Από τα μέσα του 11ου αιώνα άρχισε η παρακμή του Βυζαντίου. Από τη μια η πίεση και οι κατακτήσεις μεγάλων τμημάτων της αυτοκρατορίας από τους Σελτζούκους και στη συνέχεια τους Οθωμανούς, από την άλλη η οικονομική-εμπορική διείσδυση των ιταλικών πόλεων, ήρθαν να αποδυναμώσουν την οικονομία και το κεντρικό κράτος, να εντείνουν την αμφισβήτησή του από τους ευγενείς (τους «δυνατούς»), και να αυξήσουν τον έλεγχο της διοίκησης από αυτούς. Όσο χειροτέρευε η κατάσταση, τόσο οι δυνατοί καταπίεζαν τις χαμηλότερες τάξεις και τις απομυζούσαν.
Ένας εκ των δυνατών στη Μακεδονία, ο Καντακουζηνός, το 1341 στέφθηκε αυθαίρετα αυτοκράτορας στη Θεσσαλονίκη! Σ’ αυτό αντέδρασε το κίνημα των Ζηλωτών. Επρόκειτο για οργανωμένα άτομα των κατώτερων τάξεων που είχαν απόψεις αντίστοιχες των αριστερών επαναστατών του 20ού αιώνα. Κατάφεραν να ελέγξουν την πόλη της Θεσσαλονίκης και να τη διοικούν για εφτά χρόνια, εξαπολύοντας μάλιστα και πογκρόμ κατά των ευγενών. Το 1349 ο Καντακουζηνός κάλεσε τους Οθωμανούς Τούρκους να τον συνδράμουν με ανταλλάγματα, και με τη βοήθειά τους ξαναπήρε τον έλεγχο της Θεσσαλονίκης. Ακολούθησε ένας γενικευμένος εμφύλιος στην αυτοκρατορία, που επιτάχυνε την παρακμή.
Έτσι, δίπλα στο κράτος εδραιώθηκε ένα πανίσχυρο παρακράτος, που στην ουσία αυτό διοικούσε. Η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης το 1453 δεν ήταν παρά η αναπόφευκτη κατάληξη μιας πορείας τεσσάρων αιώνων σταδιακής κατάλυσης του κεντρικού κράτους από αυθαίρετα κέντρα εξουσίας.
Το παρακράτος
Οι Βυζαντινοί, από τον 11ο μέχρι τον 14ο αιώνα, δεν ένιωθαν να ζουν σε παρακμή. Αυτό το συμπεραίνουμε εμείς σήμερα, μέσα από την ιστορική γνώση. Η οποία μας προσφέρει την επίγνωση ότι, όποτε έχουμε μια παρατεταμένη αποδυνάμωση του κράτους δικαίου, το σαράκι τρώει ασταμάτητα τη σάρκα της κοινωνίας, είτε το συνειδητοποιεί είτε όχι.
Το ίδιο βέβαια ισχύει και όταν ο κάθε Καντακουζηνός αποφασίζει, αντί να είναι χρήσιμο μέλος μιας ενωμένης αυτοκρατορίας, να είναι «αυτοκράτορας» σε μια γειτονιά της· και γαία πυρί μιχθήτω.
Στην Κύπρο τα έχουμε και τα δύο. Από το 1960 μέχρι σήμερα, η παρουσία του παρακράτους είναι πανίσχυρη. Οι «δυνατοί» ελέγχουν σταθερά σχεδόν τα πάντα. Και όταν καταλαμβάνουν και επισήμως την εξουσία, δεν ελέγχουν απλώς τη διοίκηση και την οικονομία, ελέγχουν τους θεσμούς, και εν τέλει την ίδια την «αλήθεια». Η πλειονότητα των δικών μας ηγετών λειτούργησε ως Καντακουζηνός: Λεηλασία των πόρων του κράτους, υπόσκαψη των θεσμών ελέγχου και κράτους δικαίου, δημιουργία προσωπικού καθεστώτος, και προτίμηση στη μισή «δική μου αυτοκρατορία» παρά στην ολόκληρη συνεταιρική.
Ο έλεγχος της «αλήθειας»
Ένα από τα πρώτα πράγματα που κάνουν οι όπου γης Καντακουζηνοί είναι να ελέγχουν την «αλήθεια». Ο πραγματικός Καντακουζηνός επέβαλε το δικό του κυρίαρχο αφήγημα για ανικανότητα και προδοσία των διοικούντων στην Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να νομιμοποιήσει τη δική του εξουσία στη Θεσσαλονίκη. Οι επίγονοί του στράφηκαν μεθοδικά εναντίον των Παλαιολόγων, εργαλειοποιώντας τη θρησκεία· και δαιμονοποιώντας τις απελπισμένες προσπάθειές τους να σώσουν τα απομεινάρια της αυτοκρατορίας, μέσα από τη συνένωση των Εκκλησιών (Καθολικής και Ορθόδοξης).
