Η αποστολή πολεμικών πλοίων από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες προς την Κύπρο μετά το πλήγμα από ντρόουν στη Βρετανική Βάση στο Ακρωτήρι, λειτούργησε ως μια άμεση πολιτικοστρατιωτική ένδειξη αλληλεγγύης προς ένα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή μιας περιφερειακής κρίσης. Ιδιαίτερα χώρες του ευρωπαϊκού Νότου ανταποκρίθηκαν στην έκκληση του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, αποστέλλοντας ναυτικές μονάδες στην περιοχή. Η εικόνα αυτή έχει προφανή συμβολική και πολιτική σημασία: Δείχνει ότι η Κύπρος δεν είναι μόνη σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αστάθειας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ωστόσο, η κινητοποίηση αυτή αναδεικνύει και δύο σοβαρά προβλήματα:
Πρώτον δείχνει μια διαχρονική αδυναμία της ευρωπαϊκής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής και δεύτερον οδηγεί, λόγω των υπερβολών της κυπριακής κυβέρνησης σε καταστροφικές οικονομικές παρενέργειες.
Μεμονωμένα
Η στήριξη προς την Κύπρο προήλθε από μεμονωμένες πρωτοβουλίες κρατών και όχι από έναν ενιαίο θεσμικό μηχανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.
Η αποστολή πλοίων, κυρίως από Ελλάδα και Γαλλία, έχει βεβαίως πρακτική αξία, καθώς προσφέρει άμεση αποτρεπτική παρουσία και στέλνει μήνυμα πολιτικής στήριξης. Από την άλλη, όμως, δεν παύει να είναι μια αποσπασματική αντίδραση. Αν η βοήθεια προς την Κύπρο είχε αποφασιστεί θεσμικά, μέσω του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ή με ενεργοποίηση μηχανισμών της κοινής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, το μήνυμα θα ήταν διαφορετικής βαρύτητας. Θα επρόκειτο για μια συλλογική ευρωπαϊκή απόφαση που θα επιβεβαίωνε έμπρακτα ότι η ασφάλεια ενός κράτους μέλους θεωρείται ασφάλεια ολόκληρης της Ένωσης.
Η συζήτηση αυτή συνδέεται άμεσα με το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη λεγόμενη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, η οποία προβλέπει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να συνδράμουν ένα κράτος που δέχεται επίθεση. Παρότι η ρήτρα αυτή έχει ενεργοποιηθεί στο παρελθόν από τη Γαλλία μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του 2015 στο Παρίσι, στην πράξη η εφαρμογή της εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις πολιτικές αποφάσεις των κρατών και όχι από έναν αυτόματο ευρωπαϊκό μηχανισμό.
Το ερώτημα που προκύπτει δεν αφορά μόνο την τρέχουσα κρίση. Αφορά το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έτοιμη να μετατρέψει την έννοια της αλληλεγγύης από πολιτική διακήρυξη σε θεσμικό και επιχειρησιακό μηχανισμό. Για την Κύπρο, που βρίσκεται σε ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωπολιτικά σύνορα της Ένωσης, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα έχει ιδιαίτερη σημασία. Διότι η πραγματική δοκιμασία της ευρωπαϊκής συνοχής δεν βρίσκεται στις δηλώσεις, αλλά στον τρόπο με τον οποίο η Ένωση αντιδρά όταν ένα κράτος μέλος βρίσκεται αντιμέτωπο με μια κρίση που αφορά την ασφάλειά του.
