Ο πόλεμος σημαίνει χάος. Σπέρνει τον όλεθρο στις ζωές και τα μέσα διαβίωσης, τις οικονομίες και το περιβάλλον. Αυτή τη φορά, το χάος που εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας στη Μέση Ανατολή εξαπλώνεται ραγδαία σε ολόκληρο τον κόσμο. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ είχε άμεσες και σοβαρές συνέπειες. Το κόστος που καταβάλλει η ΕΕ για τις εισαγωγές ορυκτών καυσίμων έχει αυξηθεί σε πάνω από 24 δισ. ευρώ από την έναρξη του πολέμου. Αλλά αυτό δεν αφορά μόνο την ενέργεια. Ο αντίκτυπος σε βασικά προϊόντα, όπως τα λιπάσματα, γίνεται αισθητός από τους γεωργούς σε ολόκληρη την Ευρώπη. Πρώτες ύλες όπως η νάφθα, η ραχοκοκαλιά της χημικής βιομηχανίας, παρουσιάζουν έλλειψη. Και φοβάμαι ότι θα υπάρξει ακόμα μεγαλύτερο χάος. Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην οικονομία της Ευρώπης και στην πράσινη μετάβαση, στην επισιτιστική ασφάλεια και σε ζωτικής σημασίας τεχνολογίες, όπως οι ημιαγωγοί, είναι δυνητικά καταστροφικές.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η Ευρώπη επηρεάζεται από την υπερέκθεση σε ευάλωτες αλυσίδες εφοδιασμού και από την υπερβολική εξάρτηση από άλλους. Η πανδημία COVID-19, η εξαήμερη φραγή της διώρυγας του Σουέζ το 2021 και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έπληξαν τους Ευρωπαίους πολίτες και τις ευρωπαϊκές βιομηχανίες. Πρόσφατα, είδαμε να χρησιμοποιούνται οι αλυσίδες εφοδιασμού ως όπλο σε έναν κόσμο με ολοένα και περισσότερες αντιπαλότητες. Πέρσι, η Κίνα εμπόδισε τις εξαγωγές σπάνιων γαιών, αναγκάζοντας προσωρινά τις ευρωπαϊκές αυτοκινητοβιομηχανίες να σταματήσουν την παραγωγή τους. Παρ' όλο που οι κλυδωνισμοί αυτοί ήταν σε μεγάλο βαθμό εκτός του ελέγχου μας, οι συνέπειές τους ήταν απολύτως προβλέψιμες. Κάθε κρίση, από τους πολέμους αυτούς καθαυτούς και τους εμπορικούς πολέμους έως την παγκόσμια πανδημία, άφησε την Ευρώπη εκτεθειμένη. Και όπως έχουν τα πράγματα, βρισκόμαστε στο έλεος του επόμενου, αναπόφευκτου κλυδωνισμού.
Υπάρχουν δύο σαφή διδάγματα για την ΕΕ. Πρώτον, εξακολουθούμε να εξαρτιόμαστε υπερβολικά από το φυσικό αέριο, το πετρέλαιο και τα παράγωγά του. Τα ορυκτά καύσιμα μπορεί να αποτελούν σήμερα την κινητήριο ενέργεια για τις κοινωνίες μας αλλά μας επιβαρύνουν από γεωπολιτική, οικονομική και περιβαλλοντική άποψη. Πρέπει να σπάσουμε αυτή την τοξική εξάρτηση. Το φτηνότερο βαρέλι είναι αυτό που δεν χρειάζεται καν να χρησιμοποιήσουμε. Και, δεύτερον, πρέπει επειγόντως να μειώσουμε την εξάρτησή μας από άλλους και να μειώσουμε την έκθεσή μας σε ευάλωτες αλυσίδες εφοδιασμού. Η μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία, που ανακτά και επαναχρησιμοποιεί κρίσιμα και στρατηγικά υλικά αντί να τα πετάει, θα μειώσει σημαντικά την ανάγκη για νέες εισαγωγές και θα μας βοηθήσει να απαλλαγούμε από τους υφιστάμενους περιορισμούς της αλυσίδας εφοδιασμού.
