Την περασμένη Δευτέρα (09/03) ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης υποδέχθηκε στην Κύπρο τον Γάλλο Πρόεδρο Μακρόν και τον Έλληνα Πρωθυπουργό Μητσοτάκη. Στο ασταθές περιβάλλον που προκάλεσε ο πόλεμος στο Ιράν, η παρουσία τους έφερε πρόσκαιρη ανακούφιση στους Κυπρίους, καθώς υπογράμμισαν την έμπρακτη αλληλεγγύη τους, στέλνοντας ναυτικές και αεροπορικές δυνάμεις. Ωστόσο, η κατάσταση αυτή άλλαξε και έγινε πιο πολύπλοκη, μετά την απόφαση της Τουρκίας να αναπτύξει κι αυτή δυνάμεις στο κατεχόμενο βόρειο τμήμα του νησιού.
Στην διαχείριση της κρίσης, η τουρκική ενέργεια, ατυχώς, υποβαθμίστηκε από τη Λευκωσία. Ο Χριστοδουλίδης χαρακτήρισε την απόφαση της τουρκικής κυβέρνησης ως «αντίδραση στο μήνυμα που έστειλαν τα κράτη μέλη της ΕΕ, ότι η ασφάλεια της Κύπρου είναι ευθύνη και της ΕΕ». Στη συνέχεια πρόσθεσε: «Ό,τι κι αν πράξουν, η Τουρκία δεν θα πάψει να είναι κατοχική δύναμη στην Κύπρο...»
Ο Χριστοδουλίδης θέλησε να διασκεδάσει τις εντυπώσεις αλλά τίποτα πέραν αυτού. Πολύ πιθανόν η Λευκωσία να προχωρήσει τυπικά και σε επίσημη καταγγελία στον ΟΗΕ, όπως κάνει εδώ και δεκαετίες.
Τετελεσμένο
Όμως, η εξέλιξη αυτή συνιστά σοβαρό τετελεσμένο. Η Τουρκία προχώρησε στην ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας της και η αντιπαράθεση δεν είναι μόνο ρητορική, όπως κάνει με την Ελλάδα με αφορμή την ανάπτυξη του αντιαεροπορικού συστήματος «Patriot» στην Κάρπαθο.
Η ενίσχυση της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας έχει άμεσο αποτέλεσμα και αφορά καίριους τομείς (αεροπορία, drones, πυραύλους). Αυτή, δε, η εξέλιξη βρίσκεται στον αντίποδα προσπαθειών που καταβάλλει εδώ και μήνες ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, να μειώσει τις εντάσεις στη νεκρά ζώνη και να αναβιώσει τις διαπραγματεύσεις για την επίλυση του Κυπριακού.
Στρατιωτικοποίηση
Η Κύπρος χαρακτηρίζεται ως μία από τις πιο βαριά στρατιωτικοποιημένες περιοχές του κόσμου. Τον Δεκέμβριο, η κυπριακή κυβέρνηση ανέπτυξε ένα εξαιρετικά δαπανηρό για τον φορολογούμενο εξοπλιστικό πρόγραμμα για να αντισταθμίσει σε κάποιο βαθμό την υπεροχή της Τουρκίας επί του εδάφους. Εγκατέστησε το ισραηλινό πυραυλικό σύστημα Barak στο νησί. Η κάθε φάση ανάπτυξης του συστήματος προβλήθηκε από το Προεδρικό ως σημαντική εξέλιξη στο αμυντικό ισοζύγιο του νησιού. Με διαρροές στα ΜΜΕ δημιουργήθηκε η εντύπωση μιας εν δυνάμει «συμμαχίας» με το Ισραήλ, ως αντίβαρο προς την Τουρκία.
Και τότε η Τουρκία απάντησε με εισαγωγή νέων όπλων στα κατεχόμενα. Τώρα, οι συσχετισμοί θα επιδεινωθούν περαιτέρω σε βάρος της Εθνικής Φρουράς. Συγκεκριμένα, η Τουρκία έφερε εξοπλισμό κατάλληλο για σύγχρονες πολεμικές αναμετρήσεις.
Η Κύπρος βρίσκεται σε μειονεκτική θέση γιατί διαθέτει περιορισμένους πόρους και εξοπλιστικές δυνατότητες. Η συνδρομή της Ελλάδας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών αφορά συγκεκριμένη αποστολή και συγκυρία.
Στρατηγικό έλλειμμα
Ο νέος εξωτερικός κίνδυνος σε βάρος της Κύπρου έχει πηγή την αστάθεια στη Μέση Ανατολή και είναι κοινός για το σύνολο του πληθυσμού, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Δεν συνιστά σε καμία περίπτωση αιτία για εξοπλιστικό ανταγωνισμό -εκτός κι αν κάποιο από τα μέρη το επιδιώκει. Αν οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι σκοπεύουν να συνυπάρξουν, σε ένα επανενωμένο νησί, θα πρέπει να αρχίσουν σοβαρά να σκέφτονται την αποστρατιωτικοποίηση και το τι θα κάνουν με το Κυπριακό.
Η χειρότερη οδός για την Κύπρο είναι η αναβίωση αμυντικών δογμάτων για αντιπαράθεση με την Τουρκία. Η Άγκυρα έχει ισχυροποιήσει τους διμερείς δεσμούς της με τις πιο ισχυρές χώρες της ΕΕ. Σε αυτές δεν εξαιρείται ούτε η Γαλλία, που διαθέτει συμφέροντα στη Μεσόγειο και αναπτύσσει δεσμούς με την Κύπρο και την Ελλάδα. Οι πλείστοι Ευρωπαίοι που εκφράζουν έμπρακτη αλληλεγγύη προς την Κύπρο δεν συμμερίζονται την πολιτική ανάλυση που κάνει ο Χριστοδουλίδης ότι η Τουρκία ενοχλήθηκε από την παρουσία τους στο νησί. Τη θεωρούν, αντίθετα, στρατηγικό εταίρο τους στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας, στην ίδια την Ευρώπη (π.χ. στο Ουκρανικό) αλλά και στη Μέση Ανατολή.
