Η μετακίνηση ενός ανήλικου παιδιού εκτός χώρας δεν αποτελεί απλή οικογενειακή υπόθεση, ούτε μια διαδικαστική λεπτομέρεια στα αεροδρόμια. Σύμφωνα με το κυπριακό και το διεθνές δίκαιο, η έξοδος ανηλίκου από τη χώρα χωρίς την απαιτούμενη συγκατάθεση μπορεί να συνιστά παράνομη μετακίνηση ή ακόμη και διεθνή γονική απαγωγή. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Κύπρο, επισημαίνει ο Κρίτωνας Διονυσίου, Δικηγόρος & Λέκτορας Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λεμεσού, όπου «η γεωγραφική και πολιτική πραγματικότητα του νησιού δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες στον έλεγχο μετακινήσεων ανηλίκων».
Η ύπαρξη μη ελεγχόμενων από την Κυπριακή Δημοκρατία περιοχών, η πρόσβαση μέσω του παράνομου αεροδρομίου της Τύμπου, αλλά και οι διελεύσεις από τα οδοφράγματα, έχουν κατά καιρούς βρεθεί στο επίκεντρο υποθέσεων παράνομης μετακίνησης παιδιών. Ο κύριος Διονυσίου υπογραμμίζει ότι «η έγγραφη συγκατάθεση και των δύο γονέων όταν υπάρχει κοινή γονική μέριμνα αποτελεί ουσιαστικό μέτρο προστασίας, ειδικά σε περιπτώσεις διαζυγίων, διαφωνιών επιμέλειας ή μικτών γάμων με διεθνή διάσταση».
Παράνομη μετακίνηση
Σύμφωνα με τη διεθνή νομική πρακτική και τη Σύμβαση της Χάγης του 1980 για τις διεθνείς απαγωγές παιδιών, παράνομη μετακίνηση ανηλίκου θεωρείται η απομάκρυνση ή η κατακράτηση παιδιού εκτός της χώρας συνήθους διαμονής του χωρίς τη συγκατάθεση του γονέα ή του προσώπου που ασκεί νόμιμα δικαιώματα επιμέλειας.
Η παράνομη μετακίνηση μπορεί να αφορά:
- Έξοδο παιδιού από τη χώρα χωρίς τη συγκατάθεση του άλλου γονέα,
- μη επιστροφή παιδιού μετά από συμφωνημένο ταξίδι,
- παραβίαση δικαστικών διαταγμάτων επιμέλειας,
- μεταφορά παιδιού σε άλλη χώρα με σκοπό την αποφυγή δικαστικών διαδικασιών.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η αρχική μετακίνηση φαίνεται νόμιμη, όμως μετατρέπεται σε διεθνή απαγωγή όταν ο ένας γονέας αρνείται να επιστρέψει το παιδί.
Η σημασία της έγγραφης άδειας εξόδου
Όταν ανήλικος ταξιδεύει εκτός Κύπρου με έναν μόνο γονέα ή με τρίτο πρόσωπο, θεωρείται απαραίτητη η ύπαρξη έγγραφης συγκατάθεσης από τον άλλο γονέα, εφόσον υπάρχει κοινή γονική μέριμνα.
Η άδεια αυτή λειτουργεί:
- Ως απόδειξη συναίνεσης,
- ως μέτρο προστασίας του παιδιού,
- ως εργαλείο ελέγχου από τις αρμόδιες αρχές,
- ως στοιχείο που μπορεί να αποτρέψει πιθανή απαγωγή.
Σε αρκετές χώρες, οι συνοριακές αρχές ζητούν συστηματικά υπογεγραμμένη εξουσιοδότηση, ειδικά όταν το παιδί ταξιδεύει μόνο με τη μητέρα ή μόνο με τον πατέρα. Η απουσία τέτοιου εγγράφου όπως επισημαίνει ο κ. Διονυσίου, μπορεί να δυσκολέψει σημαντικά τη διερεύνηση μιας υπόθεσης, ιδιαίτερα όταν η μεταφορά γίνει ταχύτατα προς τρίτες χώρες.