Εκ του ασφαλούς;
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, όπως αυτή που εκδηλώνεται προς την Κύπρο μετά το ντρόουν είναι κίνηση εκ του ασφαλούς, με τους επικριτές αυτής της κινητοποίησης να κάνουν λόγο για μια μορφή «αλληλεγγύης χαμηλού κόστους». Με άλλα λόγια, μια κίνηση που έχει πολιτικό συμβολισμό αλλά περιορισμένο πραγματικό ρίσκο. Η αποστολή πλοίων σε μια περιοχή όπου ήδη δραστηριοποιούνται πολλές δυτικές ναυτικές δυνάμεις δεν δημιουργεί άμεση αντιπαράθεση με κάποιον συγκεκριμένο αντίπαλο ούτε απαιτεί δύσκολες πολιτικές αποφάσεις. Την ίδια στιγμή εμφανίζεται ως δεύτερη γραμμή άμυνας για τον στόλο που έχει αποστείλει ο Τραμπ στη Μεσόγειο για την προστασία του Ισραήλ.
Οικονομικές παρενέργειες
Υπάρχει και η άλλη όψη της εικόνας ακόμα πιο σύνθετη. Το περιστατικό με το ντρόουν, όσο ανησυχητικό κι αν είναι, δεν συνιστά κατ' ανάγκη στρατηγική απειλή τέτοιας κλίμακας που να δικαιολογεί την εικόνα μιας γενικευμένης στρατιωτικής κινητοποίησης γύρω από το νησί. Όταν ένα μικρής κλίμακας περιστατικό μετατρέπεται επικοινωνιακά από τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη σε ένα μεγάλο γεωπολιτικό επεισόδιο, η Κύπρος αναγκαστικά εμφανίζεται ως χώρα που βρίσκεται στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης, ακόμη κι αν στην πραγματικότητα δεν αποτελεί πρωταγωνιστή της.
Η πολιτική διαχείριση τέτοιων περιστατικών απαιτεί λεπτές ισορροπίες. Από τη μια πλευρά, η κυβέρνηση έχει καθήκον να διασφαλίσει την ασφάλεια του κράτους και να κινητοποιήσει διεθνείς εταίρους όταν θεωρεί ότι υπάρχει κίνδυνος αποσταθεροποίησης. Από την άλλη, υπερβολικές αντιδράσεις ή δραματοποιημένες εκτιμήσεις μπορεί να δημιουργήσουν αλυσιδωτές συνέπειες, ιδιαίτερα στο οικονομικό πεδίο.
Η κυπριακή οικονομία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στις αντιλήψεις αστάθειας. Η χώρα στηρίζεται σε τομείς όπως ο τουρισμός, οι υπηρεσίες, η ναυτιλία και οι διεθνείς επενδύσεις. Όταν η εικόνα που εκπέμπεται προς τα έξω είναι αυτή μιας χώρας που βρίσκεται στο όριο στρατιωτικής εμπλοκής, οι αγορές, οι επενδυτές αλλά και οι ταξιδιώτες αντιδρούν με αυξημένη επιφυλακτικότητα. Η εμπειρία προηγούμενων κρίσεων δείχνει ότι η ψυχολογία των αγορών επηρεάζεται συχνά περισσότερο από την αντίληψη κινδύνου παρά από τον πραγματικό κίνδυνο.
Παράλληλα, η υπερστρατιωτικοποίηση της δημόσιας συζήτησης μπορεί να εγκλωβίσει την Κύπρο σε έναν ρόλο που δεν την εξυπηρετεί στρατηγικά. Η χώρα παραδοσιακά επιδιώκει να λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής, ως χώρος διπλωματικών επαφών και ανθρωπιστικών αποστολών. Η εικόνα ενός νησιού που περιβάλλεται από πολεμικά πλοία, ακόμη κι αν αυτό γίνεται στο πλαίσιο αλληλεγγύης, μπορεί να μετατοπίσει την αντίληψη αυτή προς μια διαφορετική κατεύθυνση.
Αλληλεγγύη αλλού
Δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι η πραγματική δοκιμασία της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης θα έπρεπε να εκδηλώνεται και αλλού.
Το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κύπρου - Ελλάδας - Ισραήλ, γνωστό ως Great Sea Interconnector (GSI), αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πρόκειται για έργο στρατηγικής σημασίας για την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς θα τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου, του μοναδικού κράτους μέλους που παραμένει ηλεκτρικά απομονωμένο από το ευρωπαϊκό δίκτυο. Το έργο αυτό μπλοκάρει η Τουρκία.
