Έχουν λεχθεί πολλά τις τελευταίες ημέρες γύρω από τη θαλάσσια ρύπανση στις παραλίες της Λεμεσού. Οι αρμόδιες υπηρεσίες δεν συμφωνούν πάντοτε μεταξύ τους ως προς την προέλευση, την έκταση ή ακόμη και τον χαρακτηρισμό του φαινομένου, ενώ κατά καιρούς οι ευθύνες μεταφέρονται από τη μία υπηρεσία στην άλλη. Για τους Λεμεσιανούς, ωστόσο, η συζήτηση αυτή έχει μικρότερη σημασία από την εικόνα που συναντούν στη θάλασσα. Το πρόβλημα είναι υπαρκτό, επανέρχεται και προκαλεί έντονες αντιδράσεις, ιδιαίτερα κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Παρά τις διαβεβαιώσεις ότι οι δειγματοληψίες δείχνουν νερά «εξαίρετης» ποιότητας, στον κόσμο υπάρχει δυσπιστία, αφού άλλη είναι η εικόνα εντός της παραλίας.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, το Υφυπουργείο Ναυτιλίας επιχειρεί να περάσει από τις διαπιστώσεις σε ένα οργανωμένο σχέδιο δράσης. Εδώ και περίπου τρία χρόνια ανέλαβε τον συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων, δημιουργώντας επιτροπή παρακολούθησης της θαλάσσιας ρύπανσης στον κόλπο της Λεμεσού. Το επόμενο βήμα είναι πλέον η εφαρμογή ενός συγκεκριμένου στρατηγικού σχεδιασμού για την περίοδο 2026-2027, ο οποίος φιλοδοξεί να βάλει κάτω από την ίδια «ομπρέλα» κράτος, Τοπική Αυτοδιοίκηση, επιστημονική κοινότητα, λιμενικούς και ναυτιλιακούς φορείς. Χρειάζεται όμως περαιτέρω πολιτική βούληση αλλά και διάθεση των απαιτούμενων χρημάτων από τον κρατικό προϋπολογισμό και ταυτόχρονα ενίσχυση των διαφόρων υπηρεσιών και τμημάτων για να μπορούν να ανταπεξέλθουν στον ρόλο τους.
Το σχέδιο παρουσιάστηκε στην έκτακτη σύσκεψη της περασμένης εβδομάδας στο Υφυπουργείο Ναυτιλίας από τον ακαδημαϊκό Άγγελο Μενελάου και περιλαμβάνει 15 συγκεκριμένες δράσεις, με πυρήνα την πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση, την απόδοση ευθυνών και, κυρίως, τη μέτρηση των αποτελεσμάτων. Μετά τη σύσκεψη, η υφυπουργός Ναυτιλίας, Μαρίνα Χατζημανώλη, έθεσε ουσιαστικά και το πρώτο μεγάλο χρονικό ορόσημο, την επόμενη καλοκαιρινή περίοδο, οπότε θα πρέπει να υπάρχουν ήδη απτά αποτελέσματα και ουσιαστική πρόοδος. Στην ίδια σύσκεψη, ο αναπληρωτής διευθυντής του Υφυπουργείου Ναυτιλίας παρουσίασε και επτά δράσεις που ήδη υλοποίησε ή βρίσκονται σε εξέλιξη, από το ίδιο το υφυπουργείο. Πρόκειται για αποφάσεις κυρίως προηγούμενων χρόνων, που υλοποιούνται τώρα.
Οι τέσσερις βασικές πηγές
Το ενδιαφέρον του σχεδιασμού βρίσκεται καταρχάς στο ότι επιχειρεί να ξεφύγει από τη γενική συζήτηση περί «ρύπανσης» και να διαχωρίσει τις πιθανές πηγές σε τέσσερις βασικές κατηγορίες.
Η πρώτη αφορά τις χερσαίες πηγές και τις παράκτιες δραστηριότητες. Σε αυτήν περιλαμβάνονται γνωστοί αγωγοί εκροής και απορροές, αδειοδοτημένα έργα και δραστηριότητες, παράκτιες επιχειρήσεις, καθώς και πιθανές μη καταγεγραμμένες εκροές. Πρόκειται για γνωστές και σταθερές περιπτώσεις, στις οποίες κανονικά μπορεί να ασκηθεί πλήρης έλεγχος.
Η δεύτερη κατηγορία αφορά τα εμπορικά πλοία και τις λιμενικές δραστηριότητες. Εδώ εντάσσονται, μεταξύ άλλων, οι μεγάλες αναχωρήσεις και οι καταγεγραμμένοι πλόες, οι προβλήτες και οι κινήσεις πλοίων, οι αγκυροβολίες και οι προσεγγίσεις, καθώς και δραστηριότητες όπως η φορτοεκφόρτωση και το bunkering. Η κατηγορία αυτή αφορά αναγνωρισμένα και κυρίως προβλέψιμα δεδομένα, τα οποία μπορούν να ελεγχθούν στοχευμένα.
