Μετά από τέσσερα χρόνια διαβουλεύσεων και δύο χρόνια προετοιμασίας, το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο στην ΕΕ τέθηκε σε εφαρμογή στις 12 Ιουνίου 2026. Αποτελείται από 10 νέα νομοθετικά κείμενα που αναμορφώνουν το ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη διαχείριση της μετανάστευσης και του ασύλου. Μία βδομάδα αργότερα εγκρίθηκε, με πλειοψηφία, από το Ευρωκοινοβούλιο το νομοθετικό πακέτο που συμπληρώνει το νέο πλαίσιο, που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και τον νέο, αμφιλεγόμενο για κάποια κράτη μέλη, κανονισμό επιστροφών που ανοίγει τον δρόμο για τη δυνατότητα δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες.
Το σύμφωνο θεωρείται κομβικό σημείο για τη μεταναστευτική πολιτική της ΕΕ. Αποτελεί την πρώτη ουσιαστική αναθεώρηση του ευρωπαϊκού συστήματος από το 2008 και δημιουργεί ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα που θεσπίζει νέες διαδικασίες για τη διαχείριση της μετανάστευσης σε ομαλές χρονικές περιόδους, ενώ παράλληλα καλύπτει καταστάσεις κρίσης και φαινόμενα εργαλειοποίησης, όπως η δράση των παράνομων διακινητών.
Κανονισμός επιστροφών
Παράλληλα με την εφαρμογή του νέου συμφώνου, εγκρίθηκε το νομοθετικό πλαίσιο που συμπληρώνει την εφαρμογή του, με κεντρικό στοιχείο τον νέο κανονισμό για τις επιστροφές μεταναστών που δεν διαθέτουν δικαίωμα νόμιμης παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο νέος κανονισμός εισάγει κοινούς κανόνες για όλα τα κράτη μέλη, δημιουργώντας ένα ευρωπαϊκό σύστημα με κοινές διαδικασίες για τις επιστροφές. Παράλληλα, προβλέπει αυστηρότερους κανόνες για τις αναγκαστικές επιστροφές, μέτρα κατά της διαφυγής και ειδικές πρόνοιες για άτομα που θεωρούνται κίνδυνος για την ασφάλεια.
Παράλληλα, αυστηροποιούνται τα χρονοδιαγράμματα και απλοποιούνται οι διαδικασίες εξέτασης των υποθέσεων, κάτι που είχε χαρακτηριστεί στο παρελθόν ως ένα από τα βασικά προβλήματα του προηγούμενου πλαισίου. Ο επίτροπος Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, δήλωσε ότι πλέον «έχουμε περισσότερο έλεγχο ως προς το ποιος μπορεί να έρθει, να παραμείνει και ποιος πρέπει να φύγει» από την ΕΕ.
Μείωση 92% στις νέες αφίξεις στην Κύπρο
Στην περίπτωση της Κύπρου το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο εφαρμόζεται σε μία περίοδο κατά την οποία τα στοιχεία καταγράφουν σημαντική μείωση τόσο στις νέες αιτήσεις ασύλου όσο και στις παράτυπες αφίξεις. Στοιχεία που παραχώρησε στον «Π» το Υφυπουργείο Μετανάστευσης, καταδεικνύουν σταθερή μείωση των νέων αιτήσεων ασύλου τα τελευταία χρόνια. Συγκεκριμένα:
- Οι νέες αιτήσεις που αριθμούσαν 11.617 το 2023, μειώθηκαν σε 6.769 το 2024 και περιορίστηκαν περαιτέρω σε 2.835 το 2025. Για το 2026, μέχρι το τέλος Μαΐου, οι νέες αιτήσεις ανέρχονται σε 754.
