ΤΟΥ Δρος ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΕΛΛΗΝΑ*
Η Ανταγωνιστική Αγορά Ηλεκτρισμού της Κύπρου συμπληρώνει την 1η Οκτωβρίου ένα χρόνο λειτουργίας. Από τεχνικής άποψης λειτουργεί. Η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί αντικείμενο συναλλαγών μέσω της προημερήσιας, της ενδοημερήσιας, της προθεσμιακής και της αγοράς εξισορρόπησης, σε γενικές γραμμές σύμφωνα με το Μοντέλο-Στόχο της ΕΕ.
Όμως, το κριτήριο επιτυχίας μιας αγοράς ηλεκτρισμού δεν είναι κατά πόσο λειτουργεί το λογισμικό της ή αν οι προσφορές υποβάλλονται εγκαίρως. Είναι κατά πόσο ο ανταγωνισμός αυξάνει την αποδοτικότητα, ενθαρρύνει τις κατάλληλες επενδύσεις και μεταφέρει το χαμηλότερο κόστος στους καταναλωτές.
Με βάση αυτά τα κριτήρια, η ορατή πρόοδος είναι περιορισμένη. Οι τιμές ηλεκτρισμού παραμένουν μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρώπη. Το χαμηλό κόστος παραγωγής της ηλιακής ενέργειας δεν μεταφράζεται επαρκώς σε χαμηλότερους λογαριασμούς. Οι καταναλωτές έχουν ελάχιστες ουσιαστικές επιλογές, ενώ στην αγορά κυριαρχεί ένας μικρός αριθμός αλληλοσυνδεόμενων συμμετεχόντων.
Αυτό δεν οφείλεται απλώς στο ότι η αγορά χρειάζεται περισσότερο χρόνο. Οι βασικές αδυναμίες της είναι διαρθρωτικές.
Ένα ευρωπαϊκό μοντέλο σε ένα πολύ διαφορετικό σύστημα
Το Μοντέλο-Στόχος της ΕΕ σχεδιάστηκε για μεγάλα, διασυνδεδεμένα ηλεκτρικά συστήματα, στα οποία δραστηριοποιούνται πολυάριθμοι παραγωγοί, προμηθευτές και έμποροι. Ο ανταγωνισμός ενισχύεται από τις διασυνοριακές ροές: αν οι εγχώριοι παραγωγοί χρεώνουν υπερβολικά, μπορεί να εισαχθεί ηλεκτρική ενέργεια· αν υπάρχει πλεονάζουσα παραγωγή, μπορεί να εξαχθεί.
Η Κύπρος δεν διαθέτει καμία από αυτές τις δικλείδες ασφαλείας. Έχει ένα μικρό ηλεκτρικό σύστημα, περιορισμένη ζήτηση, καμία διασύνδεση, έναν κυρίαρχο συμβατικό παραγωγό και σχετικά λίγους ιδιώτες παραγωγούς, φορείς σωρευτικής εκπροσώπησης και προμηθευτές. Πολλοί από αυτούς συνδέονται επίσης εμπορικά μεταξύ τους.
Η ηλεκτρική ενέργεια μπορεί να μεταβιβάζεται από μια εταιρεία παραγωγής σε έναν προμηθευτή του ίδιου ομίλου. Τυπικά, αυτό αποτελεί δραστηριότητα της αγοράς. Οικονομικά, όμως, ενδέχεται να μη συνιστά ουσιαστικό ανταγωνισμό. Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για παράνομο καρτέλ, αλλά πραγματικός και επιθετικός ανταγωνισμός στις τιμές ουσιαστικά δεν υπάρχει.
Ακριβή συμβατική ηλεκτροπαραγωγή
Η Κύπρος εξακολουθεί να παράγει το μεγαλύτερο μέρος του ηλεκτρισμού της χρησιμοποιώντας μαζούτ και ντίζελ. Πρόκειται για ακριβά καύσιμα με υψηλές εκπομπές άνθρακα, ενώ το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπών επιβαρύνει σημαντικά το συνολικό κόστος.
