Η Κύπρος συμπλήρωσε 22 χρόνια συμμετοχής στην ΕΕ. Αλλά η ηγεσία της απέτυχε να αξιοποιήσει την κορυφαία αυτή εξέλιξη για να καταστήσει το μέλλον του νησιού ειρηνικό, βιώσιμο και ελπιδοφόρο.
Ο Κύπριος Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης, σε γραπτό μήνυμα του με αφορμή την 22η επέτειο (Μάιος 2004), παρουσίασε την Κύπρο ως ένα «ώριμο, αξιόπιστο και ωφέλιμο κράτος μέλος της ΕΕ», περιγράφοντας δραστηριότητες της κυπριακής προεδρίας του Συμβουλίου. Η Κύπρος, όμως, δεν είναι Λουξεμβούργο ή Πορτογαλία! Ο Χριστοδουλίδης εμφανίζεται συνεισφορέας στο ενωσιακό εγχείρημα αλλά όταν αναφέρεται στη χώρα του κάνει μόνο διαπιστώσεις: «Η Κύπρος συνεχίζει να υφίσταται τις συνέπειες της τουρκικής εισβολής». Λέει ότι η ΕΕ «είναι ο χώρος που προσφέρει την ασφάλεια αλλά και την προοπτική για απαλλαγή από την κατοχή, για επανένωση».
Ποια είναι αυτή η προοπτική; Ποιος είναι ο πρώτος και άμεσα ενδιαφερόμενος να τη μετουσιώσει σε πράξη;
Υποψίες
Σε έναν ειλικρινή απολογισμό 22 χρόνων, η κυπριακή κυβέρνηση πρέπει πρωτίστως να αξιολογηθεί αν κτίζει προοπτική επίλυσης ή αν, τελικά, πράττει το αντίθετο. Στις Βρυξέλλες σήμερα υπάρχουν βάσιμες υποψίες ότι η Λευκωσία έπαψε να ενδιαφέρεται για την επίλυση. Κάποτε η συμμετοχή στην ΕΕ ήταν ο «καταλύτης της λύσης». Η ένταξη της Κύπρου το 2004 δεν ολοκληρώθηκε, αφού η εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου έχει ανασταλεί στο κατεχόμενο τμήμα του νησιού (Πρωτόκολλο 10). Αντί οι Κύπριοι Πρόεδροι να κινούν τα νήματα στην ΕΕ για τη λύση και αυτόματη επέκταση του κεκτημένου στην Κερύνεια, την Αμμόχωστο, τη Μόρφου και την Καρπασία, επαναπαύονται με την ιδιότητα του κράτους μέλους. Μιλούν για την ευρωπαϊκή Κύπρο αλλά αυτό που υπονοούν είναι η «μισή Κύπρος» για να διαχειρίζονται τη διαίρεση.
Οι εμπνευστές της (Σημίτης-Κρανιδιώτης, Κληρίδης-Βασιλείου) είχαν ξεκάθαρη στόχευση: την απαλλαγή από την κατοχή και την επανένωση για να απολαύει όλο το νησί ασφάλεια και ευημερία. Τώρα, η ηγεσία των Κυπρίων αχρήστευσε τον καταλύτη και παραμόρφωσε την ευρωπαϊκή στρατηγική της Κύπρου, ισχυριζόμενη ότι είναι «ωφέλιμη» για την ΕΕ στη… Μέση Ανατολή.
Κι όμως! Για 22 χρόνια η κυπριακή ηγεσία θα μπορούσε να ενεργοποιήσει όλα τα εργαλεία που προσφέρει η ΕΕ για ασφάλεια, συμφιλίωση, εφαρμογή βασικών ελευθεριών. Αν το ήθελε, η κυπριακή προεδρία σήμερα θα ήταν το αποκορύφωμα πολλαπλών πρωτοβουλιών της. Για παράδειγμα, οι ηγέτες στο άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Αγίας Νάπας θα είχαν ενώπιόν τους ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ανοικοδόμησης των Βαρωσίων -δυναμικό κίνητρο στις προσπάθειες επίλυσης που καταβάλλει ματαίως τόσες δεκαετίες ο ΟΗΕ. Θα συζητούσαν, παράλληλα, τις ανάγκες επανένωσης για την κάλυψή τους από τον νέο Ευρωπαϊκό Προϋπολογισμό -είναι στην ατζέντα της προεδρίας. Στη σύνοδο αυτή, θα είχε επίσης προσκληθεί ο ηγέτης της τουρκοκυπριακής κοινότητας, Τουφάν Έρχιουρμαν, και θα καθόταν δίπλα στον Χριστοδουλίδη. Έτσι, η Αγία Νάπα θα έμενε στην Ιστορία ως κάτι διαφορετικό από ένα διάσημο παραθεριστικό μέρος για Ευρωπαίους νέους.
Κράτος δικαίου
Κάτι πιο βαθύ έχει στραβώσει στο νησί, όχι μόνο στο Κυπριακό. Τα 22 χρόνια ένταξης δείχνουν ότι η κυπριακή ηγεσία απέχει πολύ από το να σχεδιάσει το μέλλον του νησιού με ευρωπαϊκή κουλτούρα. Με βάση διεθνείς αξιολογήσεις, το κράτος δικαίου στην Κύπρο υποχώρησε δραματικά την τελευταία 15ετία. Η διαφθορά, αν και τεκμηριωμένη (χρυσά διαβατήρια), παραμένει ανέγγιχτη. Το σύστημα απονομής δικαιοσύνης αδρανεί όταν αφορά ψηλά δώματα εξουσίας. Ισχυροί παράγοντες αντιστέκονται σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις, με νομικίστικες προφάσεις, ο Γενικός Εισαγγελέας εμποδίζει τα θεσμικά αντίβαρα ελέγχου και λογοδοσίας, θέλει να μείνει ανέλεγκτος. Η κοινή γνώμη βλέπει με βαθιά καχυποψία τους διορισμένους από τον Πρόεδρο αξιωματούχους, να υπηρετούν την κυβέρνηση, όχι τη δικαιοσύνη.
Συγκεντρωτισμός
Η Κύπρος διατηρεί το πλέον αναχρονιστικό σύνταγμα που επιτρέπει στον Πρόεδρο να προβαίνει σε μαζικούς διορισμούς προσώπων σε πολιτειακά και κρατικά αξιώματα. Με την πάροδο των χρόνων, οι θεσμοί διαβρώθηκαν. Το Προεδρικό κυβερνά με καθεστωτική νοοτροπία, συγκεντρώνοντας την εξουσία και υπαγορεύοντας ειδήσεις -από το 2022 η Κύπρος κατρακυλά στους δείκτες δημοσιογραφικής ελευθερίας και της πολυφωνίας. Αυτά δεν συνάδουν με την παράδοση παλαιών δυτικοευρωπαϊκών Δημοκρατιών αλλά ούτε και των νεότερων (π.χ. Βαλτικές).
Ο Χριστοδουλίδης δεν αποδείχθηκε και τόσο νεωτεριστής. Αντιγράφει παλαιοκομματικές πρακτικές για έλεγχο της κρατικής μηχανής. Τα κρούσματα αδιαφάνειας και νεποτισμού τον κυνηγούν και η κοινή γνώμη δυσφορεί μαζί του για τον τρόπο που ασκεί διακυβέρνηση (σχεδόν 80%, σύμφωνα με όλες τις έρευνες).
Βιώσιμη ανάπτυξη
Η Κύπρος ευεργετήθηκε εντός ευρωζώνης, με προσφορά διεθνών υπηρεσιών και την ανάπτυξη γης αλλά έμεινε εθισμένη στη ροή (transit) «ζεστού χρήματος» και επιρρεπής σε ξένες επιρροές (Ρωσία, τώρα Ισραήλ). Παρά τη διαχείριση άφθονου πλούτου (δισ. ευρώ), απέτυχε να εφαρμόσει βιώσιμες πολιτικές ανάπτυξης σε κρίσιμους τομείς: ενέργεια, ΑΠΕ, ψηφιακή μετάβαση, ανταγωνιστικότητα. Τα προβλήματα έγιναν δομικά: λιγοστό ανθρώπινο δυναμικό -υπεργήρανση πληθυσμού. Από το 2016 οι κυβερνήσεις παρουσιάζουν μεταρρυθμιστική κόπωση: δημόσια διοίκηση, Εκπαίδευση, κοινωνική πρόνοια. Πολύ εύκολα ο Χριστοδουλίδης για ψηφοθυρικούς λόγους σπρώχνει την οικονομία σε μεγαλύτερο κρατισμό, ανελαστικές δαπάνες, κατάχρηση δημοσίων αποθεμάτων, φορτώνοντας τα βάρη στις επόμενες γενιές.
