Παγκόσμια οικονομία, o πόλεμος θέτει σε ασφυξία την ενέργεια δοκιμάζοντας τις αντοχές κρατών και κοινωνιών. Η παγκόσμια οικονομία δεν βρίσκεται σε κατάρρευση. Βρίσκεται όμως σε μια επικίνδυνη ισορροπία, ένα τεντωμένο σκοινί πάνω από ένα περιβάλλον γεμάτο γεωπολιτικές εντάσεις, ενεργειακή ανασφάλεια και συσσωρευμένες ανισότητες. Και αυτή η ισορροπία γίνεται όλο και πιο εύθραυστη.
Τα τελευταία χρόνια, οι οικονομίες προσπάθησαν να επουλώσουν τα τραύματα της χρηματοπιστωτικής κρίσης και της πανδημίας με μαζική ρευστότητα και δανεισμό. Το αποτέλεσμα ήταν μια σχετική σταθεροποίηση αλλά με κόστος: υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος, πληθωριστικές πιέσεις και μειωμένα περιθώρια αντίδρασης σε νέες κρίσεις. Με απλά λόγια, το σύστημα άντεξε αλλά εξασθενημένο.
Σήμερα, ο μεγαλύτερος παράγοντας αβεβαιότητας είναι η γεωπολιτική αντίδραση. Οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή με τις αντιφάσεις του Τραμπ και η ένταση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ επαναφέρουν στο προσκήνιο έναν παλιό φόβο: την ενεργειακή ασφυξία. Ένα σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου πετρελαίου διέρχεται από αυτά τα Στενά. Οποιαδήποτε διαταραχή, ακόμη και προσωρινή, αρκεί για να προκαλέσει άλμα στις τιμές της ενέργειας, αύξηση του κόστους μεταφοράς και, τελικά, νέο κύμα ακρίβειας.
Δεν χρειάζεται να κλείσουν τα Στενά για να υπάρξει πρόβλημα. Αρκεί η απειλή. Οι αγορές λειτουργούν με την προσδοκία και τον φόβο και ο φόβος μεταφράζεται γρήγορα σε τιμές που πιέζουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Την ίδια στιγμή, η παγκόσμια οικονομία δείχνει σημάδια επιβράδυνσης. Οι ρυθμοί ανάπτυξης παραμένουν θετικοί αλλά χαμηλότεροι από τις προσδοκίες. Οι επενδύσεις κινούνται πιο διστακτικά, ενώ το κόστος δανεισμού, παρότι έχει σταθεροποιηθεί σε σχέση με την πρόσφατη κορύφωση, παραμένει υψηλότερο από την εποχή του «φθηνού χρήματος». Αυτό σημαίνει λιγότερα περιθώρια για ανάπτυξη και περισσότερη πίεση σε επιχειρήσεις και κράτη.
Παράλληλα, οι στρατιωτικές δαπάνες αυξάνονται. Σε έναν κόσμο που γίνεται πιο ασταθής, τα κράτη επενδύουν περισσότερο στην άμυνα. Αυτό όμως δημιουργεί ένα δύσκολο δίλημμα: πόροι που κατευθύνονται στην ασφάλεια λείπουν από την υγεία, την παιδεία και την κοινωνική πολιτική. Δεν είναι θεωρητικό ζήτημα· είναι ήδη ορατό σε πολλές χώρες.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες βρίσκονται σε ακόμη πιο δύσκολη θέση. Υψηλό χρέος, ακριβότερος δανεισμός και μειωμένες επενδύσεις περιορίζουν τις δυνατότητές τους να στηρίξουν την ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή. Η ανισότητα, τόσο εντός των χωρών όσο και μεταξύ τους, βαθαίνει.
Και η Κύπρος; Δεν είναι απομονωμένη από αυτές τις εξελίξεις, το αντίθετο.
Ως μικρή, ανοικτή οικονομία, εξαρτώμενη σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές ενέργειας και τις διεθνείς ροές, η Κύπρος είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε εξωτερικούς κραδασμούς. Μια αύξηση στις τιμές του πετρελαίου μεταφέρεται άμεσα στο κόστος ηλεκτρισμού, στις μεταφορές και τελικά στο καλάθι του καταναλωτή. Ο πληθωρισμός δεν είναι αφηρημένος δείκτης, είναι η καθημερινότητα.
Ταυτόχρονα, η οικονομία της χώρας βασίζεται σε τομείς όπως ο τουρισμός και οι υπηρεσίες, που επηρεάζονται άμεσα από τη διεθνή σταθερότητα. Η αβεβαιότητα λειτουργεί αποτρεπτικά για επενδύσεις και μετακινήσεις, ενώ η γεωπολιτική ένταση στην περιοχή δημιουργεί πρόσθετους κινδύνους. Η Κύπρος, ακολουθώντας την πολιτική της ΕΕ, αυξάνει τους προϋπολογισμούς της για την αγορά στρατιωτικού οπλισμού και συστημάτων, με τ’ ανάλογα αρνητικά αποτελέσματα στην κοινωνική πολιτική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Κύπρος είναι ανυπεράσπιστη. Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται σοβαρότητα, σχεδιασμό και προνοητικότητα. Ενεργειακή στρατηγική, διαφοροποίηση της οικονομίας, ενίσχυση ανθεκτικότητας των θεσμών. Όλα αυτά δεν είναι επιλογές πολυτέλειας αλλά αναγκαιότητες. Η κυπριακή ιδιαιτερότητα επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από το άλυτο Κυπριακό και τη βαθιά οικονομική ανισορροπία μεταξύ των δύο πλευρών. Στο βόρειο τμήμα, η οικονομία παραμένει εύθραυστη, εξαρτώμενη σχεδόν πλήρως από την Τουρκία, με υψηλό πληθωρισμό, νομισματική αστάθεια και περιορισμένες αναπτυξιακές προοπτικές. Η Άγκυρα, αντιμετωπίζοντας τις δικές της οικονομικές πιέσεις και γεωπολιτικές φιλοδοξίες, είναι πιθανό να ενισχύσει περαιτέρω τον έλεγχό της, όχι μόνο για λόγους στρατηγικούς αλλά και για εσωτερική κατανάλωση. Σε ένα περιβάλλον διεθνούς έντασης, το Κυπριακό κινδυνεύει να παγιδευτεί ακόμη περισσότερο σε λογικές διαχείρισης και όχι επίλυσης, με άμεσες συνέπειες τόσο για την οικονομική προοπτική ολόκληρου του νησιού όσο και για το μέλλον.
Το μεγαλύτερο λάθος σε τέτοιες περιόδους είναι ο εφησυχασμός ή, στον αντίποδα, η καταστροφολογία. Η πραγματικότητα βρίσκεται κάπου στη μέση: οι κίνδυνοι είναι υπαρκτοί αλλά δεν είναι αναπόφευκτοι. Η εξέλιξη των πραγμάτων θα εξαρτηθεί από πολιτικές αποφάσεις, διεθνείς ισορροπίες και την ικανότητα των κοινωνιών να προσαρμοστούν.
Η παγκόσμια οικονομία δεν καταρρέει. Αλλά δοκιμάζεται. Και όταν η οικονομία δοκιμάζεται, στο τέλος δοκιμάζονται οι άνθρωποι.
Το ερώτημα δεν είναι αν έρχονται δυσκολίες. Το ερώτημα είναι αν θα τις αντιμετωπίσουμε με σοβαρότητα ή με αυταπάτες.