Στο σύστημα οριακής τιμολόγησης, η ακριβότερη μονάδα παραγωγής που απαιτείται για την κάλυψη της ζήτησης, επηρεάζει την τιμή χονδρικής. Οι παραγωγοί ηλιακής ενέργειας, παρότι έχουν πολύ χαμηλότερο κόστος, λειτουργούν έτσι κάτω από την «ομπρέλα» της ακριβής συμβατικής παραγωγής.
Δεν χρειάζεται να προσφέρουν ηλεκτρισμό σε τιμή κοντά στο κόστος παραγωγής τους. Αρκεί να τον προσφέρουν σε τιμή λίγο χαμηλότερη από τη συμβατική εναλλακτική. Η διαφορά μεταξύ της τιμής πώλησης της φωτοβολταϊκής παραγωγής που συμμετέχει στην αγορά και του χαμηλού κόστους παραγωγής της ηλιακής ενέργειας, δεν φτάνει στους καταναλωτές.
Η κατάσταση είναι ακόμη λιγότερο διαφανής όσον αφορά τα διμερή συμβόλαια. Οι συμβατικές τιμές, οι αμοιβές των φορέων σωρευτικής εκπροσώπησης, οι συναλλαγές μεταξύ συνδεδεμένων εταιρειών και τα περιθώρια κέρδους των προμηθευτών, δεν δημοσιοποιούνται. Είναι αδύνατο να προσδιοριστεί πώς κατανέμεται το όφελος μεταξύ παραγωγού, προμηθευτή και πελάτη.
Μια αγορά που δεν αποκαλύπτει πού καταλήγουν οι εξοικονομήσεις δεν μπορεί να αποδείξει ότι ο ανταγωνισμός λειτουργεί.
Το μεγαλύτερο μέρος της ηλιακής ενέργειας δεν καθορίζει την τιμή
Το μεγαλύτερο μέρος της φωτοβολταϊκής ισχύος της Κύπρου δεν συμμετέχει άμεσα στη διαμόρφωση της τιμής χονδρικής.
Σύμφωνα με στοιχεία της Υπηρεσίας Ενέργειας για τον Απρίλιο του 2026, η Κύπρος διέθετε περισσότερα από 1.055MW φωτοβολταϊκής ισχύος. Περίπου 471,5MW λειτουργούσαν υπό το καθεστώς συμψηφισμού μετρήσεων και 158,3MW υπό το καθεστώς συμψηφισμού λογαριασμών. Περίπου 76MW αμείβονταν μέσω διατιμήσεων αποφυγής κόστους, ενώ περίπου 326MW προορίζονταν για την ανταγωνιστική αγορά.
Συνεπώς, σχεδόν το 60% της εγκατεστημένης φωτοβολταϊκής ισχύος λειτουργεί στο πλαίσιο καθεστώτων που προορίζονται κυρίως για αυτοκατανάλωση. Η παραγωγή αυτή μειώνει τη ζήτηση κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά δεν ανταγωνίζεται άμεσα στη χονδρική αγορά.
Μόνο τα μεγάλα εμπορικά φωτοβολταϊκά πάρκα συμμετέχουν πλήρως. Ακόμη και εκεί, όμως, οι εκτεταμένες περικοπές περιορίζουν την ποσότητα ηλεκτρισμού που τελικά διοχετεύεται στο σύστημα. Με τις περικοπές ανανεώσιμης παραγωγής να ξεπερνούν το 47% το 2025, η θεωρητικά εγκατεστημένη ισχύς υπερεκτιμά σημαντικά την ποσότητα ηλεκτρισμού που είναι πραγματικά διαθέσιμη προς εμπορία.
Η Κύπρος δημιούργησε επομένως μια χονδρική αγορά στην οποία η μεγαλύτερη πηγή νέας παραγωγικής ισχύος είτε βρίσκεται εκτός του μηχανισμού διαμόρφωσης της τιμής είτε υπόκειται σε συχνές περικοπές.