Παραμονές της κατάληψης της Κωνσταντινούπολης, οι δυνατοί κινητοποίησαν τον όχλο με το σύνθημα «καλύτερα τουρκικό φέσι παρά παπική τιάρα». Όταν ο Πάπας και ο Πατριάρχης έκαναν συλλείτουργο στην Αγία Σοφία, αμέσως μετά τη σφράγισαν ως μολυσμένη. Την ξανάνοιξαν οι ίδιοι μόνο όταν άρχισε η πολιορκία, για να ψάλλουν ακάθιστους ύμνους και παρακλήσεις. Δηλαδή, όταν ήταν ήδη αργά πια.
Οι δικοί μας Καντακουζηνοί, αφού λεηλατήσουν το κράτος λεηλατούν μεθοδικά και την αλήθεια· επιβάλλοντας συστηματικά το δικό τους, βολικό, κυρίαρχο αφήγημα. Όσο πιο πολλή σήψη βγαίνει στην επιφάνεια, τόσο πιο πολύ λόγο κάνουν για «αρχές και αξίες», για «κράτος δικαίου», και για «αγώνα απελευθέρωσης».
Η δυναμική των παρατρεχάμενων
Κανένας Καντακουζηνός, είτε το ιστορικό πρόσωπο είτε οι σύγχρονοι, δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς μια στρατιά από ακολούθους: Άνθρωποι που πείθουν τον εαυτό τους ότι τον πιστεύουν, άνθρωποι που ευνοούνται από την εξουσία του, και άνθρωποι που αφομοιώνουν και αναπαράγουν τα αφηγήματά του. Από συμφέρον ή/και από επιθυμία.
Αυτή η ομάδα ανθρώπων, όμως, δεν είναι κάτι στατικό. Είναι ζωντανός και εξελισσόμενος οργανισμός. Και όσο πιο πολύ εργάζονται με πάθος και από συμφέρον για τον Καντακουζηνό, τόσο πιο πολύ πείθουν τον εαυτό τους ότι είναι αυτόβουλοι και πρωταγωνιστές. Πως ότι κάνουν το κάνουν από πεποίθηση. Κι έτσι, αναλαμβάνουν και πρωτοβουλίες προς την κατεύθυνση αυτού που θέλει ο Καντακουζηνός· ή πείθουν τον εαυτό τους και τους άλλους ότι οι εντολές του δεν είναι εντολές, είναι δικές τους αυτόβουλες επιλογές.
Στο δικό μας «βασίλειο» των Καντακουζηνών, τα πιο κρίσιμα ρεπορτάζ των καναλιών για όλα τα θέματα φεύγουν από το αυτοκρατορικό μέγαρο και αναμεταδίδονται από κανάλια και μέρος των εφημερίδων. Είναι μια νόρμα. Αυτούσιες «πληροφορίες», πολλές φορές χωρίς να μπαίνει κανείς στον κόπο να αποκρύψει την «πηγή».
Αρρυθμίες
Η πιο πρόσφατη περίπτωση είναι αυτή με τη συνέντευξη Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ στο ΚΥΠΕ. Ο πιο αποδεκτός εν ζωή οραματιστής και εργάτης του ευρωπαϊσμού και της ειρήνης, μιλώντας για το Κραν Μοντανά, δήλωσε ξεκάθαρα στη συνέντευξη: «Θεωρώ πως το κύριο πρόβλημα δεν ήταν ο Ερντογάν και δεν ήταν ο Ακιντζί, αλλά ο νότος του νησιού, γιατί δεν ήταν έτοιμος να κάνει το άλμα». Ο άνθρωπος που διέθεσε απίστευτο χρόνο, δυνάμεις και πόρους για το χατίρι μας, μιλά χωρίς περιστροφές.
Το ΚΥΠΕ «έκρυψε» αυτή τη δήλωση, υπερπροβάλλοντας άλλα σημεία της, και βάζοντας στο μπλέντερ δηλώσεις Χριστοδουλίδη, Μαυρογιάννη και κάθε πικραμένου, με αποτέλεσμα να μην καταλαβαίνεις ποιος λέει τι.
Αποτέλεσμα: Όσοι παρακολουθούν κατάλαβαν τι έγινε, και το αφήγημα πήγε στράφι. Γράφτηκαν στον Τύπο και στα ΜΚΔ πολύ περισσότερα σχόλια για την ουσία που προσπάθησε να συγκαλύψει ο Καντακουζηνός και το ΚΥΠΕ, απ’ όσα αν δεν προσπαθούσαν να τη συγκαλύψουν.