Επιλογές
Η Κύπρος θα μπορούσε να εργαστεί σε μια άλλη κατεύθυνση. Μια επιλογή θα ήταν η ενεργοποίηση ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ για συντονισμένη κινητοποίηση ή η συγκρότηση μιας κοινής ευρωπαϊκής αποστολής. Θα μπορούσε να πάρει κάποιο χρόνο να διαμορφωθεί στην κοινοτική γραφειοκρατία. Ο τρόπος ανταπόκρισης των Ευρωπαίων σε διμερές επίπεδο απέδειξε ότι θα ήταν πρόθυμοι να το εξετάσουν γρήγορα και χωρίς τυμπανοκρουσίες. Θα χρειάζονταν επίσης κάποιες διπλωματικές διαβουλεύσεις και με την Τουρκία για να επεξηγηθούν οι θέσεις της ΕΕ.
Μια κατεξοχήν ευρωπαϊκή κοινή δράση θα διευκόλυνε την κυπριακή κυβέρνηση να αποφύγει τη στερεότυπη -πλην όμως ζημιογόνα- ρητορική της γύρω από τις σύγχρονες σχέσεις Ελλάδας - Κύπρου. Πιο στρατηγικά, το ζήτημα από την πλευρά της Κύπρου αλλά και της Ελλάδας θα μπορούσε να είχε ήδη τεθεί στο ευρωπαϊκό τραπέζι, παράλληλα με την ανάγκη νέας, ισχυρής ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, χωρίς τον αποκλεισμό της Τουρκίας. Μια τέτοια πρωτοβουλία, φυσικά, θα μπορούσε να τελεσφορήσει σε συνάρτηση με την επίλυση του Κυπριακού.
Τίποτα από όλα αυτά δεν προκρίθηκε στις επαφές ανάμεσα στην κυπριακή και την ελληνική κυβέρνηση. Αντίθετα, η διαχείριση της κρίσης με τον πόλεμο στο Ιράν μπήκε στον αυτόματο πιλότο -όπως συμβαίνει σε πολλά θέματα για τα οποία οι κυβερνήσεις αντιδρούν συγκυριακά και όταν βρεθούν κάτω από χρονική πίεση και αντιμετωπίζουν τη λαϊκή δυσαρέσκεια.
Ρητορική
Με βάση τις δημόσιες τοποθετήσεις της, η κυπριακή κυβέρνηση αξιολόγησε την τριμερή συνάντηση με τη Γαλλία και την Ελλάδα και τη διμερή συνδρομή Ευρωπαίων εταίρων (Ισπανία, Ιταλία) ως ευκαιρία για πολιτική επένδυση και εγχώρια κατανάλωση. Με ένα μπαράζ δηλώσεων, ο Χριστοδουλίδης πήρε βαθιά επικοινωνιακή ανάσα -την οποία χρειαζόταν για λόγους κακής εσωτερικής διακυβέρνησης- μια τεχνική που ο Κύπριος Πρόεδρος ξέρει πολύ καλά να αξιοποιεί. Όμως, με τον τρόπο που διαχειρίστηκε τα γεγονότα, όλα κατάντησαν ξανά επικοινωνία, με ασύντακτα πολιτικά μηνύματα. Ούτε καν εξέτασε τις επιπτώσεις στις τουριστικές αφίξεις όταν τους μάζεψε όλους στο στρατιωτικό αεροδρόμιο Πάφου. Έτσι, χωρίς μέτρο, η κυπριακή κυβέρνηση δημιούργησε την εντύπωση ότι η Κύπρος διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο από όσο στην πραγματικότητα μετά την επίθεση από drone που δέχθηκε η Βρετανική Βάση Ακρωτηρίου.
Τα πολιτικά μηνύματα του Κύπριου Προέδρου στο αεροδρόμιο Πάφου ήταν επίσης αντιφατικά. Από τη μια ήθελε να εκφράσει προς τον Μητσοτάκη τις ευχαριστίες του, έχοντας αισθήματα «εθνικής συγκίνησης και περιφάνιας». Επικαλέστηκε τον ναύαρχο Κίμωνα και τους αρχέγονους δεσμούς με την Ελλάδα. Όλα αυτά δεν είναι και τόσο ταιριαστά με την Κυπριακή Δημοκρατία και τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της. Εκτός, βέβαια, αν αφορούν τον ρόλο της Ελλάδας ως εγγυήτριας δύναμης. Έτσι, όμως, δεν δικαιολογείται και η Τουρκία;
Ατυχώς, ο Μητσοτάκης μίλησε κι αυτός με το ίδιο πολιτικό στίγμα. Μάλιστα, για να καλύψει και τις δικές του επικοινωνιακές ανάγκες, ο Μητσοτάκης διακήρυξε ότι «οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις κινήθηκαν πρώτες, προκειμένου να δώσουν το "παρών" της ειρήνης και της σιγουριάς σε αυτά τα ιερά χώματα». Στο τέλος κατέληξε με το σλόγκαν ότι η ασφάλεια της Κύπρου «είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ευρωπαϊκής ασφάλειας». Μένει να αποδείξουν οι δύο κυβερνήσεις ποια ακριβώς Κύπρο εννοούν: όλη την Κύπρο ή την περιορισμένη στις περιοχές που ελέγχει η κυπριακή κυβέρνηση...
