Αναμφίβολα, ο πόλεμος στο Ιράν έχει ανατρέψει τον τρόπο που βλέπουμε την ενεργειακή ασφάλεια και ο αντίκτυπός του είναι παγκόσμιος, συμπεριλαμβανομένης της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό ήταν το θέμα ενός συνεδρίου που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Ενέργειας για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη (IENE) στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις Βρυξέλλες τέλος Μαρτίου.
Το αδιανόητο έχει συμβεί. Το Ιράν έκλεισε τα Στενά του Ορμούζ με τεράστιο αντίκτυπο στις παγκόσμιες προμήθειες πετρελαίου και LNG, αλλά και σε πληθώρα προϊόντων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Σε αριθμούς, η διαταραχή στις παγκόσμιες προμήθειες εκτιμάται ότι είναι: αργό πετρέλαιο 20%, LNG 20%, αμμωνία/ουρία 35%, θείο 40%, ήλιο 25%, μεθανόλη 25%, καύσιμο αεριωθούμενων (jet fuel) 15%.
Αν το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ δεν ήταν αρκετό, το Ισραήλ επέλεξε να κλιμακώσει τον πόλεμο με επίθεση στις εγκαταστάσεις φυσικού αερίου του Ιράν στο South Pars, ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα φυσικού αερίου στον κόσμο και τη ραχοκοκκαλιά του εγχώριου ενεργειακού συστήματος του Ιράν. Ακόμη και τα ΗΑΕ και το Κατάρ καταδίκασαν την επίθεση. Το Ιράν ανταπέδωσε χτυπώντας το συγκρότημα LNG Ras-Laffan στο Κατάρ, το οποίο παράγει το 20% των παγκόσμιων εξαγωγών LNG, θέτοντάς το εκτός λειτουργίας για μήνες. Το Κατάρ δήλωσε ότι δύο τρένα υγροποίησης υπέστησαν ζημιές και η επισκευή τους θα μπορούσε να διαρκέσει 3-5 χρόνια, επηρεάζοντας το 17% της παραγωγής LNG του. Ως αποτέλεσμα, η υπερπροσφορά LNG που ανέμενε η βιομηχανία δεν θα συμβεί πλέον, με τις τιμές LNG να παραμένουν υψηλές έως το 2030.
Η απώλεια εξαγωγών αργού πετρελαίου και οι επιθέσεις σε διυλιστήρια της Μέσης Ανατολής έχουν επίσης εκτοξεύσει τις τιμές του ντίζελ, της βενζίνης και των καυσίμων αεροσκαφών, με τεράστιο αντίκτυπο στο κόστος των μεταφορών και της αεροπορίας. Τα καύσιμα αεροσκαφών πωλούνται τώρα σε διπλάσια τιμή από την προπολεμική τιμή τους. Μετά την επίθεση στο Ras-Laffan, το Brent εκτοξεύτηκε στα 114 δολάρια/βαρέλι και το φυσικό αέριο TTF στα 68 ευρώ/MWh. Ωστόσο, μετά τις τελευταίες δηλώσεις του Προέδρου Τραμπ, οι αγορές φαίνεται να πιστεύουν ότι οι επιθέσεις σε εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου δεν θα κλιμακωθούν περαιτέρω, με το Brent να μειώνεται στα 111 δολάρια/βαρέλι και το φυσικό αέριο TTF στα 53,5 ευρώ/MWh.
Οι τιμές της ενέργειας θα παραμείνουν υψηλές όσο είναι κλειστά τα Στενά του Ορμούζ. Όσο περισσότερο χρόνο χρειάζεται για να ανοίξουν τα Στενά, τόσο υψηλότερες θα είναι οι τιμές και για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Και, φυσικά, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος κλιμάκωσης. Εάν συμβεί αυτό ή εάν τα Στενά παραμείνουν κλειστά για πάνω από 3 μήνες, η τιμή του Brent πάνω από τα 150 δολάρια/βαρέλι δεν θα είναι αδιανόητη.
Αυτό προκαλεί χάος στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και επηρεάζει τα πετροχημικά και άλλες βιομηχανίες της Ασίας και της Ευρώπης, την αεροπορία, τις μεταφορές, καθώς και τη γεωργία και τα τρόφιμα.
Έχει επίσης επιπτώσεις στην οικονομία και την ενεργειακή ασφάλεια στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και γύρω από την Ανατολική Μεσόγειο.
