Η «χρυσή» πόλη που άδειασε σε μία μέρα - Η Αμμόχωστος μέσα από τα μάτια του Κίκη Καζαμία, 52 χρόνια μετά (φώτος)

Υπήρξε η πόλη που έμοιαζε να βρίσκεται ένα βήμα μπροστά από την υπόλοιπη Κύπρο. Μέχρι τον Αύγουστο του 1974, με την τουρκική εισβολή, όταν ο χρόνος σταμάτησε απότομα. Οι κάτοικοί της έφυγαν βιαστικά, πιστεύοντας ότι η απουσία τους θα διαρκούσε λίγες ημέρες, αφήνοντας πίσω σπίτια, καταστήματα, σχολεία, μια ολόκληρη ζωή. Πενήντα δύο χρόνια μετά, ο Κίκης Καζαμίας ξεδιπλώνει τις εικόνες μιας πόλης που άλλαξε δραματικά, αλλά εξακολουθεί να παραμένει αναγνωρίσιμη κάτω από τη φθορά. Μιας πόλης που δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν, αλλά παραμένει σύμβολο και ανεκπλήρωτη υπόσχεση επιστροφής.

Από τη Δερύνεια

Για τον Κίκη Καζαμία, το ταξίδι προς την Αμμόχωστο αρχίζει από τον δρόμο που ξεκινά από το οδόφραγμα της Δερύνειας. Δεν είναι απλώς μια διαδρομή προς την πόλη, αλλά ένας εμβληματικός άξονας που συνδέει την Αμμόχωστο με ολόκληρη σχεδόν την κατεχόμενη Κύπρο. Όποιος περάσει το οδόφραγμα και συνεχίσει ευθεία, χωρίς να στρίψει δεξιά ή αριστερά, περνά μπροστά από το Δημαρχείο Αμμοχώστου και κινείται παράλληλα με τα ενετικά τείχη της παλιάς πόλης. Στη μία πλευρά βρίσκονται τα τείχη και στην άλλη η τουρκοκυπριακή συνοικία Σακάρια. Ο δρόμος συνεχίζει προς το Τρίκωμο, έχοντας μπροστά του την οροσειρά του Πενταδακτύλου και την Καντάρα. Από εκεί ανοίγονται διαφορετικές διαδρομές. Η μία κατευθύνεται προς το ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα, η άλλη προς το Λευκόνοικο και την καρδιά της Μεσαορίας, ενώ μέσω της Καντάρας ο ταξιδιώτης μπορεί να κινηθεί προς τα βόρεια παράλια και την Κερύνεια. Διασχίζοντας τη Μεσαορία και περνώντας βόρεια της Λευκωσίας, η διαδρομή μπορεί να φτάσει μέχρι τη Μόρφου. «Ο δρόμος δεν οδηγεί μόνο στην Αμμόχωστο, αλλά λειτουργεί σαν μια νοητή γραμμή που ενώνει τις κατεχόμενες πόλεις, τις πεδιάδες και τις ακτές της Κύπρου», επισημαίνει ο κ. Καζαμίας.