Σύμβαση της Χάγης
Η βασική διεθνής νομική ασπίδα για την επιστροφή απαχθέντων παιδιών είναι η Σύμβαση της Χάγης του 1980. Η σύμβαση προβλέπει διαδικασίες συνεργασίας μεταξύ κρατών για την άμεση επιστροφή παιδιών που μετακινήθηκαν παράνομα από τη χώρα συνήθους διαμονής τους. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα της σύμβασης περιορίζεται αποκλειστικά στα κράτη που είναι συμβαλλόμενα μέρη.
Αυτό σημαίνει, όπως διευκρίνησε ο κ. Διονυσίου, ότι «όταν ένα παιδί μεταφερθεί σε χώρα που δεν συμμετέχει στη Σύμβαση της Χάγης, οι δυνατότητες επιστροφής μειώνονται δραματικά και σε ορισμένες περιπτώσεις ουσιαστικά δεν υπάρχει αποτελεσματικός μηχανισμός επαναπατρισμού. Οι γονείς αναγκάζονται τότε να εμπλακούν σε χρονοβόρες δικαστικές διαδικασίες στο εξωτερικό, συχνά μέσα σε εντελώς διαφορετικά νομικά και θρησκευτικά συστήματα».
Ιδιαιτερότητες της Κύπρου
Η Κύπρος αντιμετωπίζει εδώ και χρόνια αυξημένες δυσκολίες λόγω της ιδιόμορφης κατάστασης ασφαλείας και ελέγχου στο νησί. Οι μη ελεγχόμενες από την Κυπριακή Δημοκρατία περιοχές έχουν επανειλημμένα απασχολήσει τις αρχές σε υποθέσεις μετακίνησης ανηλίκων. Η δυνατότητα μετάβασης μέσω οδοφραγμάτων και στη συνέχεια αναχώρησης από το παράνομο αεροδρόμιο της Τύμπου δημιουργεί σοβαρές προκλήσεις για τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Αρμόδιες πηγές επισημαίνουν επίσης την ανάγκη συνεχούς επικαιροποίησης των στοιχείων ατόμων που βρίσκονται σε stop list, ώστε να αποτρέπονται έγκαιρα πιθανές παράνομες αναχωρήσεις ανηλίκων.
Υποθέσεις που ανέδειξαν τα κενά
Η Κύπρος έχει βρεθεί επανειλημμένα αντιμέτωπη με υποθέσεις διεθνών γονικών απαγωγών και παράνομων μετακινήσεων παιδιών. Στην πιο πρόσφατη υπόθεση που απασχόλησε τις αρχές, αφορούσε Τούρκο πατέρα και Βρετανίδα μητέρα στη Λεμεσό, με το παιδί να θεωρείται υψηλού κινδύνου παράνομης μετακίνησης μέσω των κατεχομένων.
Σε άλλη υπόθεση που είχε προκαλέσει έντονη δημόσια συζήτηση, Νορβηγός πατέρας είχε μεταφέρει την κόρη του εκτός Κύπρου, με την υπόθεση να οδηγείται ενώπιον νορβηγικού δικαστηρίου. Η συγκεκριμένη περίπτωση είχε αναδείξει τις διαφορετικές νομικές προσεγγίσεις μεταξύ κρατών αλλά και τις δυσκολίες εκτέλεσης αποφάσεων σε διασυνοριακές υποθέσεις επιμέλειας.
Ιδιαίτερη ανησυχία είχε προκαλέσει και υπόθεση Σύριου πατέρα, ο οποίος φέρεται να είχε λάβει έγγραφη άδεια για εκδρομή με την κόρη του στα κατεχόμενα, όμως στη συνέχεια αναχώρησαν αεροπορικώς προς αραβική χώρα μέσω του παράνομου αεροδρομίου της Τύμπου.
Η υπόθεση είχε επαναφέρει στο προσκήνιο τις ανησυχίες για το πώς μια νόμιμη άδεια μετακίνησης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τετελεσμένη απομάκρυνση παιδιού από τη δικαιοδοσία της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ρόλος γονέων και αρχών
Νομικοί και αρμόδιες υπηρεσίες υπογραμμίζουν ότι η πρόληψη αποτελεί το σημαντικότερο εργαλείο προστασίας.