Επιπτώσεις στην ενεργειακή ασφάλεια
Ο πόλεμος έχει επηρεάσει δυσανάλογα τις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου λόγω της υψηλής ενεργειακής έντασης του ΑΕΠ τους και της υψηλής ευαισθησίας αυτών των περιοχών στις παγκόσμιες αυξήσεις των τιμών ενέργειας και του ρόλου τους ως θαλάσσιων κόμβων.
Η σύγκρουση έχει αναζωπυρώσει τις εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, απειλώντας συγκεκριμένα την εξερεύνηση υδρογονανθράκων κοντά στην Κύπρο και την Ελλάδα, αυξάνοντας τις τριβές μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και επεκτείνοντας τις περιφερειακές απειλές και εντάσεις λόγω της εγγύτητας στην εμπόλεμη ζώνη.
Η επίθεση με μη επανδρωμένα αεροσκάφη κοντά στη βάση του Ακρωτηρίου προκάλεσε συναγερμό στην Κύπρο. Η Ελλάδα και πολλά κράτη μέλη της ΕΕ ανέπτυξαν φρεγάτες και μαχητικά αεροσκάφη για να ενισχύσουν την άμυνα της Κύπρου έναντι επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πυραύλους. Αντιδρώντας σε αυτό, η Τουρκία ανέπτυξε τα δικά της μαχητικά αεροσκάφη και συστήματα αεράμυνας στο κατεχόμενο βόρειο τμήμα της Κύπρου, λέγοντας ότι στόχος είναι η «εδραίωση της ισορροπίας δυνάμεων» στο νησί, αυξάνοντας όμως την περιφερειακή ένταση.
Μετά την κλιμάκωση των επιθέσεων από το Ιράν, το Ισραήλ έκλεισε τα κοιτάσματα φυσικού αερίου Λεβιάθαν και Καρίς και σταμάτησε τις εξαγωγές φυσικού αερίου προς την Αίγυπτο και την Ιορδανία, επηρεάζοντας περίπου 1,1 δισεκατομμύρια κυβικά πόδια προμήθεια ημερησίως. Αυτό επιβαρύνει σοβαρά τα περιφερειακά ενεργειακά δίκτυα, οδηγώντας σε αυξανόμενες παγκόσμιες τιμές φυσικού αερίου, καθώς οι χώρες που επηρεάζονται αναζητούν την αγορά για να εξασφαλίσουν επιπλέον ΥΦΑ για να αντικαταστήσουν το ισραηλινό φυσικό αέριο, σε μια περίοδο περιορισμένου εφοδιασμού με ΥΦΑ.
Ως αποτέλεσμα της δράσης του Ισραήλ, η Αίγυπτος αντιμετωπίζει κρίσιμες ελλείψεις φυσικού αερίου. Η απώλεια ισραηλινού φυσικού αερίου ανέρχεται σε περίπου 20% της κατανάλωσής της, αναγκάζοντάς την να αυξήσει τις εισαγωγές ΥΦΑ και τη χρήση μαζούτ για την παραγωγή ενέργειας, σε σχεδόν διπλάσιες τιμές από τις προπολεμικές. Αυτό έχει τεράστιο αντίκτυπο στην προβληματική οικονομία και τα οικονομικά της. Η χώρα έχει ήδη αρχίσει να περιορίζει την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.
Η εξάρτηση της Ιορδανίας από το εισαγόμενο ισραηλινό φυσικό αέριο τροφοδοτεί την εσωτερική δυσαρέσκεια και την πολιτική ένταση.
Το κλείσιμο έχει επίσης προκαλέσει σημαντική διαταραχή στον ενεργειακό εφοδιασμό του Ισραήλ και κινδυνεύει να οδηγήσει σε συχνές διακοπές ρεύματος.
Αυτές οι εξελίξεις υπογραμμίζουν τους κινδύνους για τον ρόλο του Ισραήλ ως αξιόπιστου περιφερειακού προμηθευτή ενέργειας, επιβάλλοντας την εξάρτηση από εναλλακτικές, πιο ακριβές πηγές ενέργειας.
Αμφισβήτηση εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα
Σαφώς μια άμεση συνέπεια του πολέμου του Ιράν είναι ότι η μεγάλη εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα εκθέτει τους χρήστες σε δυσανάλογες προκλήσεις ενεργειακής ασφάλειας και κόστους. Κάθε χώρα εισαγωγής καυσίμων θα κάνει ό,τι χρειάζεται, συμπεριλαμβανομένης της επιστροφής στον άνθρακα, για να μειώσει ή ακόμα και για να αφαιρέσει το πετρέλαιο από το ενεργειακό της μείγμα.