Η ευελιξία που απουσιάζει
Κατά τις ηλιόλουστες ώρες, η Κύπρος μπορεί να διαθέτει περισσότερη ηλιακή παραγωγή από όση μπορεί να απορροφήσει. Το βράδυ, όμως, αναγκάζεται να επιστρέφει γρήγορα στην ακριβή συμβατική ηλεκτροπαραγωγή.
Μια λειτουργική αγορά θα έπρεπε να μετατρέπει αυτή τη διαφορά τιμών σε επενδύσεις στην αποθήκευση, στην απόκριση της ζήτησης και στην ευέλικτη παραγωγή. Ωστόσο, η Κύπρος έθεσε σε λειτουργία την αγορά προτού αποκτήσει επαρκείς μπαταρίες, έξυπνους μετρητές και υποδομές απόκρισης της ζήτησης.
Το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: φθηνή ηλεκτρική ενέργεια περικόπτεται το μεσημέρι και η ακριβή πετρελαϊκή παραγωγή επιστρέφει το βράδυ.
Οι μπαταρίες θα βοηθήσουν, αλλά η αποθήκευση δεν αποτελεί δωρεάν ηλεκτρική ενέργεια. Απαιτεί κεφαλαιουχικές δαπάνες, συνεπάγεται ενεργειακές απώλειες και πρέπει να εξασφαλίζει έσοδα. Ένα κακώς σχεδιασμένο καθεστώς στήριξης θα μπορούσε να δημιουργήσει ακόμη ένα επίπεδο εγγυημένων ιδιωτικών αποδόσεων, χωρίς να διασφαλίζει χαμηλότερο κόστος για το σύστημα.
Ο ανταγωνισμός στη λιανική παραμένει αδύναμος
Ο ανταγωνισμός έχει σημασία μόνο εφόσον οι προμηθευτές μεταφέρουν τις εξοικονομήσεις της χονδρικής στους πελάτες.
Οι καταναλωτές δεν μπορούν να συγκρίνουν εύκολα το κόστος αγοράς ενέργειας, το περιθώριο κέρδους του προμηθευτή, τη χρέωση εξισορρόπησης και το κόστος δικτύου των ανταγωνιστικών προσφορών. Μια έκπτωση έναντι της διατίμησης της ΑΗΚ δεν αποκαλύπτει αν ο προμηθευτής μεταφέρει στον πελάτη το όφελος της φθηνής ανανεώσιμης ενέργειας ή αν απλώς τιμολογεί οριακά χαμηλότερα από τον δεσπόζοντα προμηθευτή.
Όπως λειτουργεί σήμερα, η αγορά κινδυνεύει να δημιουργήσει ανταγωνισμό γύρω από τη διατίμηση της ΑΗΚ και όχι γύρω από το πραγματικό κόστος.
Αν οι προμηθευτές αγοράζουν ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια μέσω διμερών συμβολαίων σε τιμές λίγο χαμηλότερες από την πετρελαϊκά εξαρτώμενη διατίμηση της ΑΗΚ, οι πελάτες μπορεί να λαμβάνουν μια μικρή έκπτωση. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της διαφοράς μεταξύ του κόστους παραγωγής της ηλιακής ενέργειας και της συμβατικής διατίμησης παραμένει μέσα στην ιδιωτική αλυσίδα αξίας.
Οι λύσεις που απουσιάζουν μπορεί να μη φέρουν φθηνό ηλεκτρισμό
Το φυσικό αέριο, η αποθήκευση, ο εκσυγχρονισμός του δικτύου και η ηλεκτρική διασύνδεση παρουσιάζονται συχνά ως οι μεταρρυθμίσεις που θα επιτρέψουν τελικά στην αγορά να λειτουργήσει. Όλα μπορούν να βελτιώσουν το σύστημα, αλλά κανένα δεν εγγυάται σημαντικά χαμηλότερες τιμές.