Η «χρυσή» περίοδος

Μπορεί ιστορικά τα Βαρώσια να είναι η ονομασία της παλιάς πόλης, ωστόσο για τους Αμμοχωστιανούς είναι η ταυτότητά τους: «Αν ρωτήσεις οι οκτώ στους δέκα θα σου πουν ‘είμαι Βαρωσιώτης’ και όχι ‘είμαι Αμμοχωστιανός’», αναφέρει ο κ. Καζαμίας. Η νέα Αμμόχωστος εξελίχθηκε σε αστικό και οικονομικό κέντρο που σύντομα θα ξεπερνούσε σε δυναμισμό κάθε άλλη πόλη. Από την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας μέχρι το 1974, γνώρισε αλματώδη ανάπτυξη και μετατράπηκε στην πιο εύπορη περιοχή της Κύπρου. Η οικονομική της βάση είχε αρχικά δημιουργηθεί μέσα από τον πρωτογενή τομέα. Ο Κίκης Καζαμίας θυμάται την ιστορία ενός εκ των πρωτοπόρων ξενοδόχων της οικογένειας Κουννά, που συνδέθηκε με το ξενοδοχείο Grecian. Σε ταξίδι του στη Σουηδία στα τέλη της δεκαετίας του 1960 παρατήρησε πόσο έντονα αναζητούσαν οι κάτοικοι τον ήλιο. Η σκέψη ήταν απλή: η Κύπρος διέθετε ηλιοφάνεια για το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου και μπορούσε να την προσφέρει ως τουριστικό προϊόν στους κατοίκους της Βόρειας Ευρώπης. Επιστρέφοντας, επένδυσε στην παραλιακή ζώνη. Η περιοχή της λεωφόρου Κένεντι, που αργότερα γέμισε πολυώροφα ξενοδοχεία και τουριστικές επιχειρήσεις, αποτελούνταν προηγουμένως κυρίως από χωράφια και αμμόλοφους. Τουλάχιστον τρία από τα πρώτα μεγάλα ξενοδοχεία δημιουργήθηκαν από ιδιοκτήτες πορτοκαλεώνων. Η αγροτική ευημερία αποτέλεσε έτσι τη βάση της τουριστικής Αμμοχώστου. Μέχρι το 1974, σύμφωνα με τον Κίκη Καζαμία, περίπου το 70% της τουριστικής δραστηριότητας της Κύπρου συγκεντρωνόταν στην Αμμόχωστο. Η πόλη είχε αποκτήσει ξενοδοχειακή υποδομή και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, ενώ αποτελούσε το σημαντικότερο εμπορικό κέντρο, αφού το λιμάνι διακινούσε περίπου το 90% της εμπορικής κίνησης. Η τουριστική ανάπτυξη έφερε επισκέπτες από ολόκληρη την Ευρώπη και συνέβαλε, σύμφωνα με τον Κίκη Καζαμία, στον εξευρωπαϊσμό της κυπριακής κοινωνίας. Από το 1964 υπηρετούσαν στην περιοχή στρατιώτες της Ειρηνευτικής Δύναμης των Ηνωμένων Εθνών, πολλοί από τους οποίους προέρχονταν από τη Σουηδία, τη Νορβηγία και τη Φινλανδία γι' αυτό και υπήρχαν πολλοί Σκανδιναβοί τουρίστες, έτσι ήρθε και το σουηδικό συγκρότημα ABBA σε ξενοδοχείο της Αμμοχώστου, στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Από την πόλη πέρασαν επίσης καλλιτέχνες, ηθοποιοί και άνθρωποι των γραμμάτων, ενώ η Αμμόχωστος θεωρούνταν ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά κέντρα της Ανατολικής Μεσογείου.

«Οι πιο τυχεροί»

Για τη γενιά που έζησε την εφηβεία της στην Αμμόχωστο στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η πόλη ήταν ένας χώρος ελευθερίας, ευημερίας και έντονης κοινωνικής ζωής. Ο Κίκης Καζαμίας υπολογίζει ότι περίπου 2.000 νέοι της γενιάς του είχαν την τύχη να μεγαλώσουν στην πόλη κατά την περίοδο της μεγάλης ανάπτυξής της. Ο ίδιος αποφοίτησε από το σχολείο το 1969. «Θεωρώ ότι ανήκω στους πιο τυχερούς επειδή μεγάλωσα την περίοδο της αλματώδους ανάπτυξής της», αναφέρει. Οι παραλίες, τα ξενοδοχεία, η νυχτερινή ζωή και η ατμόσφαιρα την καθιστούσαν τον δημοφιλέστερο προορισμό του νησιού. Πίσω από την τουριστική ζώνη εκτείνονταν οι κατοικημένες συνοικίες, όπως ο Άγιος Μέμνονας και το Κάτω Βαρώσι, όπου υπήρχαν μεγάλες εκτάσεις με περιβόλια. Πορτοκαλιές, λεμονιές και άλλα εσπεριδοειδή κυριαρχούσαν στο τοπίο. Την περίοδο της ανθοφορίας, ιδιαίτερα τον Απρίλιο, ολόκληρες περιοχές πλημμύριζαν από το άρωμα των ανθών. Αυτή η συνύπαρξη του αστικού και του αγροτικού στοιχείου έδινε στην Αμμόχωστο τον ξεχωριστό της χαρακτήρα: σε μικρή απόσταση από τα πολυτελή ξενοδοχεία, τις δισκοθήκες και τις εμπορικές λεωφόρους υπήρχαν περιβόλια και λαϊκές γειτονιές. Ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη κατείχε ο Κατακλυσμός, με αγώνες κολύμβησης, θαλάσσιο σκι και διεθνείς αγώνες ταχύπλοων από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 και φυσικά η Γιορτή του Πορτοκαλιού. Η κοινωνική ζωή χτυπούσε στην οδό Δημοκρατίας. Τα Σαββατοκύριακα μεγάλο τμήμα της μετατρεπόταν σε πεζόδρομο. Ο κόσμος περπατούσε, συναντούσε γνωστούς και απολάμβανε τη βραδινή έξοδο. Στην πόλη υπήρχαν πολλά ζαχαροπλαστεία, θέατρα και κινηματογράφοι, αλλά και καφέ όπως το Edelweiss, το Poccaccio και το Vienna. Το τελευταίο ήταν το αγαπημένο στέκι της παρέας του Καζαμία. Εκεί οι νέοι έτρωγαν τυρόπιτα, έπιναν μίλκσεϊκ και στη συνέχεια κατευθύνονταν στον κινηματογράφο. Ιδιαίτερη θέση στη ζωή της Αμμοχώστου κατείχε το ποδόσφαιρο, με την Ανόρθωση και τη Νέα Σαλαμίνα να αποτελούν τις δύο μεγάλες ομάδες της πόλης. «Η Αμμόχωστος δεν ήταν απλώς κοσμοπολίτικη με την έννοια του Σεν Τροπέ ή του Μόντε Κάρλο. Ήταν ταυτόχρονα και πολιτιστική εστία», επισημαίνει ο Καζαμίας. Πίσω από τα ξενοδοχεία και την έντονη νυχτερινή ζωή αναπτυσσόταν μια πόλη με πλούσια πολιτιστική δραστηριότητα. Λειτουργούσαν Δημοτική Βιβλιοθήκη, Δημοτική Πινακοθήκη και Δημοτική Σχολή Τεχνών, με δωρεάν μαθήματα ζωγραφικής, γλυπτικής και αγιογραφίας. Σημαντική ήταν και η παρουσία λογοτεχνών, φιλολόγων και εκπαιδευτικών στα σχολεία. Ο φιλόλογος Παναγιώτης Σέργης ανέβαζε αρχαίες τραγωδίες με μαθητές, οι οποίες παρουσιάζονταν στο αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας. Στα σχολεία δραστηριοποιούνταν επίσης άνθρωποι των γραμμάτων όπως ο Κυριάκος Πλησής και ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης.

