Από τις αυλές και τα πανηγύρια της κυπριακής υπαίθρου μέχρι την καρδιά της Ευρώπης, τα τσιαττιστά συνεχίζουν να αποδεικνύουν ότι η παράδοση μπορεί να παραμένει ζωντανή, επίκαιρη και βαθιά ανθρώπινη. Με όχημα τον αυθορμητισμό, το χιούμορ, τη γλωσσική ευρηματικότητα και τη δύναμη της προφορικής έκφρασης, η ιδιαίτερη αυτή μορφή λαϊκής ποίησης εξακολουθεί να συγκινεί, να εμπνέει και να φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά. Αυτό έγινε την Παρασκευή 26 Ιουνίου 2026 στο Παλαιό Δημαρχείο Λευκωσίας, όπου το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών (ΓΤΠ) μαζί με τη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης (DGT) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συνδιοργάνωσαν την πολιτιστική εκδήλωση «Ποιητικές Διαμάχες: Τσιαττιστά στην Κύπρο και τη Μεσόγειο». Τους προσκεκλημένους στην εκδήλωση καλωσόρισε η κ. Μαίρη Πανούση, εκπρόσωπος της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης στην αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Κύπρο, η οποία ευχαρίστησε τη διευθύντρια του ΓΤΠ για την αμέριστη συμπαράσταση και την αδιάλειπτη στήριξή της στο έργο της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης. Η κ. Πανούση ανέφερε ότι τα «τσιαττιστά» ταξίδεψαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις Βρυξέλλες και απόψε επιστρέφουν στον φυσικό τους χώρο στην Κύπρο, όπου η προφορική παράδοση, η διάλεκτος, το χιούμορ, η ευστοχία και ο ρυθμός δεν είναι μουσειακό υλικό. Είναι ζωντανή εμπειρία. Είναι τρόπος να μιλάς, να απαντάς, να πειράζεις, να τιμάς, να θυμάσαι.
Η ηχώ της Κύπρου
Η εκδήλωση «Ποιητικές Διαμάχες: Τσιαττιστά στην Κύπρο και τη Μεσόγειο» ήταν μια ξεχωριστή βραδιά αφιερωμένη στην πολυγλωσσία, την προφορική παράδοση και την αυτοσχέδια ποιητική δημιουργία, η οποία προέβαλε τον ρόλο της γλώσσας ως φορέα πολιτισμού, συλλογικής μνήμης και πολιτιστικής συνέχειας. Παράλληλα, ανέδειξε τις διασυνδέσεις των τσιαττιστών με αντίστοιχες προφορικές ποιητικές παραδόσεις της Μεσογείου, υπογραμμίζοντας τις κοινές πολιτιστικές αναφορές που ενώνουν τους λαούς της περιοχής. Όπως εξήγησε η διευθύντρια του ΓΤΠ, Αλίκη Στυλιανού, αφού ευχαρίστησε τη Μαίρη Πανούση από τη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «η εκδήλωση αποτελεί τη συνέχεια μιας όμορφης κοινής διαδρομής που ξεκίνησε τον Μάιο στις Βρυξέλλες. Εκεί, στο Breydel Auditorium, είχαμε την ευκαιρία να παρουσιάσουμε για πρώτη φορά, το νέο ντοκιμαντέρ του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών με τίτλο ‘Η ηχώ της Κύπρου’ (‘Echoes of Cyprus’) που επικεντρώνεται στο αξιοθαύμαστο ταξίδι του Ελληνοαμερικανού καθηγητή κλασικής φιλολογίας James A. Νοτόπουλου και του λαογράφου Δημήτριου Πετρόπουλου, οι οποίοι πραγματοποίησαν το 1953 τις πρώτες επιτόπιες ηχογραφήσεις μουσικής και ποίησης στην Κύπρο». Υπενθυμίζεται πως το σενάριο του ντοκιμαντέρ συνυπογράφουν η Νικολέττα Δημητρίου, ο Σταύρος Παμπάλλης και η Δανάη Στυλιανού, η οποία υπογράφει επίσης τη σκηνοθεσία της παραγωγής.
Η καταγραφή
Σε μια εποχή όπου η πολιτιστική κληρονομιά καλείται να βρει τη θέση της στον σύγχρονο κόσμο, τα τσιαττιστά αποδεικνύουν πως η παράδοση δεν αποτελεί απλώς ανάμνηση του παρελθόντος, αλλά ζωντανό κομμάτι της καθημερινής μας ταυτότητας. Αυτό το μήνυμα ανέδειξε με τον πιο γλαφυρό τρόπο η εκδήλωση. Όπως ανέφερε η κυρία Στυλιανού η έμπνευση του ΓΤΠ αυτή τη φορά προήλθε από τη δρα Νικολέττα Δημητρίου, την εξαιρετική, καταρτισμένη εθνομουσικολόγο. «Αντλώντας τις πηγές της από αρχειακό υλικό που φυλάσσεται σήμερα στο Πανεπιστήμιο Harvard και το Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, η Νικολέττα Δημητρίου αφηγείται μέσω της ταινίας του ΓΤΠ, το χρονικό εκείνης της ιστορικής καταγραφής. Οι Νοτόπουλος και Πετρόπουλος, κατέγραψαν φωνές που διαφορετικά θα είχαν χαθεί στη λήθη. Δεν περιορίστηκαν απλώς στην ηχογράφηση ήχων, διατήρησαν στιγμές ζωής, θραύσματα ταυτότητας και τον ζωντανό παλμό της κυπριακής προφορικής παράδοσης. Ανάμεσα στα στοιχεία που είχαν ηχογραφήσει τότε οι δύο ερευνητές, βρίσκονται και τσιαττίσματα, μια μορφή τέχνης που βασίζεται στον αυθορμητισμό και την ικανότητα ποιητικού αυτοσχεδιασμού και που, το 2011, περιλήφθηκε στον Παγκόσμιο Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Οι κανόνες του τσιαττίσματος
Η διευθύντρια του ΓΤΠ εξήγησε πόσο έχει συμβάλει η δρ Νικολέττα Δημητρίου στην κατανόηση και ανάδειξη του όρου «τσιάττισμα», περιγράφοντάς τον ως μια ποιητική πάλη, μια αντιπαράθεση και έναν αγώνα λεκτικής επικράτησης. Στην εκδήλωση έγινε και προβολή βίντεο τσιαττιστών από πρέσβεις κρατών μελών της ΕΕ στην Κύπρο. Ακολούθως, η εθνομουσικολόγος δρ Νικολέττα Δημητρίου παρουσίασε την ιστορική διαδρομή των τσιαττιστών και ανέδειξε τη θέση τους στο ευρύτερο πλαίσιο των αυτοσχέδιων ποιητικών παραδόσεων της Μεσογείου. Μέσα από την επιστημονική της προσέγγιση, φωτίστηκαν οι κοινωνικές, πολιτισμικές και μουσικές διαστάσεις ενός στοιχείου που εξακολουθεί να παραμένει ζωντανό και εξελισσόμενο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσε η προβολή της ταινίας «Duel», η οποία ενσωματώνει αποσπάσματα από το ντοκιμαντέρ του ΓΤΠ «Echoes of Cyprus». Μέσα από τη δημιουργική αυτή σύνθεση αναδεικνύεται η μοναδικότητα των κυπριακών τσιαττιστών και η ξεχωριστή θέση τους στο ευρύτερο πολιτιστικό τοπίο της Μεσογείου. Όπως εξηγήθηκε από την κυρία Στυλιανού τα τσαττιστά είναι μια μορφή πνευματικής άσκησης και ταυτόχρονα επίδειξης γνώσεων, ικανότητας απομνημόνευσης, γρήγορης σύνθεσης στίχων και ετοιμότητας. Ανέφερε ακόμη ότι οι «κανόνες» του αγώνα είναι αυστηροί, καθώς το έμμετρο δεκαπεντασύλλαβο συνήθως περιορίζεται σε δύο μόνο στίχους, ενώ ο χρόνος για την απάντηση στην πρόκληση είναι ελάχιστος. Κάθε δισταγμός λειτουργεί εις βάρος του ποιητή που έχει τον λόγο, γι’ αυτό και η απάντηση πρέπει να παραμένει σχετική με το θέμα, ανοίγοντας παράλληλα με δεξιοτεχνία νέα πεδία αντιπαράθεσης.
Μέσα από αυτή την αναφορά, η κυρία Στυλιανού, ανέδειξε και έναν ευρύτερο προβληματισμό για το μέλλον της παράδοσης, διερωτώμενη τι θα συμβεί όταν ο κόσμος που τη δημιούργησε έχει πλέον αλλάξει ριζικά. Απαντώντας στο ερώτημα αυτό, υπογράμμισε ότι, από πλευράς Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών, οι παραδόσεις αυτές δεν θα αφεθούν να χαθούν. Όπως τόνισε, όλοι οφείλουμε να συμβάλουμε με τον τρόπο μας, προσθέτοντας το δικό μας λιθαράκι στο λαμπρό οικοδόμημα της κυπριακής λαϊκής ποίησης. Παράλληλα, σημείωσε ότι η γλώσσα των τσιαττιστών είναι ατόφια κυπριακή, με αξιοθαύμαστη ομοιοκαταληξία, εμπεριέχοντας τη λαϊκή σοφία και τον πλούτο του ίδιου του λαού μας. Τόνισε επίσης ότι η αυτοσχέδια προφορική ποίηση δεν αποτελεί αποκλειστικά κυπριακό φαινόμενο, αλλά συναντάται και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, γεγονός που επιτρέπει στους λαούς να αναγνωρίζουν κοινές πολιτιστικές αναφορές και να εκτιμούν τον πλούτο της κοινής και αλληλένδετης ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ενώνει λαούς