Τρίτη πιθανή πηγή θεωρούνται οι ακτοπλοϊκές δραστηριότητες και τα σκάφη αναψυχής, πλοία και μικρότερα σκάφη, μαρίνες, λιμενίσκοι, σημεία πρόσδεσης, πλωτές υποδομές, ακόμη και η διαχείριση των υποδομών υποδοχής λυμάτων. Αποτελεί ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι της εξίσωσης, καθώς είναι τεράστιος ο αριθμός, με μικρό περιθώριο ελέγχου.
Η τέταρτη κατηγορία καλύπτει άλλες δραστηριότητες εντός του θαλάσσιου οικοσυστήματος, όπως ιχθυοκαλλιέργειες, ενέργεια, θαλάσσια έργα, αδειοδοτημένες δραστηριότητες που ενδέχεται να προκαλούν ρύπανση αλλά και πιθανές παράνομες ή μη αδειοδοτημένες δραστηριότητες. Σε αυτήν την κατηγορία απαιτείται εξειδικευμένος έλεγχος, στη βάση ανάλυσης του κινδύνου.
Στόχος να χαρτογραφηθεί οτιδήποτε μπορεί δυνητικά να επιβαρύνει τον κόλπο της Λεμεσού, ώστε η συζήτηση για την προέλευση της ρύπανσης να στηρίζεται πλέον σε στοιχεία και όχι σε υποθέσεις.
Οι δράσεις
Το σχέδιο έχει ως κεντρική φιλοσοφία ότι «όλοι μαζί, με συνέργεια και συνεργίες, θα ολοκληρώσουμε όλες τις δράσεις και θα έχουμε ορατό αποτέλεσμα». Προβλέπει κοινή δράση, συνέργειες, συντονισμό, προθεσμίες και λογοδοσία. Η διαδικασία που προτείνεται ξεκινά από τη συμφωνία για τους κοινούς στόχους και τους ρόλους κάθε εμπλεκομένου. Ακολουθεί η χαρτογράφηση της υφιστάμενης κατάστασης, η παρακολούθηση και συλλογή στοιχείων, η ολοκλήρωση των 15 δράσεων/στόχων, η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και, τέλος, η επαναξιολόγηση του σχεδίου στη βάση των νεότερων δεδομένων. Κρίσιμο στοιχείο είναι ότι για κάθε δράση θα υπάρχουν αποτελέσματα και KPIs, δηλαδή συγκεκριμένοι δείκτες απόδοσης. Με άλλα λόγια, δεν θα αρκεί να δηλώνεται ότι μια υπηρεσία προχώρησε σε ελέγχους. Θα πρέπει να καταγράφεται τι έγινε, πόσο συχνά, τι εντοπίστηκε και ποιο ήταν το αποτέλεσμα, με απρόσκοπτη πρόσβαση στις πληροφορίες. Το μοντέλο προβλέπει επίσης συνεχή κύκλο απόφασης, βελτίωσης, καταγραφής, εντοπισμού και ανάλυσης, ώστε κάθε δράση να αξιολογείται και, όπου απαιτείται, να τροποποιείται.
Τι περιλαμβάνουν
1. Η πρώτη ομάδα ενεργειών αφορά τη δημιουργία της βάσης πάνω στην οποία θα στηριχθεί ολόκληρο το εγχείρημα. Πρώτο βήμα είναι να καταγραφούν με ακρίβεια οι εμπλεκόμενοι, οι δεσμεύσεις και οι επιτηρήσεις τους, ποιος είναι αρμόδιος για τι, πότε πρέπει να ενεργεί και ποια αποτελέσματα οφείλει να παραδίδει.
2. Δεύτερον είναι η επικαιροποίηση της εθνικής πλατφόρμας EMMERA, ώστε να υπάρχει εντοπισμένη διαχείριση και επεξεργασία δεδομένων, αναφορές, reporting, KPIs και κοινή βάση πληροφόρησης.
3. Τρίτη δράση είναι η ενεργοποίηση του ΘΕΣΑΡ, του συστήματος που αφορά τον συντονισμό και την ετοιμότητα για αντιμετώπιση περιστατικών θαλάσσιας ρύπανσης, με επικαιροποίηση των σχεδίων και ενεργοποίηση επιμέρους μηχανισμών και ασκήσεων.
4. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η τέταρτη δράση, η δημιουργία ενός αξιοποιήσιμου και διαθεσμικού χώρου δεδομένων, μιας πλατφόρμας, με μέσα όπως ποσοτικά και τεχνολογικά εργαλεία, συμβάσεις και υπηρεσίες, ώστε οι συνέργειες και τα KPIs να στηρίζονται σε πραγματικά κοινά δεδομένα.
5. Η πέμπτη αφορά την ενίσχυση της διακυβέρνησης, της λογοδοσίας και της προόδου, με τακτικές συναντήσεις, υπεύθυνους ανά δράση, παραδοτέα, χρονοδιαγράμματα και συστηματική παρακολούθηση.