- Η μείωση αυτή, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, αντιστοιχεί σε πτώση 46% το 2023 σε σχέση με το 2022, 42% το 2024 σε σχέση με το 2023 και 58% το 2025 σε σχέση με το 2024. Σε σύγκριση με το 2022, η συνολική μείωση στις νέες αιτήσεις ασύλου κατά το πρώτο πεντάμηνο του 2026 άγγιξε το 92%.
- Αντίστοιχη εικόνα παρουσιάζεται και στις παράτυπες αφίξεις. Από 10.991 το 2023, μειώθηκαν σε 6.103 το 2024 και σε 2.444 το 2025, ενώ για την περίοδο Ιανουαρίου-Μαΐου 2026 καταγράφηκαν 623 αφίξεις.
- Παράλληλα, μέχρι τις αρχές Ιουνίου 2026 καταγράφηκαν 3.747 εθελούσιες και αναγκαστικές επιστροφές, γεγονός που, σύμφωνα με το υφυπουργείο, αποτυπώνει την ενίσχυση της επιχειρησιακής και διοικητικής διαχείρισης του μεταναστευτικού.
Παράνομη είσοδος, από κατεχόμενα
Σε ό,τι αφορά τις οδούς εισόδου, τα στοιχεία της Υπηρεσίας Ασύλου δείχνουν ότι η πλειονότητα των νέων αιτούντων άσυλο εισέρχεται στην ΚΔ παράνομα. Το 2025 καταγράφηκαν 2.531 περιπτώσεις παράνομης εισόδου έναντι 304 νόμιμης εισόδου, ενώ για το 2026 μέχρι και τον Μάιο καταγράφηκαν 631 περιπτώσεις παράνομης εισόδου έναντι 123 νόμιμης εισόδου.
Το υφυπουργείο αναφέρει επίσης ότι κατά το 2026 έχουν εκμηδενιστεί οι θαλάσσιες ροές προς τις ελεγχόμενες από την ΚΔ περιοχές και ότι οι περιορισμένες πλέον αφίξεις πραγματοποιούνται μέσω της νεκρής ζώνης.
Σε σχέση με τις χώρες καταγωγής των νέων αιτούντων άσυλο, για το πρώτο πεντάμηνο του 2026 πρώτη χώρα είναι η Σομαλία με 145 άτομα, ακολουθεί η Συρία με 115, το Σουδάν με 83, το Ιράν με 69 και η Παλαιστίνη με 44. Ωστόσο, στις εκκρεμείς υποθέσεις αιτημάτων διεθνούς προστασίας η εικόνα διαφοροποιείται, με τη Συρία να παραμένει η μεγαλύτερη κατηγορία, με 9.700 εκκρεμείς υποθέσεις στα μέσα Ιουνίου 2026.
Κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες
Μία από τις σημαντικότερες πρόνοιες του νέου κανονισμού είναι η δυνατότητα δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες, έπειτα από συμφωνίες μεταξύ ενός κράτους μέλους και μιας τρίτης χώρας. Στόχος είναι η επιστροφή ατόμων που δεν διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ. Τα κέντρα μπορούν να λειτουργούν είτε ως τελικός προορισμός είτε ως ενδιάμεσος σταθμός πριν από τον επαναπατρισμό τους.
Σύμφωνα με τα όργανα της ΕΕ, οι σχετικές συμφωνίες θα πρέπει να συνάπτονται με βάση το διεθνές δίκαιο και τις αρχές προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυστρία, Γερμανία, Ελλάδα, Δανία και Ολλανδία ήδη βρίσκονται σε διαδικασία διαπραγματεύσεων με τρίτες χώρες. Ο Κύπριος υφυπουργός Μετανάστευσης σρ Νικόλας Ιωαννίδης εξέφρασε το ενδιαφέρον της ΚΔ να συμμετάσχει σε αντίστοιχες διαπραγματεύσεις. Η ΕΕ δεν εμπλέκεται στις διαπραγματεύσεις αυτές, αλλά θα εποπτεύει τη συμφωνία.
Ο δρ Νικόλας Ιωαννίδης, είχε δηλώσει στο ραδιόφωνο του «Πολίτη 107.6 & 97.6», την επόμενη ημέρα της απόφασης, ότι ο συγκεκριμένος κανονισμός «ήταν το κομμάτι που έλειπε από το σύμφωνο», χαρακτηρίζοντάς τον παράλληλα «μεγάλη επιτυχία» για την κυπριακή προεδρία και την ΕΕ.
Ο ευρωβουλευτής Λουκάς Φουρλάς δήλωσε στον «Π» ότι η επιτυχία του συμφώνου αποτελεί «εθνική ανάγκη», καθώς οι μέχρι πρότινος διαδικασίες ήταν αργές και τα κράτη πρώτης γραμμής «επωμίζονταν δυσανάλογο βάρος». Ένα από τα βασικά προβλήματα του προηγούμενου συστήματος, ανέφερε, ήταν ότι τέσσερις στους πέντε αιτητές των οποίων οι αιτήσεις απορρίπτονταν παρέμεναν παράνομα σε ευρωπαϊκό έδαφος, λόγω κενών και ασαφειών που το νέο σύμφωνο επιχειρεί να αντιμετωπίσει. Υπογράμμισε επίσης ότι «όποιος δικαιούται προστασία πρέπει να τη λαμβάνει γρήγορα και με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα», ενώ ταυτόχρονα πρέπει να αντιμετωπιστούν τα δίκτυα διακινητών «που εκμεταλλεύονται ανθρώπινες ζωές».
Ιταλία - Αλβανία
Η συζήτηση για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες έχει ήδη ανοίξει σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με το μοντέλο της Ιταλίας να αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Τον Νοέμβριο του 2023, η Ιταλία και η Αλβανία ανακοίνωσαν συμφωνία για τη δημιουργία δύο κέντρων στην Αλβανία, όπου θα μεταφέρονταν άτομα που διασώζονταν στη θάλασσα από ιταλικά πλοία, συμπεριλαμβανομένων ανθρώπων που ζητούσαν διεθνή προστασία. Στα κέντρα αυτά θα παρέμεναν μέχρι την εξέταση των αιτήσεών τους μέσω ταχύτερων διαδικασιών ασύλου ή μέχρι να διευθετηθεί η επιστροφή τους. Η συμφωνία Ιταλίας - Αλβανίας αποτέλεσε ένα από τα πρώτα παραδείγματα εξωτερικοποίησης της διαχείρισης μεταναστευτικών ροών, με την ευρωπαϊκή συζήτηση να στρέφεται πλέον στη δυνατότητα αξιοποίησης αντίστοιχων μοντέλων στο πλαίσιο του νέου κανονισμού.
Αντιδράσεις
Η επιλογή αυτή, ωστόσο, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Η Διεθνής Αμνηστία, σε ανάλυσή της για τη συμφωνία Ιταλίας - Αλβανίας, εκτίμησε ότι το συγκεκριμένο μοντέλο είναι εξαιρετικά απίθανο να επιτύχει τον διακηρυγμένο στόχο του ως προς τη διαχείριση της μετανάστευσης, ενώ παράλληλα εξέφρασε ανησυχίες για πιθανές επιπτώσεις σε θεμελιώδη δικαιώματα, μεταξύ των οποίων το δικαίωμα στη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα ανθρώπων που διασώζονται στη θάλασσα, αλλά και τα δικαιώματα στην ελευθερία, στο άσυλο και στην αποτελεσματική έννομη προστασία όσων μεταφέρονται σε τρίτες χώρες.
Το ιταλικό μοντέλο εξακολουθεί να προκαλεί πολιτικές αντιδράσεις στη γηραιά ήπειρο. Ο Γάλλος Πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, και ο Ισπανός Πρωθυπουργός, Πέδρο Σάντσεθ, έχουν εκφράσει δημόσια την αντίθεσή τους στη δημιουργία κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες, ενώ ευρωκοινοβουλευτικές ομάδες και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν επίσης διατυπώσει ανησυχίες για την πρακτική εφαρμογή του νέου πλαισίου.