Τα όρια
Άπειρα άλλα παραδείγματα, από τα ενεργειακά, το τερματικό με τους Κινέζους, την Κίτιον, την αδιαφάνεια κ.λπ., δείχνουν πως οι Καντακουζηνοί έχουν πλέον θέμα: Ό,τι και να κάνουν, οι σύγχρονοι ζηλωτές όλο και θα εμφανίζονται από το πουθενά για να τους χαλούν το επικοινωνιακό μείγμα. Ακόμη κι όταν δεν έχουν να αντιμετωπίσουν πραγματική επίσημη αντιπολίτευση, έχουν θέμα!
Αυτό εξάλλου είναι και ο ένας από τους δύο λόγους για τους οποίους τα ποσοστά αποδοχής της κυβέρνησης, παρά την επικοινωνιακή υπερπροσπάθεια των τελευταίων μηνών, παραμένουν εξαιρετικά χαμηλά σε όλες τις δημοσκοπήσεις. Ο άλλος λόγος, είναι η απώλεια της δεύτερης ευκαιρίας: Το ένστικτο της κοινωνίας είναι συνήθως αδρανές σε πρώτο χρόνο. Δεν θέλει να πιστέψει πόσο ανεπαρκής είναι μια εξουσιαστική κατάσταση. Όταν όμως ενεργοποιηθεί σε δεύτερο χρόνο, τότε κατατάσσει τόσο χαμηλά στην κλίμακα της επάρκειας ένα πρόσωπο ή έναν φορέα εξουσίας, που μοιάζει να έχει αποφασίσει τελεσίδικα την τύχη του.
Το κακό νέο είναι ότι αυτό γίνεται συνήθως αργά. Όταν αρχίζει η «πολιορκία», που οδηγεί στην οριστική απώλεια της Πόλης.
ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ
• …με τα ευρωστοιχήματα (1): Σαρωτική η Μαρία Δαμανάκη στην ΕΡΤ. Η άνοδος της Ακροδεξιάς, με την απλουστευμένη και λαϊκιστική προσέγγιση, δεν είναι έκπληξη σ’ έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα. Για τον ίδιο λόγο η Κεντροαριστερά και η φιλελεύθερη Δεξιά, που πρέπει να παράγουν όραμα και πρόγραμμα, έχουν δυσκολίες. Παρ' όλα αυτά, και παρά τις αρρυθμίες της, η ΕΕ εξακολουθεί να είναι το πιο επιτυχημένο σύγχρονο πείραμα παγκοσμίως. Με διαφορά, ο καλύτερος τόπος στον πλανήτη για να ζήσεις και να κάνεις παιδιά και εγγόνια.
• …με τα ευρωστοιχήματα (2): Η συγκράτηση της ανόδου του ΕΛΑΜ στην Κύπρο είναι ένα στοίχημα. Όχι όμως ανοιχτό σε όλες τις παραλλαγές. Γιατί όλες οι δημοσκοπήσεις επιβεβαιώνουν αυτό που όλοι ξέραμε εμπειρικά και διαισθητικά. Ότι δηλαδή είναι πολλοί οι πολιτικοί χώροι με τους οποίους είναι συγκοινωνούν δοχείο το ΕΛΑΜ. Το να στέλνεις στην Ευρωβουλή ακροδεξιούς με ταμπέλα «κεντρώου» ή «φιλελεύθερου» (μόνιμο σπορ στην Κύπρο) είναι καλύτερο, αλλά δεν είναι και για να … παθιάζεται κανείς γι’ αυτό…
• …με τα ευρωστοιχήματα (3(: Επί της ουσίας, για να έχει νόημα η «μάχη κατά της Ακροδεξιάς», τρία πράγματα είναι κρίσιμα: (α) Επανεκλογή Νιαζί. Τα παίγνια στον χώρο της Αριστεράς δεν πρέπει να κρύβουν το ουσιώδες, δηλαδή ότι τυχόν μη επανεκλογή του θα μας πάει είκοσι χιλιόμετρα πίσω· σε επίπεδο ουσίας και όχι μόνο συμβολισμών. (β) Να κερδίσει έδαφος η φιλελεύθερη ευρωπαϊκή Δεξιά στον ΔΗΣΥ, με την εκλογή του κύριου εκπροσώπου της στο ψηφοδέλτιο, του Κωνσταντίνου Πετρίδη. Και (γ) αλλά όχι ύστατο, να κρατήσει όσο το δυνατόν πιο ψηλά ποσοστά το VOLT. Θα είναι πολύ πιο καθοριστικό για το μέλλον από όσο φαίνεται.