Το ίδιο σκεπτικό επεκτείνεται και στο Κυπριακό. Υπάρχει μια διαχρονική συζήτηση για το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει την τουρκική κατοχή ως ευρωπαϊκό πρόβλημα ή κυρίως ως διμερές ζήτημα μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας.
Η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ το 2004 δημιούργησε την προσδοκία ότι το Κυπριακό θα αποκτούσε πιο έντονη ευρωπαϊκή διάσταση και όντως έτσι λειτούργησε αφού η προοπτική και μόνο της ένταξης της Κύπρου στην ΕΕ έφερε τους Τ/Κ στους δρόμους να φωνάζουν υπέρ της επανένωσης και την Τουρκία να στηρίζει το σχέδιο Ανάν. Οι Ε/Κ βέβαια περίμεναν κάτι διαφορετικό. Ότι θα έμπαιναν στην ΕΕ και στη συνέχεια η Τουρκία θα ήταν υποχρεωμένη να πειθαρχήσει στις βουλές τους.
Υπάρχουν και αυτοί που σε μια πιο συνθετική ανάλυση, ζητούν ισχυρότερη ευρωπαϊκή εμπλοκή υποστηρίζοντας ότι η άρση των τετελεσμένων της κατοχής δεν αφορά μόνο τους Ελληνοκύπριους. Μια συνολική λύση θα επέτρεπε και στους Τουρκοκύπριους να ενταχθούν πλήρως στο ευρωπαϊκό κεκτημένο και να συμμετέχουν ενεργά στους θεσμούς της Ένωσης. Με αυτή την έννοια, το Κυπριακό θα μπορούσε να θεωρηθεί και ζήτημα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Τα όρια της ευρωπαϊκής πολιτικής
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, τη στιγμή που μιλούμε, εξακολουθεί να λειτουργεί κυρίως ως ένωση κρατών και όχι ως ενιαία στρατηγική δύναμη. Δεν ιδρύθηκε για να διεξαγάγει πολέμους όπως υποστηρίζουν κάποιοι στην Κύπρο αλλά -μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο- να καταργήσει τον πόλεμο ως μέσο επίλυσης διαφορών. Υπό τις σημερινές συνθήκες βέβαια και τη διαφοροποίηση των ΗΠΑ από τα ευρωπαϊκά συμφέροντα ίσως η ΕΕ θα έπρεπε να προχωρήσει ταχέως σε έναν πλήρως θεσμοθετημένο μηχανισμό συλλογικής δράσης.
Όχι υποτίμηση
Το επιχείρημα ότι η σημερινή μορφή ευρωπαϊκής αλληλεγγύης προς την Κύπρο εκδηλώνεται σε κάποιο βαθμό «εκ του ασφαλούς» δεν είναι αβάσιμο. Ταυτόχρονα, όμως, δεν πρέπει να υποτιμάται και η σημασία των συμβολικών και πολιτικών κινήσεων στήριξης.
Η πραγματική πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι βαθύτερη, με τη Γαλλία αλλά και την Κομισιόν αν κρίνουμε από τις δηλώσεις της κ. Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, να έχουν πιάσει το νόημα, ότι αν θέλει να λειτουργήσει ως γεωπολιτικός παράγοντας, θα χρειαστεί να μετατρέψει την έννοια της αλληλεγγύης από περιστασιακή πολιτική στάση σε θεσμικό και στρατηγικό εργαλείο.
Για χώρες όπως η Κύπρος, οι Βαλτικές και οι Σκανδιναβικές Δημοκρατίες που αποτελούν την προμετωπίδα της ΕΕ στη Μέση Ανατολή και στη Βόρεια Ευρώπη έχοντας να αντιμετωπίσουν επιθετικούς και μη προβλέψιμους γείτονες, η εξέλιξη αυτή δεν είναι απλώς θεωρητική. Είναι ζήτημα ασφάλειας και τελικά ευρωπαϊκής συνοχής.
