τους «μαχητές» της ΕΟΚΑ Β’ ως «νεκροθάφτες της ένωσης» σε ομιλία που εκφώνησε έξω από την Αρχιεπισκοπή το 1973. Εν ολίγοις, η χούντα χρησιμοποίησε τα μέλη της ΕΟΚΑ Β΄, που εν τη αφελείᾳ τους «πάλευαν» για την ένωση, για να διχοτομήσει την Κύπρο.
Υπάρχουν, βέβαια, αρκετά παραδείγματα χρήσιμων αδαών στη σύγχρονη εποχή. Ένα απ' αυτά είναι η περίπτωση των ψηφοφόρων του ΕΛΑΜ που, κατά τη γνώμη μου, δεν κατανοούν πλήρως την πραγματική ατζέντα του κόμματος. Το ΕΛΑΜ υποστηρίζει ως λύση του Κυπριακού το ενιαίο κράτος. Θέλει να καταργήσει το δικοινοτικό κράτος που ισχύει σήμερα και να μετατρέψει τους Τουρκοκύπριους από κοινότητα σε μειονότητα. Να ισχύει η αρχή «ένας άνθρωπος μία ψήφος» για να έχουν οι Ε/Κ πάντα το πάνω χέρι. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος δύο τινά πρέπει να συμβούν: είτε να συνθηκολογήσει η Τουρκία, είτε να κηρύξουμε πόλεμο κατά της Τουρκίας και αφού νικήσουμε να επιβάλουμε τη λύση που επιδιώκουμε. Εξετάζοντας πρώτα την προοπτική συνθηκολόγησης της Τουρκίας, διερωτώμαι τι είναι αυτό που θα κάνει την Τουρκία να εγκαταλείψει τις γνωστές της θέσεις και να προσφέρει στο πιάτο την εξουσία και τον έλεγχο του νησιού στους Ελληνοκυπρίους; Άλλωστε, η συνθηκολόγηση υποδηλώνει υποταγή, τουτέστιν την αποδοχή των όρων ενός πολιτικού αντιπάλου ή μιας υπερεθνικής δύναμης για την αποφυγή χειρότερων συνεπειών. Είναι, λοιπόν, άτοπο, βλακώδες, καταγέλαστο να αναμένουμε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Η άλλη οδός για επιβολή του ενιαίου κράτους είναι, βέβαια, ο πόλεμος. Κάποιοι ακροδεξιοί αδαείς πιστεύουν ότι μπορούμε να απελευθερώσουμε τα κατεχόμενα εδάφη μας αν ενισχύσουμε την Εθνική Φρουρά (ΕΦ) με τα πιο σύγχρονα όπλα. Σπέρνουν την ιδέα ότι θα μπορούσαμε να καταγάγουμε περίλαμπρη νίκη και να εκδιώξουμε τα τούρκικα στρατεύματα. Το ότι ο τουρκικός στρατός είναι ο 9ος πιο ισχυρός στον κόσμο και ότι αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη δύναμη του ΝΑΤΟ είναι μια μικρολεπτομέρεια γι' αυτούς. Ποιος ξέρει, ίσως οι του ΕΛΑΜ να ονειρεύονται μια ΕΦ με πυρηνικά όπλα και ικανή να απευθύνει τελεσίγραφο στην Τουρκία να μας αδειάζει τη γωνιά για να μην μετατραπεί όλη η έκταση της επικράτειάς της σε ραδιενεργό σκόνη.
Θα αντιταχθεί ότι η ηγεσία του ΕΛΑΜ δεν είναι ούτε αδαής ούτε ηλίθια υποστηρίζοντας το ενιαίο κράτος. Τείνω να συμφωνήσω μ' αυτή την άποψη. Γνωρίζει η ηγεσία του κόμματος ότι η τυχόν επίσημη επιδίωξη του ενιαίου κράτους από τη δική μας πλευρά θα οδηγούσε με μαθηματική ακρίβεια στη de jure διχοτόμηση, δηλαδή στη λύση δύο κρατών. Το ΕΛΑΜ, ο Αρχιεπίσκοπος και άλλοι συντηρητικοί προτιμούν μισή Κύπρο αμιγώς ελληνική παρά ολόκληρη και να μοιραζόμαστε την εξουσία με τους Τουρκοκυπρίους. Όμως είναι μια λύση που η συντριπτική πλειοψηφία, ακόμα και των ακροδεξιών όπως έδειξαν οι προεκλογικές δημοσκοπήσεις, απορρίπτει ασυζητητί αλλά, την υποστηρίζει ψηφίζοντας ΕΛΑΜ. Εν ολίγοις, η αδαημοσύνη των ψηφοφόρων του ΕΛΑΜ τους «αναγκάζει» να υποστηρίζουν κάτι που σε τελευταία ανάλυση είναι ενάντια των επιθυμιών τους. H περίπτωσή τους μας επιβεβαιώνει ότι η αφέλεια χαρακτηρίζεται από έναν συνδυασμό απειρίας, αθωότητας και έλλειψης προβληματισμού. Ένας αδαής συχνά δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την εξαπάτηση, τα κρυφά κίνητρα ή τη χειραγώγηση των άλλων.
*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας
