Η πτήση HCY522 της Helios συνετρίβη στο Γραμματικό τρία λεπτά μετά το μεσημέρι της 14ης Αυγούστου 2005. 121 άνθρωποι χάθηκαν. Όμως η ιστορία εκείνης της πτήσης δεν τελείωσε όταν το Boeing 737-300 ακούμπησε βίαια στη γη της Αττικής. Συνεχίστηκε στις αίθουσες των ερευνητικών επιτροπών, στα δικαστήρια, στα υπουργικά γραφεία, στις αποφάσεις που ελήφθησαν και, κυρίως, σε εκείνες που δεν ελήφθησαν ποτέ.
21 χρόνια μετά, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς έπεσε το αεροπλάνο. Αυτό σε μεγάλο βαθμό το γνωρίζουμε. Το δυσκολότερο ερώτημα είναι πώς ένα κράτος, μια εταιρεία, ένας εποπτικός μηχανισμός και μια αλυσίδα ανθρώπινων λαθών κατάφεραν να συναντηθούν στο ίδιο σημείο την ίδια στιγμή. Και πώς, ύστερα από 121 θανάτους, ένας ολόκληρος τόπος εξακολούθησε να συζητά για ευθύνες, χωρίς ποτέ να αισθανθεί ότι αυτές πραγματικά αποδόθηκαν. Μέχρι και σήμερα. Για όποια τραγωδία κι αν ζήσαμε…
Ούτε μία παραίτηση
Τις ημέρες που ακολούθησαν του αεροπορικού δυστυχήματος άρχισε να αποκαλύπτεται μια άλλη, θεσμική διάσταση της τραγωδίας. Τα γράφαμε στον «Πολίτη». Εκθέσεις ευρωπαϊκών και διεθνών οργανισμών είχαν καταγράψει σοβαρές αδυναμίες στο Τμήμα Πολιτικής Αεροπορίας. Ανεπαρκής στελέχωση. Ελλιπής εποπτεία. Αδυναμία αποτελεσματικού ελέγχου των αεροπορικών εταιρειών. Βρετανοί σύμβουλοι είχαν προειδοποιήσει για κινδύνους πρώτου βαθμού που οδηγούσαν στο μοιραίο. Και όμως, όταν το κακό συνέβη, καμία πολιτική ευθύνη δεν αναλήφθηκε. Ούτε μία παραίτηση.
Ούτε μία συγγνώμη που να σημαίνει ότι αυτό συνέβη υπό την εποπτεία μας και γι' αυτό αναλαμβάνουμε το βάρος της ευθύνης. Η Πολιτική Αεροπορία βρισκόταν σε ελεύθερη πτώση, η πολιτική ευθύνη, όμως, αποδείχθηκε εντυπωσιακά ανθεκτική στη βαρύτητα.
Κανένα ατύχημα δεν είναι μοιραίο
Όταν τον Μάιο του 2006 ο Ακριβός Τσολάκης παρέδωσε τα ευρήματα της ελληνικής διερεύνησης, είπε μια φράση που συμπυκνώνει ολόκληρη την υπόθεση: «Κανένα αεροπορικό ατύχημα δεν είναι μοιραίο να συμβεί». Πράγματι. Το πόρισμα δεν περιέγραφε μιαν ανεξήγητη θεομηνία. Περιέγραφε μιαν αλυσίδα.
- Ο μηχανικός δεν επανέφερε τον διακόπτη στο auto.
- Το πλήρωμα δεν το εντόπισε στους προβλεπόμενους ελέγχους.
- Δεν αναγνώρισε σωστά την προειδοποίηση.
- Η εταιρεία παρουσίαζε οργανωτικές αδυναμίες.
- Η Boeing αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει ασάφειες και προβλήματα στο σύστημα προειδοποίησης.
- Και το Τμήμα Πολιτικής Αεροπορίας εμφανιζόταν με διαχρονικές ελλείψεις σε έλεγχο και στελέχωση.
Δεν υπήρχε ένας και μοναδικός ένοχος. Υπήρχε ένα σύστημα που απέτυχε σε πολλά σημεία ταυτόχρονα. Και τα συστήματα δεν σκοτώνουν από μόνα τους. Τα συστήματα τα φτιάχνουν άνθρωποι, τα διοικούν άνθρωποι, τα εποπτεύουν άνθρωποι και αποφασίζουν αν θα διορθώσουν τις αδυναμίες τους άνθρωποι.
Πόρισμα στο συρτάρι
Μετά το πόρισμα Τσολάκη ακολούθησε η Μονομελής Ερευνητική Επιτροπή, υπό τον Παναγιώτη Καλλή. Για μήνες οι δημοσιογράφοι και οι συγγενείς των θυμάτων ακούγαμε στις συνεδρίες πράγματα που προκαλούσαν οργή και απορία. Το πόρισμα Καλλή παραδόθηκε τον Ιανουάριο του 2007. Δεν δημοσιοποιήθηκε. Η επίσημη εξήγηση ήταν ότι η δημοσιοποίησή του θα μπορούσε να επηρεάσει τις ποινικές διαδικασίες.
Έξι χρόνια μετά την τραγωδία, από στοιχεία του πορίσματος που αποκάλυψα στην «Καθημερινή», όπου τότε εργαζόμουν, προέκυπτε ότι η επιτροπή εισηγείτο ποινική διερεύνηση όχι μόνο για πρόσωπα της Helios, αλλά και για επτά στελέχη της Πολιτικής Αεροπορίας που είχαν εμπλοκή στην αδειοδότηση και τον έλεγχο της εταιρείας. Δεν οδηγήθηκαν στο δικαστήριο. Συνολικά 12 άτομα είχαν ευθύνη. Μόνο οι πέντε οδηγήθηκαν στο δικαστήριο.
Στη δίκη οδηγήθηκαν ο Ανδρέας Δράκος, εκτελεστικός πρόεδρος της Helios, ο Δημήτρης Πανταζής, διευθύνων σύμβουλος, ο Γιώργος Κικκίδης, διευθυντής πτητικών επιχειρήσεων, ο Γιάνκο Στοϊμένοφ, αρχιπιλότος, καθώς και η ίδια η Helios ως νομικό πρόσωπο. Όχι ο μηχανικός, Άλαν Ίργουιν, που βρισκόταν όμως στο κατηγορητήριο στην Ελλάδα.
Υπήρχαν, όμως, και επτά ακόμη στελέχη του Τμήματος Πολιτικής Αεροπορίας, για τα οποία ο Καλλής εισηγείτο ποινική δίωξη λόγω της εμπλοκής τους στην αδειοδότηση και στον έλεγχο της εταιρείας. Δεν οδηγήθηκαν ποτέ στο δικαστήριο. Ούτε υπέστησαν πειθαρχικές συνέπειες. Οι ευθύνες είχαν εντοπιστεί, αλλά δεν έφτασαν όλες μέχρι το εδώλιο.
Καμία ανάληψη ευθύνης
Η ποινική διαδικασία κατέληξε τελικά στην Ελλάδα. Υπήρξαν καταδίκες, στο πλημμελειοδικείο(!), οι οποίες αργότερα μετατράπηκαν σε χρηματικές ποινές, και η υπόθεση έκλεισε δικαστικά το 2012. Στην Κύπρο δεν υπήρξε αντίστοιχη τελική καταδίκη, καθώς τέθηκε το ζήτημα ότι τα ίδια πρόσωπα δεν μπορούσαν να δικαστούν ξανά για τα ίδια πραγματικά περιστατικά.
Και κάπου εδώ η έννοια της ανάληψης ευθύνης άρχισε να αποκτά στη χώρα μας έναν σχεδόν μεταφυσικό χαρακτήρα: Όλοι μιλούν γι' αυτήν, όλοι τη ζητούν, όλοι τη διακηρύσσουν, αλλά όταν έρθει η ώρα να τη συναντήσουμε, έχει ήδη εξαφανιστεί.
Helios, Μαρί και λοιπά…
Η Helios δεν ήταν η τελευταία τραγωδία που ακολούθησε αυτή τη διαδρομή. Ήρθε το Μαρί. Ήρθε η οικονομική κατάρρευση. Ήρθε ο Συνεργατισμός. Ήρθε το επενδυτικό πρόγραμμα. Επιτροπές, πορίσματα, ακροάσεις, πρωτοσέλιδα, διαβεβαιώσεις ότι «όλα θα διερευνηθούν». Και κάθε φορά, στο τέλος, η ίδια αίσθηση στους πολίτες: Ότι η ευθύνη εξατμίζεται όσο πλησιάζει προς τα πάνω.