Οι γονείς καλούνται:
- Να διασφαλίζουν σαφείς γραπτές συμφωνίες,
- να ενημερώνουν δικαστικά όταν υπάρχουν φόβοι φυγής,
- να ζητούν περιοριστικά μέτρα όπου απαιτείται,
- να ελέγχουν προσεκτικά τους όρους ταξιδιών ανηλίκων.
Παράλληλα, οι αρχές καλούνται να ενισχύσουν τους μηχανισμούς ελέγχου, την ανταλλαγή πληροφοριών και την ταχεία ενεργοποίηση διαδικασιών σε περιπτώσεις υψηλού κινδύνου.
Σε διεθνές επίπεδο, οι υποθέσεις γονικής απαγωγής αυξάνονται διαρκώς λόγω των μικτών γάμων, της αυξημένης κινητικότητας πληθυσμών και της δυνατότητας ταχείας μεταφοράς παιδιών μεταξύ διαφορετικών δικαιοδοσιών.
Τι ισχύει πρακτικά
Σε απάντηση ερωτημάτων που υποβλήθηκαν στο Γραφείο Τύπου της Αστυνομίας Κύπρου, παρέχονται οι ακόλουθες διευκρινίσεις για θέματα που αφορούν την πρακτική αντιμετώπιση υποθέσεων παράνομης μετακίνησης ανηλίκων.
Έγγραφη άδεια εξόδου, ποιος την εκδίδει και πώς επικυρώνεται: Σύμφωνα με την Αστυνομία, όταν ανήλικος ταξιδεύει με έναν μόνο γονέα, απαιτείται έγγραφη συγκατάθεση του έτερου γονέα, ενώ όταν ταξιδεύει με τρίτο πρόσωπο απαιτείται συγκατάθεση και των δύο γονέων. Το έντυπο μπορεί να συνταχθεί ιδιοχείρως ή δακτυλογραφημένο, και πρέπει να φέρει πιστοποίηση υπογραφής από πιστοποιών υπάλληλο ή κοινοτάρχη. Σε περίπτωση που βρίσκεται σε ισχύ Απαγορευτικό Διάταγμα Οικογενειακού Δικαστηρίου, η έξοδος απαγορεύεται, εκτός εάν εξασφαλιστεί προηγουμένως γραπτή συγκατάθεση ή σχετική άδεια από το αρμόδιο δικαστήριο.
Stop lists: Η Αστυνομία διευκρινίζει ότι η επικαιροποίηση των stop lists στα οδοφράγματα και αεροδρόμια υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας γίνεται άμεσα, με την προσθήκη ή αφαίρεση κάποιου προσώπου.
116000 και Amber Alert: Η λειτουργία της γραμμής 116000 και του Amber Alert έχει εκχωρηθεί στον Σύνδεσμο για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση Βίας στην Οικογένεια και στη ΜΚΟ Hope for Children.
INTERPOL και SIS, η ποινική διάσταση: Η Σύμβαση της Χάγης για τις γονικές απαγωγές αφορά την αστική πτυχή του θέματος, η οποία τυγχάνει χειρισμού από το Υπουργείο Δικαιοσύνης και Δημοσίας Τάξεως. Το Εθνικό Γραφείο της INTERPOL και το Εθνικό Γραφείο SIRENE εμπλέκονται στην ποινική πτυχή. Μετά από καταγγελία γονέα για γονική απαγωγή ή παράνομη κράτηση ανηλίκου εκτός Κυπριακής Δημοκρατίας, ξεκινά ανταλλαγή μηνυμάτων με τις πιθανές χώρες προορισμού, ενώ τα στοιχεία του ανηλίκου εισάγονται στο Σύστημα SIS (SIRENE) για εντοπισμό ή έκδοση κίτρινης αγγελίας μέσω INTERPOL.
Μετά την έκδοση ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης ή διεθνούς εντάλματος σύλληψης εναντίον του γονέα-απαγωγέα, τα δύο γραφεία προβαίνουν στις δέουσες ενέργειες για ενημέρωση των χωρών μελών SIRENE και INTERPOL.