Αναπόφευκτα και κατανοητά, η κρίση επιταχύνει τις συζητήσεις στην περιοχή της ΝΑ Ευρώπης σχετικά με την επανεπένδυση στην πυρηνική ενέργεια και την ταχύτερη ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της ηλιακής ενέργειας στις στέγες, για τη μείωση της εξάρτησης από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Στο πλαίσιο αυτό, οι διασυνδέσεις ηλεκτρικής ενέργειας αποτελούν το «νευρικό σύστημα» της ενεργειακής ασφάλειας στη ΝΑ Ευρώπη. Είναι κρίσιμες επειδή μετατρέπουν τα απομονωμένα εθνικά δίκτυα σε ένα ανθεκτικό, συλλογικό δίκτυο, παρέχοντας ένα «δίχτυ ασφαλείας» κατά τη διάρκεια κρίσεων εφοδιασμού, εξισορροπώντας τις «μεταβλητές» ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Μειώνουν επίσης το «ασφάλιστρο πολέμου». Συνδέοντας τις αγορές, εάν μια πηγή ενέργειας γίνει πολύ ακριβή ή διακοπεί, οι διασυνδέσεις επιτρέπουν στην αγορά να βρει την επόμενη φθηνότερη διαθέσιμη παροχή ηλεκτρικής ενέργειας οπουδήποτε στην περιοχή. Εξαίρεση σε αυτό αποτελεί η Κύπρος, η οποία διαθέτει απομονωμένο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας και διατρέχει τον κίνδυνο να παραμείνει έτσι, θέτοντας σε κίνδυνο τη μελλοντική ενεργειακή της ασφάλεια.
Επιπτώσεις στην Κύπρο
Εκτός από τους κινδύνους φυσικής ασφάλειας, η ενέργεια της Κύπρου επηρεάζεται δυσανάλογα λόγω της υψηλής εξάρτησής της από τα ορυκτά καύσιμα. Σύμφωνα με έκθεση της Eurostat που δημοσιεύθηκε αυτόν τον μήνα, η Κύπρος κατέγραψε ποσοστό εξάρτησης από εισαγωγές ενέργειας 88% το 2024, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ΕΕ που είναι 57,2%. Αυτό το υψηλό ποσοστό αφήνει τη χώρα ευάλωτη σε εξωτερικές κρίσεις της αγοράς, ιδίως στις τρέχουσες γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή. Η Κύπρος κατατάσσεται μεταξύ των χωρών της ΕΕ που εξαρτώνται περισσότερο από τις εισαγωγές πετρελαϊκών προϊόντων και ενέργειας.
Εάν το Brent παραμείνει στα σημερινά επίπεδα μετά τα τέλη Μαρτίου, οι τιμές της βενζίνης και του ηλεκτρικού ρεύματος θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά περίπου 25%. Και εάν το Brent ανέβει στα 150 δολάρια/βαρέλι, η βενζίνη θα μπορούσε να φτάσει τα 2,15 ευρώ/λίτρο και η τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος να αυξηθεί κατά 50% σε σύγκριση με τα προπολεμικά επίπεδα.
Ο πόλεμος στο Ιράν δεν θα επηρεάσει τη διαθεσιμότητα καυσίμων που εισάγει η Κύπρος και, ως εκ τούτου, δεν θα υπάρξουν ελλείψεις, αλλά έχει δυσανάλογο αντίκτυπο στις τιμές ενέργειας στις μεταφορές και την ηλεκτρική ενέργεια και, φυσικά, στην οικονομία και το κόστος ζωής.
Ο πόλεμος στο Ιράν έχει φέρει την ενεργειακή ασφάλεια στην κορυφή της ατζέντας για την Ευρώπη και τις περιοχές της ΝΑ Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου.
Αυτό θα είναι το θέμα ενός διαδικτυακού σεμιναρίου (Zoom webinar) που διοργανώνει το think-tank Friedrich Ebert Stiftung σε συνεργασία με το PRIO σήμερα Πέμπτη 2 Απριλίου στις 17:00 ώρα Κύπρου. Ομιλητής θα είναι ο δρ Χαράλαμπος Έλληνας. Μετά την παρουσίαση θα ακολουθήσει συζήτηση. Σας προσκαλούμε να συμμετάσχετε μέσω του συνδέσμου Zoom: https://us06web.zoom.us/j/83423848699?pwd=7FZBa7IAkhGaO7zwc5V1FevEwKaskh.1. Μπορείτε να βρείτε τη σχετική μελέτη στο δημοσίευμα στον Πολίτη: https://en.politis.com.cy/globe/globe-our-neighbourhood/985561/6-key-facts-shaping-the-future-of-the-eastern-mediterranean