Από την προστασία στην αποτροπή
Παρά την επιχειρηματολογία ότι το νέο σύμφωνο δίνει στην ΕΕ τα εργαλεία που έλειπαν για την αποτελεσματικότερη διαχείριση της μετανάστευσης, υπάρχουν και έντονες επικρίσεις ως προς τη φιλοσοφία και την πρακτική εφαρμογή του. Ο δρ Νίκος Τριμικλινιώτης, καθηγητής Κοινωνιολογίας, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου και διευθυντής του Κέντρου Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, μιλώντας στον «Π», υποστήριξε ότι το νέο πλαίσιο μετατοπίζει το κέντρο βάρους της ευρωπαϊκής πολιτικής «από την προστασία στην αποτροπή».
Όπως εξήγησε, το σύμφωνο εισάγει μεταξύ άλλων διαδικασίες ελέγχου διαλογής, αυξημένους ελέγχους ασφάλειας, ταχύτερες διαδικασίες στα σύνορα, μεγαλύτερη χρήση βιομετρικών δεδομένων και ευκολότερη αξιοποίηση της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας». Σύμφωνα με τον ίδιο, ο έλεγχος διαλογής δεν αποτελεί απλώς μια διαδικασία ταυτοποίησης, αλλά μπορεί να καθορίσει την πορεία ενός ανθρώπου από το πρώτο στάδιο: Εάν θα ακολουθήσει κανονική διαδικασία ασύλου, εάν θα υπαχθεί σε διαδικασία στα σύνορα, εάν θα κρατηθεί ή εάν θα οδηγηθεί σε διαδικασία επιστροφής.
Ιδιαίτερη ανησυχία εξέφρασε για τη διαδικασία ασύλου στα σύνορα, η οποία, όπως ανέφερε, προβλέπει ταχύτερη εξέταση υποθέσεων σε σύντομες προθεσμίες και υπό συνθήκες που ενδέχεται να δυσχεραίνουν την πρόσβαση σε νομική βοήθεια, διερμηνεία και υποστήριξη. Ο ίδιος στάθηκε ιδιαίτερα στη δυνατότητα δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες, χαρακτηρίζοντάς την «εξωτερικοποίηση της ευθύνης». Όπως ανέφερε, η ΕΕ επιχειρεί να μεταφέρει μέρος της διαχείρισης των προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών σε χώρες εκτός ΕΕ ή στα όριά της, κάτι που δημιουργεί σημαντικά ερωτήματα για την προστασία των δικαιωμάτων.
Έμμεση επαναπροώθηση
Το ζήτημα, σύμφωνα με τον ίδιο, αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο, η οποία βρίσκεται σε μια περιοχή που περιλαμβάνει χώρες όπως η Συρία, ο Λίβανος, η Παλαιστίνη, το Ισραήλ, η Αίγυπτος και η Τουρκία, ενώ παράλληλα αποτελεί κράτος μέλος της ΕΕ και διαιρεμένο κράτος. Ο δρ Τριμικλινιώτης εξέφρασε επίσης προβληματισμούς για την εφαρμογή της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας», σημειώνοντας ότι μία χώρα δεν μπορεί να θεωρείται ασφαλής μόνο με πολιτική απόφαση, αλλά θα πρέπει να διασφαλίζεται πραγματική προστασία, πρόσβαση σε διαδικασίες ασύλου, αξιοπρεπείς συνθήκες και προστασία από την επαναπροώθηση. Όπως υπογράμμισε, η αρχή της μη επαναπροώθησης αποτελεί βασικό πυρήνα του διεθνούς προσφυγικού δικαίου και δεν μπορεί να παρακάμπτεται μέσω συμφωνιών με τρίτες χώρες.
