Υπάρχουν συμφωνίες που αλλάζουν ένα έργο και συμφωνίες που αλλάζουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτό επιχειρείται. Η είσοδος της γαλλικής Meridiam ως πλειοψηφικού επενδυτή στον Great Sea Interconnector ανήκει περισσότερο στη δεύτερη κατηγορία.
Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου δεν έγινε ξαφνικά μικρότερο, φθηνότερο ή τεχνικά ευκολότερο. Παραμένει μια υποθαλάσσια διασύνδεση σχεδόν 900 χιλιομέτρων μεταξύ Κρήτης και Κύπρου, ισχύος 1.000 MW, σε βάθη που φθάνουν τα 3.000 μέτρα και με προϋπολογισμό που μέχρι σήμερα υπολογίζεται γύρω στο 1,9 δισ. ευρώ. Διαθέτει επίσης την τεράστια ευρωπαϊκή επιχορήγηση των 657 εκατ. ευρώ.
Αυτό που άλλαξε στις 5 Αυγούστου είναι το πολιτικό και επενδυτικό οικοσύστημα γύρω του.
Η Meridiam δεν εισέρχεται ως χρηματοοικονομικός κομπάρσος. Αναλαμβάνει την πλειοψηφία στην εταιρεία του έργου, ενώ ο ΑΔΜΗΕ παραμένει στρατηγικός εταίρος, διατηρεί κρίσιμα δικαιώματα μειοψηφίας, την τεχνική ηγεσία και τη μελλοντική λειτουργία της διασύνδεσης. Ταυτόχρονα, η συμφωνία ΑΔΜΗΕ–GSI–Nexans για επιτάχυνση των θαλάσσιων ερευνών επιχειρεί να μεταφέρει την αλλαγή από τα χαρτιά στη θάλασσα.
Και αυτό είναι ίσως σημαντικότερο από τα ποσοστά των μετόχων.
Διότι ο GSI είχε φθάσει σε ένα παράδοξο σημείο. Ήταν ένα έργο που η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρούσε στρατηγικό, αλλά η ίδια η χώρα που θα ωφεληθεί περισσότερο από αυτό, η Κύπρος, εξακολουθούσε να αμφιβάλλει για το κόστος και τη βιωσιμότητά του.
Οι αμφιβολίες της Λευκωσίας δεν ήταν αβάσιμες. Η κυβέρνηση ορθώς ζητά επικαιροποιημένους αριθμούς. Το εκτιμώμενο κόστος του 1,9 δισ. πρέπει να δοκιμαστεί απέναντι στις σημερινές τιμές, στις καθυστερήσεις και στο πραγματικό κόστος χρηματοδότησης. Η αξιολόγηση με τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων παραμένει κρίσιμη.
Η είσοδος όμως ενός διεθνούς επενδυτή υποδομών του μεγέθους της Meridiam αλλάζει ένα βασικό δεδομένο: είναι πλέον δυσκολότερο να υποστηριχθεί ότι το έργο δεν μπορεί να προσελκύσει σοβαρό ιδιωτικό κεφάλαιο.
Και εδώ αρχίζει η γεωπολιτική. Μέχρι σήμερα, όταν η Τουρκία αμφισβητούσε έρευνες για το καλώδιο, η αντιπαράθεση μπορούσε εύκολα να περιοριστεί στο γνωστό ελληνοτουρκικό πλαίσιο των θαλάσσιων ζωνών.
