Του Παναγιώτη Χαραλάμπους*
Έσκασε η είδηση ότι ο Έλον Μασκ έγινε ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος στην ιστορία. Τίτλοι, πανηγυρισμοί, αναλύσεις για το «τι σημαίνει ένα τρισεκατομμύριο» και πόσες χώρες χωράνε μέσα του. Επιτρέψτε μου μια ενοχλητική παρατήρηση: αυτό το τρισεκατομμύριο δεν υπάρχει. Όχι με την έννοια που νομίζετε.
Η «καθαρή αξία» ενός ανθρώπου σαν τον Μασκ δεν είναι τα λεφτά που έχει. Είναι μια πράξη πολλαπλασιασμού. Παίρνουν τις μετοχές που κατέχει και τις πολλαπλασιάζουν με την τιμή της τελευταίας συναλλαγής. Αυτό είναι όλο. Κι εκεί ακριβώς κρύβεται η παγίδα: η τιμή της μετοχής καθορίζεται στο περιθώριο, από τις λίγες μετοχές που άλλαξαν χέρια τελευταίες. Όταν λέμε ότι μια εταιρεία «αξίζει» τόσο, εννοούμε ότι κάποιος αγόρασε μερικές μετοχές σε εκείνη την τιμή. Δεν εννοούμε ότι υπάρχει αγοραστής για όλες τις μετοχές σε εκείνη την τιμή.
Ένα μικρό παράδειγμα για να γίνει ξεκάθαρο. Μια εταιρεία με 1.000 μετοχές, η τελευταία πουλήθηκε προς 100 ευρώ. «Αξία: 100.000». Έστω ότι κατέχω τις 900· στα χαρτιά είμαι 90.000 ευρώ πλούσιος. Αν όμως αρχίσω να πουλάω, δεν υπάρχουν αγοραστές για 900 μετοχές στα 100. Πουλάω την πρώτη στα 100, την επόμενη στα 95, μετά στα 70. Όσο ρίχνω χαρτί στην αγορά, τόσο πέφτει η τιμή. Στο τέλος μαζεύω 40.000, όχι 90.000. Τα υπόλοιπα δεν χάθηκαν — ποτέ δεν υπήρχαν.
Δεν είναι θεωρία· το έχουμε δει με πρωταγωνιστή τον ίδιο τον Μασκ. Το 2022, για να χρηματοδοτήσει την εξαγορά του Twitter, πούλησε περίπου 40 δισεκατομμύρια δολάρια μετοχών Tesla — ένα κλάσμα του μεριδίου του. Η μετοχή κατέρρευσε πάνω από 60% μέσα στη χρονιά. Και η ίδια του η μέση τιμή πώλησης έπεσε από τα 208 δολάρια στις αρχές Νοεμβρίου στα 158 μέσα σε λίγες εβδομάδες, καθώς συνέχιζε να πουλάει. Η ίδια η πράξη του να πουλάς ρίχνει την τιμή στην οποία πουλάς. Κι αυτό ήταν η προσεκτική εκδοχή, απλωμένη σε μήνες. Φαντάσου τη βίαιη.
Ας κάνουμε λοιπόν το πείραμα. Τι θα κατάφερνε να ρευστοποιήσει ο Μασκ αν ξυπνούσε ένα πρωί και ήθελε μετρητά;
Ξεκινάμε από το πιο εύκολο κομμάτι, την Tesla. Είναι λιγότερο από το ένα τέταρτο της περιουσίας του, γύρω στα 270 δισεκατομμύρια, και είναι το μόνο που διαπραγματεύεται ελεύθερα. Ακόμη κι αυτό δεν βγαίνει με τη μία. Σε μία μέρα, χωρίς να γκρεμίσει τη μετοχή, θα προλάβαινε να πουλήσει της τάξης των 5 δισεκατομμυρίων — λιγότερο από μισό τοις εκατό της «περιουσίας» του. Σε έναν μήνα, ίσως μερικές δεκάδες δισεκατομμύρια, ήδη ρίχνοντας την τιμή καθώς πουλάει. Σε έναν ολόκληρο χρόνο, στην καλύτερη περίπτωση, θα άγγιζε το ένα τέταρτο — όσο είναι όλη η Tesla — και πάλι καταρρακώνοντας την τιμή στην πορεία.
Και μετά είναι το μεγάλο κομμάτι: η SpaceX. Τα δύο τρίτα του πλούτου του, και ο λόγος που έσπασε το φράγμα του τρισεκατομμυρίου. Μπήκε στο χρηματιστήριο στις 12 Ιουνίου, η μετοχή εκτοξεύτηκε 19% την πρώτη μέρα και η εταιρεία ξεπέρασε σε αποτίμηση τα 2 τρισεκατομμύρια — με το μερίδιο του Μασκ να γράφει πια γύρω στα 840 δισεκατομμύρια. Στα χαρτιά. Γιατί στο χρηματιστήριο μπήκε μόλις το 4% της εταιρείας. Όλο το υπόλοιπο είναι κλειδωμένο. Ο Μασκ κατέχει περίπου 5 δισεκατομμύρια μετοχές — δηλαδή περίπου δέκα φορές περισσότερες απ' όσες υπάρχουν σε ολόκληρη τη διαπραγματεύσιμη αγορά.