Φυσικά, η αξία των τσιαττιστών δεν περιορίζεται μόνο στη διατήρηση μιας ξεχωριστής μορφής κυπριακής λαϊκής έκφρασης. Μέσα από τον αυτοσχεδιασμό, τον διάλογο και τη δύναμη της γλώσσας, συνδέονται με αντίστοιχες προφορικές ποιητικές παραδόσεις που συναντώνται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και την Ευρώπη, αναδεικνύοντας κοινές πολιτισμικές αναφορές και εμπειρίες. Αυτή ακριβώς η διαπίστωση, ότι η προφορική ποίηση αποτελεί μια ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στους λαούς, βρέθηκε στο επίκεντρο της εκδήλωσης που διοργανώθηκε την Παρασκευή 26/06. Αυτό τονίστηκε και από τον γενικό διευθυντή της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης κ. Χρίστο Ελληνίδη, ο οποίος είπε ότι η Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης έχει καθιερώσει την παράδοση να τιμά κάθε κράτος μέλος που αναλαμβάνει την προεδρία, αναδεικνύοντας τη γλώσσα και τον πολιτισμό του. Σύμφωνα με τον κ. Ελληνίδη, μέσω των τσιαττιστών αντικρίζουμε τον κυπριακό πολιτισμό να αναδύεται μέσα από ιστορίες. Κάνοντας αναφορά στο μότο της κυπριακής προεδρίας «Μια αυτόνομη Ένωση, ανοικτή στον κόσμο», τόνισε ότι η αυτονομία είναι συνυφασμένη με την ικανότητα συνεργασίας και υπογράμμισε τη σημασία της πολυγλωσσίας και της μετάφρασης στην ανάπτυξη διαλόγου. Όπως είπε, οι ποιητικοί αγώνες και τα τσιαττιστά «είναι μια τέχνη όπου δύο ποιητές αναμετρώνται με την ευφυΐα και τη ρίμα τους στη διάλεκτό μας, αποδεικνύοντας ότι η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται, εμπνέει και ενώνει». Καταληκτικά, ανέφερε ότι η Ευρώπη δεν είναι μόνο μια ένωση θεσμών και πολιτικών, αλλά, πάνω απ’ όλα, είναι μια ένωση φωνών, υπογραμμίζοντας ότι η διαφορετικότητά μας δεν είναι πρόκληση που πρέπει να ξεπεράσουμε, αλλά ένας πλούτος που οφείλουμε να διαφυλάξουμε και πως «μέσα σε αυτό το μοναδικό ευρωπαϊκό μωσαϊκό, η κυπριακή λαλιά κατέχει τη δική της ξεχωριστή και περήφανη θέση».
Ζωντανή δύναμη
Στην εκδήλωση παρουσιάστηκε και βιντεοσκοπημένο μήνυμα από τον Ευρωπαίο επίτροπο κ. Κώστα Καδή ο οποίος τόνισε πως η άυλη πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί ζωντανή δύναμη που ενώνει ανθρώπους και γενιές. Αναφερόμενος στην πλούσια πολιτιστική παράδοση της Κύπρου, έκανε ιδιαίτερη αναφορά στα τσιαττιστά, επισημαίνοντας πως η εγγραφή τους στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO το 2011 επιβεβαίωσε τη διαχρονική τους αξία ως μοναδικής μορφής προφορικής ποιητικής δημιουργίας. Στο τέλος της εκδήλωσης, το κοινό είχε την ευκαιρία να απολαύσει αυθεντικές ποιητικές αναμετρήσεις από καταξιωμένους τσιαττιστάδες, οι οποίοι με τον αυθορμητισμό, το χιούμορ και την ευρηματικότητά τους ανέδειξαν τη διαχρονική αξία της λαϊκής ποιητικής έκφρασης. Συμμετείχαν οι Αντρέας Χρίστακκος και Γιαννάκης Ττίκκης, Αντρούλλα Μενοίκου και Αγλαΐα Σεργίου, καθώς και οι Ηλίας Ηλία Χατζημιχαήλ και Κωνσταντίνος Χρίστου Γρίλιας. Τη βραδιά πλαισίωσαν μουσικά οι Κυριάκος Μαρκουλλής και Χρίστος Ισιδώρου, αναδεικνύοντας τη μουσική διάσταση της κυπριακής προφορικής δημιουργίας και συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας παραδοσιακής ατμόσφαιρας. Η διευθύντρια του ΓΤΠ εξέφρασε, παράλληλα, την ευγνωμοσύνη της προς τους συνεργάτες, τους δημιουργούς και το προσωπικό του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών που εργάστηκαν για την παραγωγή του ντοκιμαντέρ, υπογραμμίζοντας ότι η αφοσίωση, η γνώση και η προσήλωσή τους συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάδειξη σημαντικών πτυχών της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς. Κλείνοντας την ομιλία της, επικαλέστηκε στίχους από το ποίημα «Η Ξενιτειά» του λαϊκού ποιητή Αντώνη Ν. Κατσαντώνη, «Αλί τον που τες ρίζες του, τζείνος που ξωμακρίζει με που τον ήλιο ριζιφός μήτε πατρίδα ρίζει», υπενθυμίζοντας τη διαχρονική σημασία των ριζών, της μνήμης και του δεσμού του ανθρώπου με τον τόπο του.