Τώρα η εξίσωση γίνεται πιο σύνθετη. Η Meridiam είναι γαλλική. Η Nexans, που κατασκευάζει το καλώδιο, επίσης γαλλική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επενδύσει εκατοντάδες εκατομμύρια. Και το Παρίσι έχει ήδη συμπεριλάβει πολιτικά τον GSI στο ευρύτερο όραμα των ενεργειακών διασυνδέσεων της Μεσογείου. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα γαλλικό fund συνοδεύεται από γαλλικές φρεγάτες. Σημαίνει όμως ότι μια νέα παρεμπόδιση των ερευνών δεν θα πλήττει πλέον μόνο τον σχεδιασμό Αθήνας και Λευκωσίας. Θα πλήττει ευρωπαϊκή επένδυση, γαλλικό κεφάλαιο και γαλλική βιομηχανία σε ένα έργο που οι Βρυξέλλες έχουν εντάξει στις ενεργειακές προτεραιότητες της Ευρώπης.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, δεν δείχνει να αλλάζει θεώρηση. Η τουρκική επιχειρηματολογία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τον GSI ως μέρος μιας ενεργειακής αρχιτεκτονικής που επιχειρεί να παρακάμψει την Τουρκία. Από την τουρκοκυπριακή πλευρά προβάλλεται παράλληλα η θέση ότι καμία βιώσιμη περιφερειακή ενεργειακή διευθέτηση δεν μπορεί να αγνοεί την Τουρκία και τους Τουρκοκυπρίους. Επομένως, το γεωπολιτικό πρόβλημα δεν λύθηκε. Απλώς η τιμή της σύγκρουσης ανέβηκε. Το πραγματικό τεστ θα έρθει όταν τα ερευνητικά πλοία επιστρέψουν στη θάλασσα. Εκεί θα διαπιστωθεί εάν η νέα ευρωπαϊκή και γαλλική πυκνότητα συμφερόντων γύρω από τον GSI μεταφράζεται σε πραγματική δυνατότητα εκτέλεσης του έργου.
Για τη Λευκωσία, ωστόσο, υπάρχει ένα μεγαλύτερο ερώτημα: αναβαθμίζει πράγματι ο GSI τον περιφερειακό ρόλο της Κύπρου;
Η απάντηση είναι ναι –αλλά όχι αυτομάτως. Η Κύπρος παραμένει το τελευταίο κράτος μέλος της ΕΕ χωρίς ηλεκτρική διασύνδεση με άλλο κράτος μέλος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξακολουθεί να καταγράφει μεγάλη εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, ενώ η αυξανόμενη παραγωγή από φωτοβολταϊκά δημιουργεί ένα άλλο παράδοξο: έχουμε άφθονο ήλιο αλλά ένα απομονωμένο σύστημα δεν μπορεί πάντοτε να απορροφήσει την παραγόμενη πράσινη ενέργεια. Το καλώδιο σπάει αυτό το μοντέλο. Δίνει στην Κύπρο δυνατότητα εισαγωγής ηλεκτρισμού όταν τον χρειάζεται και, θεωρητικά, εξαγωγής όταν διαθέτει πλεόνασμα. Επιτρέπει μεγαλύτερη διείσδυση ΑΠΕ, προσθέτει εφεδρεία στο σύστημα και μετατρέπει την ενεργειακή απομόνωση από γεωγραφική μοίρα σε πολιτική επιλογή που μπορεί επιτέλους να ανατραπεί. Αλλά η γεωπολιτική αξία είναι ακόμη μεγαλύτερη. Ένα απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα στην άκρη της Ευρώπης είναι καταναλωτής. Ένα διασυνδεδεμένο σύστημα ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο μπορεί να γίνει κόμβος.
Εάν αργότερα προχωρήσει και το σκέλος προς το Ισραήλ, η Κύπρος παύει να είναι απλώς ο τελικός προορισμός ενός καλωδίου από την Ελλάδα. Γίνεται ο ενδιάμεσος κρίκος μιας ηλεκτρικής γέφυρας Ευρώπης–Ανατολικής Μεσογείου.
Αυτό είναι ποιοτικά διαφορετικό.
Σημαίνει ότι η γεωγραφία της Κύπρου, η οποία επί δεκαετίες αντιμετωπιζόταν ως μειονέκτημα λόγω απόστασης από την ηπειρωτική Ευρώπη, μπορεί να αποκτήσει αξία ακριβώς λόγω της θέσης της.