Πόσες μπορεί να πουλήσει τον επόμενο χρόνο; Καμία. Είναι δεσμευμένος διά νόμου για 366 ημέρες. Μηδέν, όχι «λίγα». Και μετά το lock-up; Με κάθε προσοχή, ίσως 30 με 50 δισεκατομμύρια τον χρόνο, ρίχνοντας την τιμή σε κάθε βήμα — γιατί κάθε φορά που πουλάει, αφαιρεί ακριβώς τη σπανιότητα που κρατά την τιμή ψηλά. Για να ρευστοποιήσει τα 840 δισεκατομμύρια με αυτόν τον ρυθμό θα χρειαζόταν δεκαετίες, και η τιμή που θα έπιανε στο τέλος θα ήταν κλάσμα της σημερινής. Ρεαλιστικά, τα μετρητά που βγαίνουν στ' αλήθεια από αυτό το μερίδιο είναι ίσως 150 δισεκατομμύρια — λιγότερο από το ένα πέμπτο της αναγραφόμενης αξίας.
Και να θυμάστε τι είναι αυτή η εταιρεία πίσω από το νούμερο: είναι ζημιογόνα. Πέρυσι είχε έσοδα 18,7 δισεκατομμύρια και ζημιές 8,7. Η μετοχή της αποτιμάται πάνω από εβδομήντα φορές τα έσοδά της. Η τιμή δεν κρατιέται από κέρδη. Κρατιέται από το ότι ελάχιστες μετοχές κυκλοφορούν, οι παθητικοί επενδυτές είναι υποχρεωμένοι να τις αγοράζουν σε όποια τιμή βρουν, και όλοι θέλουν ένα κομμάτι. Είναι το καθαρότερο παράδειγμα όλης αυτής της ιστορίας: ένας αριθμός που υπάρχει ακριβώς επειδή σχεδόν κανείς δεν πουλάει.
Βάλτε τα όλα μαζί. Μέσα σε έναν χρόνο, ο πλουσιότερος άνθρωπος του πλανήτη δεν μπορεί να αγγίξει τα δύο τρίτα της περιουσίας του, γιατί είναι κλειδωμένα. Από το υπόλοιπο, στην καλύτερη περίπτωση, θα έβγαζε ένα τέταρτο — και μόνο γκρεμίζοντας την τιμή. Το τρισεκατομμύριο, ως μετρητό, δεν το φτάνει ποτέ. Ούτε κατά διάνοια.
Και τότε έρχεται το ερώτημα που κανείς δεν θέτει: ακόμη κι αν μπορούσε να πουλήσει, ποιος θα αγόραζε ένα τρισεκατομμύριο σε μετρητά; Δεν υπάρχει τέτοιος αγοραστής. Δεν υπάρχει τέτοια δεξαμενή μετρητών έτοιμη να απορροφήσει την προσφορά. Το νούμερο είναι αληθινό μόνο για όσο κανείς δεν προσπαθεί να το πραγματοποιήσει — σαν τη γάτα του Σρέντινγκερ, ζωντανό και νεκρό μέχρι να ανοίξεις το κουτί. Άνοιξε το κουτί, ξεκίνα να πουλάς, και η αποτίμηση καταρρέει την ώρα που την κοιτάς.
Το πιο τίμιο σχόλιο σε όλη αυτή την ιστορία το έχει κάνει ο ίδιος ο Μασκ. Παραδέχτηκε ότι λιγότερο από το 0,1% του πλούτου του είναι μετρητά. Ένα στα χίλια. Ο τρισεκατομμυριούχος δεν έχει ένα τρισεκατομμύριο. Έχει χαρτιά που λένε ότι έχει, για όσο κανείς δεν τα ζητάει σε μετρητά.
Τίποτα από αυτά δεν λέει ότι ο Μασκ δεν είναι ασύλληπτα πλούσιος ή ισχυρός. Είναι. Ο έλεγχος που του δίνει αυτό το χαρτί είναι πέρα για πέρα πραγματικός — αποφασίζει για εταιρείες, για αγορές, για τον δημόσιο διάλογο ολόκληρων κρατών. Αλλά ο έλεγχος δεν είναι το ίδιο με τα μετρητά. Το νούμερο που μπαίνει σε τίτλους και κατατάξεις είναι μια λογιστική ψευδαίσθηση — υπάρχει μόνο επειδή όλοι συμφωνούμε να μην το δοκιμάσουμε.
Το «πρώτος τρισεκατομμυριούχος» είναι, λοιπόν, αλήθεια στα χαρτιά και ψέμα στο ταμείο. Κι αυτή η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι όλη η ουσία.
* Οικονομικός Γραμματέας και μέλος του Πολιτικού Γραφείου του Βολτ