Η μέρα που η πόλη άδειασε

Αυτός ο κόσμος κατέρρευσε απότομα στις 14 Αυγούστου 1974. Οι κάτοικοι άκουγαν ότι τα τουρκικά άρματα προχωρούσαν προς την Αμμόχωστο. Δεν υπήρχε οργανωμένη ενημέρωση, σχέδιο εκκένωσης ή κρατικός μηχανισμός που να μπορούσε να τους καθοδηγήσει. Φοβούμενοι ότι τα άρματα θα έμπαιναν στην πόλη, εγκατέλειψαν βιαστικά τα σπίτια τους. «Έφυγαν με τα ρούχα που φορούσαν. Μπήκαν στα αυτοκίνητα και έφυγαν», αναφέρει ο Κίκης Καζαμίας. Η πόλη έμεινε σχεδόν άδεια. Κάποιοι, πιστεύοντας ότι η αποχώρηση θα ήταν προσωρινή, επιχείρησαν αργότερα να επιστρέψουν. Ορισμένοι έπεσαν σε ενέδρες και σκοτώθηκαν.

Το άνοιγμα των οδοφραγμάτων τον Απρίλιο του 2003 αποτέλεσε νέο σταθμό για τους πρόσφυγες. Για πρώτη φορά έπειτα από σχεδόν τρεις δεκαετίες μπορούσαν να επισκεφθούν τις πόλεις, τα χωριά, τα σπίτια και τα σχολεία που είχαν εγκαταλείψει. Ο Κίκης Καζαμίας, τότε υπουργός Συγκοινωνιών και Έργων στην κυβέρνηση Τάσσου Παπαδόπουλου, επέλεξε όσο παρέμενε υπουργός να μην περάσει στα κατεχόμενα λόγω των πολιτικών και θεσμικών διαστάσεων της διαδικασίας. Παραιτήθηκε τον Απρίλιο του 2004 και περίπου μία εβδομάδα αργότερα πραγματοποίησε την πρώτη του επίσκεψη. Πήγε μόνος στο Λευκόνοικο, όπου γεννήθηκε, και στην Αμμόχωστο, όπου μεγάλωσε και φοίτησε στο σχολείο. «Ένιωσα χαρά που είδα τον τόπο που γεννήθηκα και μεγάλωσα. Μπήκα στο σχολείο μου και κάθισα στο θρανίο μου», θυμάται. Δύο εβδομάδες αργότερα επέστρεψε μαζί με τα τρία παιδιά του. Η δεύτερη επίσκεψη ήταν συναισθηματικά δυσκολότερη, καθώς έβλεπε τις αντιδράσεις των παιδιών του, που μέχρι τότε γνώριζαν την Αμμόχωστο μόνο μέσα από τις αφηγήσεις του. Για τον κ. Καζαμία, η επίσκεψη δεν αποτελεί παραίτηση από το δικαίωμα επιστροφής. Αντιθέτως, είναι τρόπος να διατηρείται ζωντανή η σχέση με τον τόπο. «Αυτούς τους τόπους δεν τους χαρίζω σε κανέναν», τονίζει.