Οι δυνατότητες είναι τεράστιες. Ένας μετρικός τόνος εξαρτημάτων smartphone μπορεί να παράσχει στους ανακυκλωτές την ποσότητα χρυσού και χαλκού που εξορύσσεται συνήθως από 2.000 μετρικούς τόνους εξορυγμένου πετρώματος. Σε μια κυκλική Ευρώπη, η ανάκτηση υλικών από μπαταρίες θα μπορούσε να καλύψει το ήμισυ της ζήτησης κοβαλτίου της ΕΕ έως το 2040. Μεγάλο μέρος των εισαγωγών φωσφόρου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων από τη Ρωσία, θα μπορούσε να αντικατασταθεί από φώσφορο που ανακτάται από λύματα. Το βιοαέριο θα μπορούσε να καλύψει το 10% των αναγκών της Ευρώπης σε αέριο, και η βιονάφθα θα μπορούσε να αντισταθμίσει τις ελλείψεις ορυκτών καυσίμων. Τέτοιου είδους βήματα είναι αυτονόητα στην Ευρώπη που είναι φτωχή σε πόρους. Λιγότερο πετρέλαιο και λιγότερες εξωτερικές εξαρτήσεις σημαίνουν μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, αυξημένη οικονομική ασφάλεια και μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα. Επομένως, πρέπει να αξιοποιούμε μέχρι και την τελευταία ρανίδα από κάθε τόνο υλικού. Αυτό συνεπάγεται αποδοτικότερη παραγωγή, σχεδιασμό και χρήση, καθώς και καλύτερη βιομηχανική συμβίωση, όπου οι επιχειρήσεις ανταλλάσσουν υλικά, ενέργεια, νερό και απόβλητα.
Ο μετασχηματισμός σε μια κυκλική Ευρώπη βρίσκεται σε εξέλιξη αλλά κινούμαστε υπερβολικά αργά και αποσπασματικά. Μόνο το 1% ορισμένων σπάνιων γαιών ανακτάται. Μόνο το 1% των υλικών από κατεδαφίσεις κτηρίων επαναχρησιμοποιείται. Και μόνο το 1% των μεταχειρισμένων ρούχων —πολλά από τα οποία έχουν πετροχημική βάση— ανακυκλώνεται. Η ΕΕ καταβάλλει προσπάθειες για να αλλάξει αυτή η κατάσταση. Μέσα στη χρονιά θα υποβληθεί μια πράξη για την κυκλική οικονομία, η οποία θα ενισχύσει την ενιαία αγορά δευτερογενών πρώτων υλών, καθώς και μια πράξη για τη βιοτεχνολογία, η οποία θα δημιουργήσει αγορές για υλικά βιολογικής προέλευσης, μεταξύ άλλων μετατρέποντας τα απόβλητα σε ενέργεια και λιπάσματα. Η βιομηχανία έχει επίσης κίνητρο να δράσει. Από τα κυκλικά πλαστικά έως τη βιονάφθα, οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες διαθέτουν σημαντική αχρησιμοποίητη παραγωγική ικανότητα και μπορούν να αυξήσουν γρήγορα την παραγωγή τους. Η επιλογή κυκλικών προμηθειών ή προμηθειών βιολογικής προέλευσης από την Ευρώπη θα καταστήσει τις επιχειρήσεις πιο ανθεκτικές και λιγότερο ευάλωτες στις διακυμάνσεις της γεωπολιτικής ή των παγκόσμιων αγορών.
Όπως και οι κρίσεις που προηγήθηκαν, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή ανέδειξε τα αδύναμα σημεία του γραμμικού συστήματος υψηλής έντασης άνθρακα που έχουμε υιοθετήσει. Ταυτόχρονα, όμως, μας έδειξε για άλλη μια φορά τι πρέπει να αλλάξουμε. Ήρθε η στιγμή να ακούσουμε και να δούμε την κυκλικότητα για αυτό που είναι: μια ευκαιρία για ευημερία, μια επένδυση στο μέλλον μας και μια ασπίδα ενάντια στην επόμενη κρίση.
*Ευρωπαίας επιτρόπου Περιβάλλοντος, Ανθεκτικότητας των Υδάτων και Ανταγωνιστικής Κυκλικής Οικονομίας