Γι' αυτό, το πραγματικό τραύμα της Helios δεν αφορά μόνο την αεροπορία. Αφορά την εμπιστοσύνη. Την πεποίθηση ότι όταν ένα κράτος αποτυγχάνει τόσο καταστροφικά, κάποιος θα σταθεί μπροστά στους πολίτες και θα πει «εδώ αποτύχαμε, αυτοί ευθύνονται, αυτά αλλάζουμε, αυτό δεν θα ξανασυμβεί».
Τάφοι κεκονιαμένοι
Δεν θα το ξεχάσω ποτέ. Στις 6 Σεπτεμβρίου 2005, έξω από τη Βουλή, ήταν συγκεντρωμένοι συγγενείς των θυμάτων. Μαυροφορεμένοι άνθρωποι κρατούσαν φωτογραφίες παιδιών που είχαν χάσει. Ανάμεσά τους η Γεωργία Χαραλάμπους. Είχε χάσει τον γιο της, τον Τάσο Αναστασίου. Ήταν 36 χρόνων. Θυμάμαι ακόμη τη φωνή της. «Κλαίω τον γιο μου, κλαίω τα μωρά όλου του κόσμου», φώναζε.
Δέκα μήνες αργότερα τη συνάντησα στο σπίτι της. Ήταν σούρουπο. Εκείνη η ώρα που το φως παραδίδεται σιγά σιγά στο σκοτάδι και ο ουρανός παίρνει ένα βαθύ μωβ, σχεδόν νεκρώσιμο χρώμα. Στο σαλόνι υπήρχαν παντού φωτογραφίες του Τάσου.
Κάποια στιγμή γύρισε και μου είπε μια φράση που δεν ξέχασα ποτέ. «Τάφοι κεκονιαμένοι, γέμοντες δυσωδίας».
21 χρόνια μετά, επιστρέφω συχνά σε εκείνα τα λόγια. Στους τάφους που εξωτερικά είναι ασβεστωμένοι, καθαροί και άμεμπτοι, αλλά μέσα τους κρύβουν σήψη. Στους ανθρώπους και, κυρίως, στους θεσμούς που ντύνονται με τις λέξεις διαφάνεια, κάθαρση, διερεύνηση, απόδοση ευθυνών, ενώ πίσω από αυτές κρύβονται συνήθως η αδράνεια, η αυτοπροστασία και η λήθη. Κρύβονται σαπισμένοι άνθρωποι, διεφθαρμένοι και υποκριτές. Ίσως τελικά αυτή να ήταν η πιο σκληρή προφητεία μιας μάνας που ζητούσε δικαιοσύνη για το παιδί της.
Οι νεκροί περιμένουν
Η πρώτη δημόσια πράξη της νέας υπουργού Μεταφορών, την περασμένη Κυριακή, ήταν να εκφωνήσει τον επιμνημόσυνο λόγο για τα θύματα της Helios. Καλό είναι, λοιπόν, να γνωρίζει πως, 21 χρόνια μετά, οι συστάσεις που καταγράφηκαν μετά την τραγωδία εξακολουθούν να παραμένουν στα χαρτιά. Η δημιουργία ανεξάρτητης Αρχής Πολιτικής Αεροπορίας δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί – τέσσερις κυβερνήσεις πέρασαν από το τραγικό δυστύχημα - ενώ δεν έχει προχωρήσει ούτε η ίδρυση κρατικής εταιρείας παροχής υπηρεσιών ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας. Στην Boeing ανακλήθηκαν αμέσως μετά τη κυπριακή τραγωδία χιλιάδες 737–300 για να διορθωθούν τα λάθη που εντοπίστηκαν στο πόρισμα. Για να μην πέσει άλλο αεροπλάνο, για να μην σκοτωθούν άλλοι άνθρωποι, για να μην πονέσουν άλλες οικογένειες. Στην Κύπρο δεν φτάνει ότι κανείς θεσμικός και πολιτικός δεν λογοδοτεί ποτέ, δεν αισθάνεται και κανείς την ευθύνη να λάβει διορθωτικά μέτρα, να αλλάξει την κουλτούρα του κράτους. Δεν είναι τυχαίο που εδώ οι τραγωδίες δεν έχουν τελειωμό. Η Helios, το Μαρί, όλα όσα μας σκοτώνουν, όσα συνθλίβουν την ανθρώπινη ζωή, την ύπαρξή μας, το μέλλον του τόπου μας…