Και η γαλλική είσοδος ενισχύει αυτή την προοπτική. Η Κύπρος αποκτά ακόμη ένα πεδίο σύγκλισης συμφερόντων με τη Γαλλία πέραν της άμυνας, των υδρογονανθράκων και της παρουσίας γαλλικών επιχειρήσεων στην κυπριακή ΑΟΖ: τις στρατηγικές ενεργειακές υποδομές.
Υπάρχει όμως και η άλλη όψη. Η Κύπρος κινδυνεύει να αναβαθμιστεί γεωπολιτικά από ένα έργο στο οποίο η ίδια εμφανίζεται διστακτική.
Η Αθήνα έχει αναλάβει πολιτικά τον GSI. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον έχει αναγάγει σε ευρωπαϊκή προτεραιότητα. Η Γαλλία αποκτά άμεσο επιχειρηματικό συμφέρον. Η Nexans κατασκευάζει το καλώδιο. Η Meridiam βάζει κεφάλαιο.
Και η Λευκωσία εξακολουθεί να ρωτά εάν θέλει να μπει στο τρένο.
Η προσοχή στο κόστος είναι επιβεβλημένη. Η προστασία του Κύπριου καταναλωτή επίσης. Κανείς δεν δικαιούται να απαιτεί λευκή επιταγή για ένα έργο δύο δισεκατομμυρίων.
Αλλά υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον έλεγχο και στην ακινησία.
Η Κύπρος πρέπει τώρα να χρησιμοποιήσει τη νέα μετοχική πραγματικότητα για να απαιτήσει καθαρό χρηματοδοτικό μοντέλο, συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, κατανομή κινδύνων, εγγυήσεις για τον καταναλωτή και σαφές ευρωπαϊκό πλαίσιο πολιτικής στήριξης σε περίπτωση νέων παρεμβάσεων στη θάλασσα.
Κυρίως όμως πρέπει να αποφασίσει τι θέλει να γίνει.
Διότι ο GSI δεν είναι απλώς ένα καλώδιο που θα φέρνει ρεύμα στην Κύπρο.
Εάν συνδυαστεί με αποθήκευση, πολύ περισσότερες ΑΠΕ, ανταγωνιστική αγορά ηλεκτρισμού και μελλοντική σύνδεση προς το Ισραήλ, μπορεί να μετατρέψει την Κύπρο από ενεργειακό νησί σε ενεργειακό κόμβο.
Η γαλλική σφραγίδα δεν εγγυάται ότι αυτό θα συμβεί.
Κάνει όμως πολύ πιο δύσκολο για τη Λευκωσία να ισχυρίζεται ότι περιμένει ακόμη να δει εάν ο υπόλοιπος κόσμος πιστεύει στο έργο.
Τώρα ο υπόλοιπος κόσμος αρχίζει να βάζει λεφτά. Η σειρά είναι της Κύπρου να αποφασίσει εάν θα βάλει στρατηγική.
Η βασική διαφοροποίηση από το αρχικό είναι η μετακίνηση του κέντρου βάρους από το «τι σημαίνει η Meridiam για τη χρηματοδότηση» στο ισχυρότερο επιχείρημα: η Γαλλία αυξάνει τη γεωπολιτική αξία και προστασία του έργου, αλλά η αναβάθμιση της Κύπρου θα υπάρξει μόνο εάν η Λευκωσία πάψει να βλέπει τον GSI αποκλειστικά ως λογαριασμό κόστους και τον εντάξει σε συνολική περιφερειακή στρατηγική. Η Επιτροπή, άλλωστε, εξακολουθεί το 2026 να χαρακτηρίζει την Κύπρο έντονα εξαρτημένη ενεργειακά και τον GSI καθυστερημένο, ενώ έχει εντάξει το έργο στις οκτώ ευρωπαϊκές «Energy Highways».