Τα επόμενα βήματα
Για τις χερσαίες πηγές, προβλέπεται χαρτογράφηση αγωγών και εκροών, έλεγχος συμμόρφωσης με τις άδειες και αξιοποίηση συστημάτων τηλεπισκόπησης ή άλλων μέσων ώστε να εντοπίζονται σημεία που χρήζουν διερεύνησης. Στα λιμάνια και τους λιμενίσκους προβλέπονται περισσότερες στοχευμένες και αιφνιδιαστικές επιθεωρήσεις, έλεγχος των δραστηριοτήτων bunkering και των απορριμμάτων, καθώς και καθορισμός συγκεκριμένων KPIs για την αποτελεσματικότητα των ελέγχων. Αντίστοιχα, για τα πλοία, τις μαρίνες και τα σκάφη, το σχέδιο προβλέπει ελέγχους στη διαχείριση λυμάτων και αποβλήτων, έλεγχο των συστημάτων υποδοχής και καταγραφή συμβάντων ή περιστατικών που μπορούν να επιβαρύνουν τη θάλασσα. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις λοιπές παράκτιες δραστηριότητες, από τις υδατοκαλλιέργειες και την αφαλάτωση μέχρι τα ενεργειακά και θαλάσσια έργα. Προβλέπονται έλεγχοι των όρων αδειοδότησης, καταγραφή συμβάντων και παραβάσεων και συντονισμός των εμπλεκόμενων υπηρεσιών.
Το σχέδιο περιλαμβάνει ακόμη θεσμικές βελτιώσεις, ώστε να εντοπιστούν κενά ή αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων και να δημιουργηθεί σαφέστερος μηχανισμός παρακολούθησης μέχρι την τελική εφαρμογή των μέτρων, ενώ ίσως χρειαστούν και νομοθετικές αλλαγές.
Drones και αισθητήρες
Από τις πιο ενδιαφέρουσες δράσεις είναι εκείνη που αφορά την επιτήρηση και την έγκαιρη ανίχνευση περιστατικών. Στο τραπέζι μπαίνει η αξιοποίηση drones, καμερών και αισθητήρων, με πιλοτική εφαρμογή σε επιλεγμένες περιοχές. Ο στόχος είναι, αφενός, να εντοπίζεται γρηγορότερα ένα περιστατικό και, αφετέρου, να υπάρχουν δεδομένα που θα μπορούν να οδηγήσουν στην ταυτοποίηση της πηγής του και εντοπισμό παραβατών για επιβολή κυρώσεων. Στο ίδιο πλαίσιο προβλέπεται διαδικασία διαβίβασης των δεδομένων στην κοινή πλατφόρμα. Ακόμη προβλέπεται καταγραφή περιστατικών, παρεμβάσεις σε προβληματικά σημεία και δράσεις υιοθέτησης του κόλπου της Λεμεσού από φορείς. Στον στρατηγικό σχεδιασμό, για κάθε μία από αυτές τις δράσεις, προτείνεται και συγκεκριμένος αρμόδιος φορέας ή εργαλεία που θα βοηθήσουν στην υλοποίηση, καθώς γίνεται αναφορά σε εκτεταμένη χρήση τεχνολογίας, ενώ το σχέδιο σημειώνει την ανάγκη για επιστράτευση δυτών, σκαφών παρακολούθησης αλλά και συνέργειες με τον ιδιωτικό τομέα.
Ποιοι θα τα υλοποιήσουν
Η επιτυχία του σχεδίου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από κάτι που μέχρι σήμερα αποδεικνύεται δύσκολο έως αδύνατο, τον πραγματικό συντονισμό ενός πολύ μεγάλου αριθμού υπηρεσιών. Στη διαδικασία εμπλέκονται, μεταξύ άλλων, το Τμήμα Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών, το Τμήμα Περιβάλλοντος, η Αρχή Λιμένων Κύπρου, η Λιμενική και Ναυτική Αστυνομία, το Κέντρο Συντονισμού Έρευνας και Διάσωσης, το Υφυπουργείο Τουρισμού, οι επαρχιακές διοικήσεις και οι τοπικές Αρχές, ο Επαρχιακός Οργανισμός Αυτοδιοίκησης Λεμεσού και οι πολίτες. Αυτό είναι, άλλωστε, και ένα από τα βασικά στοιχήματα του σχεδίου, να πάψει η θαλάσσια ρύπανση να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά, με κάθε υπηρεσία να εξετάζει μόνο το κομμάτι που εμπίπτει στις δικές της αρμοδιότητες. Ο στρατηγικός σχεδιασμός και το πλάνο δράσεων 2026-2027 ετοιμάστηκαν από τον Άγγελο Μενελάου σε συνεργασία με το Υφυπουργείο Ναυτιλίας. Ο κ. Μενελάου είναι αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Ναυτιλίας και Εμπορίου του Frederick University, με το αντικείμενο του Τμήματος να καλύπτει, μεταξύ άλλων, τη ναυτιλία, τα λιμάνια, το θαλάσσιο περιβάλλον, τις παράκτιες πόλεις, την παρακολούθηση του παράκτιου περιβάλλοντος και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Από τη σύσταση της επιτροπής για τη θαλάσσια ρύπανση συμμετέχει ως αμισθί σύμβουλος του Υφυπουργείου Ναυτιλίας, ενώ είναι παράλληλα επιστημονικός σύμβουλος του Δήμου Λεμεσού.