Το έργο εισαγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου στο Βασιλικό έχει υποστεί παρατεταμένες καθυστερήσεις, αξιώσεις εργολάβου και κλιμακούμενο κόστος ολοκλήρωσης. Η ανάκτηση του υψηλού κόστους των υποδομών και των λειτουργικών δαπανών από περιορισμένες ποσότητες αερίου, μπορεί να αυξήσει σημαντικά την τελική τιμή του.
Όταν συνυπολογιστούν αυτές οι επιβαρύνσεις, η ηλεκτροπαραγωγή με εισαγόμενο ΥΦΑ ενδέχεται, υπό ρεαλιστικές συνθήκες, να μην είναι ουσιαστικά φθηνότερη από την πετρελαϊκή ηλεκτροπαραγωγή.
Το εισαγόμενο ΥΦΑ πρέπει πλέον να αντιμετωπίζεται κυρίως ως μέσο διαφοροποίησης των καυσίμων, μείωσης των εκπομπών και ενίσχυσης της ενεργειακής ασφάλειας — όχι αυτομάτως ως πηγή φθηνού ηλεκτρισμού.
Η αποθήκευση θα περιορίσει τις περικοπές, αλλά θα προσθέσει το δικό της κόστος. Η ηλεκτρική διασύνδεση Great Sea Interconnector θα μπορούσε να εισαγάγει εξωτερικό ανταγωνισμό, αλλά εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις.
Οι επενδύσεις αυτές μπορούν να καταστήσουν το ηλεκτρικό σύστημα αποδοτικότερο και ασφαλέστερο. Δεν θα μετατρέψουν κατ’ ανάγκην μια μικρή αγορά σε πραγματικά ανταγωνιστική.
Ώρα να εξεταστούν συμβατές εναλλακτικές επιλογές
Η Κύπρος δεν πρέπει να εγκαταλείψει απότομα την αγορά ούτε να επιστρέψει αυτομάτως σε ένα μονοπώλιο της ΑΗΚ. Πρέπει πρώτα να προχωρήσει σε ανεξάρτητο έλεγχο που να καλύπτει τα διμερή συμβόλαια, τα περιθώρια κέρδους παραγωγών και προμηθευτών, τις συναλλαγές μεταξύ συνδεδεμένων εταιρειών, τις περικοπές, το κόστος εξισορρόπησης και την κατανομή των οφελών από τις ανανεώσιμες πηγές.
Στη συνέχεια πρέπει να εφαρμοστεί ένα ξεκάθαρο κριτήριο: μείωσε η αγορά το συνολικό κόστος του ηλεκτρικού συστήματος και μεταφέρθηκαν αυτές οι εξοικονομήσεις στους καταναλωτές;
Αν η απάντηση παραμένει αρνητική, η Κύπρος πρέπει να εξετάσει εναλλακτικές επιλογές συμβατές με τις απαιτήσεις της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των ανταγωνιστικών δημοπρασιών για ανανεώσιμη ενέργεια, των αμφίδρομων συμβάσεων επί διαφοράς και της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου δημόσιου φορέα προμήθειας.
Το συμπέρασμα μετά τον πρώτο χρόνο είναι ότι η Κύπρος δεν αντιμετωπίζει απλώς ένα πρόβλημα ακριβής ηλεκτροπαραγωγής. Αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα σχεδιασμού της αγοράς ηλεκτρισμού.
Το σημερινό μοντέλο εισήγαγε τις συναλλαγές χωρίς να δημιουργήσει τις συνθήκες που απαιτούνται για αποτελεσματικό ανταγωνισμό. Η συνέχιση της λειτουργίας του χωρίς αλλαγές, θα διατηρήσει την εικόνα μιας ευρωπαϊκής αγοράς, χωρίς να επιτυγχάνει τον σκοπό της.
*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου
