Πριν από λίγες εβδομάδες, σε γέφυρα της Λευκωσίας, εμφανίστηκε ένα πανό με το σύνθημα «White Lives Matter» και δίπλα του ένας σταυρός μέσα σε κύκλο. Το σύμβολο αυτό, γνωστό ως Celtic Cross ή Sun Cross, αποτελεί ένα από τα πιο διαδεδομένα σήματα του σύγχρονου νεο-ναζισμού παγκοσμίως, ακριβώς επειδή διατηρεί αρκετή αμφισημία ώστε να αποφεύγει τις ευθείες νομικές κατηγορίες. Είναι, ωστόσο, αρκετά αναγνωρίσιμο εντός των Κινημάτων ώστε να λειτουργεί ως σήμα ταυτότητας. Το σύνθημα δίπλα του ανήκει σε μια διαδεδομένη ακροδεξιά τακτική αντιστροφής του λόγου των αντιρατσιστικών Κινημάτων, με σκοπό να κατασκευαστεί αφήγημα θυματοποίησης της κυρίαρχης ομάδας. Το ερώτημα είναι πώς έφτασαν εδώ αυτά τα σύμβολα και τι συνθήκες τα κανονικοποιούν.
Ο δρ. Γιώργος Βενιζέλος, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μάρκετινγκ του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, μιλώντας στον «Π» θέτει μια παρατήρηση: «Η Ακροδεξιά στην Κύπρο δεν αναδύθηκε ως αντίδραση σε κενό που άφησε η Κεντροδεξιά. Ισχυροποιήθηκε πριν από αυτή, διαμορφώνοντας τους ίδιους τους όρους εντός των οποίων η Κεντροδεξιά αναγκάζεται πλέον να κινείται. Το πώς συνέβη αυτό έχει να κάνει με έναν συνδυασμό τοπικής συνθήκης και διεθνούς υποδομής».
Η τοπική συνθήκη περιλαμβάνει ό,τι περιγράφει ο κ. Βενιζέλος ως «διάχυτο ρατσισμό», μια προϋπάρχουσα κοινωνική πραγματικότητα όπου η καχυποψία απέναντι στον Άλλο, είτε αυτός είναι μετανάστης είτε αλλοδαπός, υπήρξε ανεκτή και σε μεγάλο βαθμό διάχυτη. Ο ρατσισμός δημιούργησε, έτσι, ένα πρόσφορο έδαφος. Με αυτόν τον τρόπο και με την επίδραση της παγκοσμιοποίησης και του διαδικτύου ο ρατσισμός απέκτησε γλώσσα, σύμβολα και δίκτυο.
Εύκολη ριζοσπαστικοποίηση
Η διεθνής υποδομή είναι το κλειδί για να καταλάβουμε τον μηχανισμό μεταφοράς. Η ιδεολογία της Μεγάλης Αντικατάστασης, η θεωρία ότι οι λευκοί Ευρωπαίοι αντικαθίστανται συστηματικά μέσω της μετανάστευσης με την ανοχή ή και ενθάρρυνση των πολιτικών ελίτ, φτάνει στην Κύπρο μέσω αλγορίθμων, όπως εξηγεί ο δρ. Βενιζέλος. Φτάνει μέσω κλειστών ομάδων σε πλατφόρμες όπου η ριζοσπαστικοποίηση δεν απαιτεί φυσική επαφή με κάποια οργάνωση ή ηγετική φυσιογνωμία. Ένας άνθρωπος στη Λευκωσία ή στη Λεμεσό μπορεί να ενσωματωθεί ιδεολογικά σε παγκόσμιο Κίνημα λευκής υπεροχής χωρίς να συναντήσει ποτέ κανέναν πρεσβευτή τους.
Η συνθήκη αυτή τροφοδοτείται από έναν ιδεολογικό μηχανισμό που η Ακροδεξιά έχει εξελίξει με μεγάλη επικοινωνιακή πολυπλοκότητα και που η έρευνα των τελευταίων δεκαετιών έχει αρχίσει να αποδομεί συστηματικά. Στον πυρήνα του βρίσκεται αυτό που ο κοινωνιολόγος Michael Kimmel, στο Angry White Men (2013), ονόμασε «aggrieved entitlement», η σύμπτυξη της αίσθησης δικαιώματος με την αίσθηση αδικίας. Πρόκειται για μια συγκεκριμένη ψυχοκοινωνική κατάσταση στην οποία βρίσκονται άτομα, κυρίως νεαροί άνδρες, που αντιλαμβάνονται ότι πλεονεκτήματα στα οποία θεωρούσαν εαυτούς δικαιούχους τούς έχουν αφαιρεθεί, και αποδίδουν αυτή την απώλεια όχι σε δομικές οικονομικές αλλαγές αλλά σε συγκεκριμένες ομάδες, όπως μετανάστες, μειονότητες, φεμινίστριες και την οικονομική «ελίτ». Το αποτέλεσμα είναι ένας θυμός που αναζητά συνεχώς εξιλαστήρια θύματα.
Η μετατόπιση
Ο δρ. Βενιζέλος εντοπίζει ως δομικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης Ακροδεξιάς τη μεταφορά της ρητορικής του θύματος από τις ιστορικά καταπιεζόμενες ομάδες στην ίδια την κυρίαρχη ομάδα. Ο πολιτικός επιστήμονας Cas Mudde, από τους πλέον αναγνωρισμένους μελετητές της Ακροδεξιάς παγκοσμίως, έχει περιγράψει αυτή τη στρατηγική ως τον ορισμό του «τέταρτου κύματος» της μεταπολεμικής Ακροδεξιάς. Από τη δεκαετία του 1970, όπως τεκμηριώνεται σε έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Political Communication (2024), αυτά τα σημεία ρητορικής, δηλαδή ότι οι λευκοί διώκονται από πολιτικές θετικής διάκρισης, ότι δεν επιτρέπεται να εκφράσουν υπερηφάνεια για την ταυτότητά τους, ότι τους έχει αφαιρεθεί κάτι, έχουν διαχυθεί από το ακροδεξιό περιθώριο προς τον mainstream πολιτικό λόγο. Η επικοινωνιακή αυτή δομή έχει και μια συστημική διάσταση που ο δρ. Βενιζέλος αναδεικνύει με ανησυχία, αφού η ίδια η επικοινωνιακή τακτική της Ακροδεξιάς οδηγεί σε κανονικοποίηση και τελικά σε βία.
Ο ρόλος της Αριστεράς
Εδώ εντοπίζεται ένα από τα πιο σύνθετα προβλήματα. Η Αριστερά δεν έχει αναπτύξει την ικανότητα να προτάξει αποτελεσματικό αντίλογο. Πρόκειται για βαθύτερη αδυναμία στο πεδίο που η Ακροδεξιά έχει κατακτήσει, την ταυτότητα, την κοινότητα, την αίσθηση του ανήκειν. Και η απάντηση σε αυτό δεν μπορεί να είναι μόνο νομοθετική ή θεσμική. Πρέπει να είναι πολιτισμική, κοινωνική, εκπαιδευτική, και απαιτεί, όπως το θέτει ο ίδιος, την κανονικοποίηση μιας συγκεκριμένης, δηλαδή ανοικτής, κοινωνίας ως αντίβαρο. Η Αριστερά δεν έχει βρει ισοδύναμο όχημα για την ψηφιακή εποχή. Οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων ευνοούν συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο που πολώνει. Η Ακροδεξιά λειτουργεί φυσικά σε αυτό το περιβάλλον. Ο θυμός, η αγανάκτηση και η αίσθηση κινδύνου διαδίδονται ταχύτατα.