«Εκμετάλλευση και όχι αξιοποίηση»

Το άνοιγμα τμημάτων της περίκλειστης Αμμοχώστου δημιούργησε μια νέα πραγματικότητα. Οι επισκέπτες μπορούν να κινηθούν σε συγκεκριμένους δρόμους, παρατηρώντας από κοντά τα εγκαταλελειμμένα κτήρια. Ο Κίκης Καζαμίας απορρίπτει τον όρο «τουριστική αξιοποίηση» και επιμένει ότι πρόκειται για «τουριστική εκμετάλλευση». Κατά την άποψή του, το άνοιγμα ορισμένων δρόμων δεν συνοδεύτηκε από πρόοδο στις συνομιλίες ή από διαδικασία επιστροφής των νόμιμων κατοίκων. Αντίθετα, δημιουργείται η εικόνα ότι η καταστροφή μετατρέπεται σε τουριστικό θέαμα. Παρά την κριτική του, δηλώνει ότι θα συνεχίσει να επισκέπτεται την περιοχή. «Δεν πηγαίνω για τουρισμό. Πηγαίνω για να δω τον τόπο μου, να τον δείξω στα παιδιά, στους φίλους και στους επισκέπτες μου και να τους εξηγήσω τη σωστή εικόνα», αναφέρει. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει και στις φωνές Τουρκοκυπρίων της Αμμοχώστου που αντιτίθενται στη μονομερή εκμετάλλευση της περίκλειστης πόλης. Η σημερινή εικόνα της Αμμοχώστου διαφέρει ανάλογα με την περιοχή. Μέσα στην περίκλειστη πόλη ο χρόνος μοιάζει να έχει παγώσει, ενώ έξω από αυτήν έχει καταγραφεί έντονη οικοδομική δραστηριότητα. Η ανάπτυξη από τον μεγάλο κυκλικό κόμβο προς τις περιοχές των πανεπιστημίων και το Τρίκωμο χαρακτηρίζεται από τον Καζαμία «παντελώς άναρχη». Την ίδια ώρα, πολλές από τις παλιές λαϊκές γειτονιές έχουν ερημώσει ή δεν συντηρούνται επαρκώς. Προβλήματα υπήρχαν, ωστόσο, και πριν το 1974.

Η επιστροφή ως πρώτο βήμα

Ο Κίκης Καζαμίας δίνει ιδιαίτερη σημασία στις κοινές πρωτοβουλίες Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων της Αμμοχώστου. Σε κοινό υπόμνημα που συνυπέγραψαν πέντε Ελληνοκύπριοι νόμιμοι κάτοικοι της περίκλειστης πόλης και πέντε Τουρκοκύπριοι κάτοικοι της σημερινής Αμμοχώστου, η πόλη αντιμετωπίζεται ως πιθανό σημείο επανασύνδεσης. Η πρωτοβουλία, όπως εξηγεί, δεν επιδιώκει να αποκόψει την Αμμόχωστο από το συνολικό Κυπριακό ούτε να υποστηρίξει ότι ο πόνος των Αμμοχωστιανών είναι μεγαλύτερος από εκείνον των υπόλοιπων προσφύγων. «Η επιστροφή της Αμμοχώστου δεν είναι η λύση του Κυπριακού. Είναι ένα πρώτο βήμα. Με την επιστροφή της δεν σημαίνει ότι λύνεται το Κυπριακό, αλλά αν δεν επιστραφεί η Αμμόχωστος, το Κυπριακό δεν μπορεί να λυθεί», σημειώνει. Η πόλη, λόγω του επιπέδου ανάπτυξης που είχε φτάσει πριν από το 1974 και της δυνατότητάς της να ανακτήσει τον οικονομικό και κοινωνικό της βηματισμό, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πρότυπο για την ανοικοδόμηση κι άλλων κατεχόμενων περιοχών μετά από μια συνολική λύση. Παράλληλα, η ιστορική εμπειρία της συνύπαρξης Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για ολόκληρη την Κύπρο. «Δεν νοιαζόμαστε μόνο για την πόλη μας. Πιστεύουμε ότι μπορούμε να είμαστε οι πρόδρομοι της ανάπτυξης, της επανασύνδεσης και της αρμονικής συμβίωσης των δύο κοινοτήτων», καταλήγει. Για έναν άνθρωπο που έζησε την Αμμόχωστο στην πιο λαμπρή περίοδο της ιστορίας της και την είδε να αδειάζει μέσα σε μία ημέρα, η μνήμη δεν είναι απλώς αναπόληση. Είναι τρόπος να διατηρηθεί ζωντανή η σχέση με έναν τόπο που, παρά τα 52 χρόνια κατοχής και φθοράς, εξακολουθεί να αποτελεί κομμάτι της ταυτότητας των ανθρώπων του.