Το Twitter του Μασκ
Ο αντίλογος της ανοχής, της πολυπλοκότητας και της αλληλεγγύης δεν έχει την ίδια ταχύτητα διάδοσης. Ένα παράδειγμα είναι αυτό του Twitter, της πλατφόρμας που αγοράστηκε από τον Έλον Μασκ τον Οκτώβριο του 2022 και μετονομάστηκε σε «Χ». Οι πρώτες αποφάσεις του Μασκ ήταν η κατάργηση των πολιτικών για την παραπληροφόρηση γύρω από την πανδημία, η εξαγορά επαλήθευσης έναντι χρέωσης αντί για αξιολόγηση και, κυρίως, μια γενική αμνηστία που επανέφερε χιλιάδες λογαριασμούς που είχαν αποκλειστεί για παραβιάσεις των κανόνων, μεταξύ αυτών εθνικιστών, νεο-Ναζί και θεωρητικών συνωμοσίας. Σύμφωνα με ανεξάρτητους ερευνητές που παρακολούθησαν τις επαναφορές, μεταξύ των λογαριασμών που αποκαταστάθηκαν ήταν ηγετικές φυσιογνωμίες του αμερικανικού λευκού εθνικισμού και συμμετέχοντες στο Unite the Right rally του Σάρλοτσβιλ, μια από τις πιο βίαιες ακροδεξιές συγκεντρώσεις στις ΗΠΑ τις τελευταίες δεκαετίες.
Η εξάπλωση του ρατσισμού
Έρευνα του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ, δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One τον Φεβρουάριο του 2025, εξέτασε 4,7 εκατομμύρια αγγλόφωνες αναρτήσεις από την αρχή του 2022 έως τον Ιούνιο του 2023. Ο εβδομαδιαίος ρυθμός ρητορικής μίσους αυξήθηκε κατά περίπου 50% σε σύγκριση με τους μήνες πριν την εξαγορά, με αυξήσεις σε ρατσιστικό, ομοφοβικό και τρανσφοβικό περιεχόμενο, και ο αριθμός των «likes» σε αναρτήσεις μίσους αυξήθηκε κατά 70%, υποδηλώνοντας ότι το περιεχόμενο αυτό κυκλοφορούσε ευρέως.
Άλλη έρευνα του Harvard Kennedy School βρήκε ότι η εμπλοκή με λογαριασμούς ενεργούς σε ακροδεξιά δίκτυα αυξήθηκε δυσανάλογα σε σχέση με τη γενική αύξηση χρήσης της πλατφόρμας, υποδεικνύοντας αλγοριθμική ενίσχυση του ακροδεξιού περιεχομένου. Το «Χ» απέκλεισε στη συνέχεια την πρόσβαση των ακαδημαϊκών ερευνητών στο API του, καθιστώντας αδύνατη τη συνέχιση αντίστοιχης ανεξάρτητης έρευνας.
Οι συνέπειες
Οι συνέπειες για τη νεολαία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικές. Διεθνείς έρευνες κοινής γνώμης δείχνουν ότι σημαντική πλειοψηφία νέων ανθρώπων εκτίθεται σε περιεχόμενο μίσους στα κοινωνικά δίκτυα και τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι αυτή η έκθεση έχει μετρήσιμες επιπτώσεις στις σχέσεις και τη διαδικασία κοινωνικοποίησης. Αυτό που έχει αλλάξει δομικά είναι η κανονικοποίηση της έκθεσης σε ρατσιστικά σύμβολα και τη ρητορική μίσους. Καθώς αυτή κυκλοφορεί στο ίδιο περιβάλλον με τις ειδήσεις, τη διασκέδαση και την κοινωνική επικοινωνία, παύει να αντιμετωπίζεται ως κάτι το ασυνήθιστο και αρχίζει να εμφανίζεται σε πανό και συνθήματα στα πιο «απομακρυσμένα» μέρη του κόσμου, με την Κύπρο να μην αποτελεί εξαίρεση αλλά έναν τόπο που επιβεβαιώνει τον κανόνα.
