Η Κύπρος μπορεί να είναι ένα μικρό νησί, ωστόσο διαθέτει έναν εντυπωσιακό πλούτο άγριας πανίδας. Η γεωγραφική της θέση, στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής, σε συνδυασμό με τη μακρά γεωλογική της απομόνωση, διαμόρφωσαν ένα ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον, στο οποίο φιλοξενούνται είδη με παγκόσμιας σημασίας οικολογική αξία.
Όπως εξηγεί στον «Π» ο Χάρης Νικολάου, λειτουργός Βιοποικιλότητας του Τμήματος Δασών, η Κύπρος «γεννήθηκε από τη θάλασσα» και δεν είχε ποτέ γεωλογική σύνδεση με κάποια ηπειρωτική περιοχή. Αυτό σημαίνει ότι πολλά ζώα έφτασαν στο νησί πριν από χιλιάδες χρόνια, σε περιόδους κατά τις οποίες η στάθμη της θάλασσας ήταν χαμηλότερη. Στη συνέχεια, όταν η στάθμη ανέβηκε, οι πληθυσμοί αυτοί απομονώθηκαν και, μέσα στον χρόνο, εξελίχθηκαν σε ξεχωριστά είδη ή υποείδη.
Βιοποικιλότητα
Η εικόνα της άγριας ζωής στην Κύπρο είναι πολύ πιο πλούσια απ’ ό,τι συχνά αντιλαμβάνεται ο μέσος πολίτης. Στο νησί συναντούμε αγρινά, αλεπούδες, λαγούς, σκαντζόχοιρους, μικρά θηλαστικά, τρωκτικά, νυχτερίδες, ερπετά, αμφίβια, έντομα, πεταλούδες, αρπακτικά πουλιά, υδρόβια πτηνά, θαλάσσιες χελώνες και μεσογειακές φώκιες.
Σύμφωνα με τον κ. Νικολάου, στην Κύπρο υπάρχουν 19 είδη νυχτερίδων, οκτώ είδη φιδιών, 11 είδη σαύρας, 52 είδη πεταλούδων και περισσότερα από 6.000 είδη εντόμων. Εξαιρετικά σημαντική είναι και η παρουσία των πουλιών, καθώς στο νησί έχουν καταγραφεί περισσότερα από 415 είδη, εκ των οποίων περίπου 60 είναι μόνιμοι κάτοικοι.
Η Κύπρος αποτελεί, επίσης, σημαντικό πέρασμα για μεταναστευτικά πουλιά, ενώ οι αλυκές Λάρνακας και Ακρωτηρίου, η λίμνη Ορόκλινης, άλλοι υγρότοποι και οι παράκτιες περιοχές φιλοξενούν κάθε χρόνο μεγάλο αριθμό υδρόβιων και παρυδάτιων ειδών.
Νάνοι ελέφαντες και ιπποπόταμοι
Η άγρια ζωή της Κύπρου έχει και μιαν εντυπωσιακή προϊστορική διάσταση. Όπως αναφέρει ο Χάρης Νικολάου, στο νησί υπήρχαν κάποτε ακόμη και ελέφαντες και ιπποπόταμοι. Λόγω της γεωγραφικής απομόνωσης, τα είδη αυτά εξελίχθηκαν με διαφορετικό τρόπο από τους συγγενείς τους στις ηπειρωτικές περιοχές και, με την πάροδο του χρόνου, μετατράπηκαν σε νάνους.
Το φαινόμενο αυτό, γνωστό σε αρκετά νησιωτικά οικοσυστήματα, δείχνει πώς η απομόνωση, η περιορισμένη έκταση και οι ιδιαίτερες συνθήκες ενός νησιού μπορούν να επηρεάσουν την εξέλιξη των ζώων. Τα είδη αυτά δεν υπάρχουν σήμερα, καθώς εξαφανίστηκαν, ωστόσο αποτελούν μέρος της φυσικής ιστορίας της Κύπρου.
Οι βιότοποι συρρικνώνονται
Παρά τον φυσικό πλούτο του νησιού, η άγρια πανίδα βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με σοβαρές πιέσεις. Η ραγδαία τουριστική, οικιστική και άλλη ανάπτυξη έχει περιορίσει τους φυσικούς χώρους στους οποίους ζουν και αναπαράγονται πολλά είδη.
Όπως σημειώνει ο κ. Νικολάου, όσο οι βιότοποι συρρικνώνονται, τόσο περισσότερο πιέζονται τα είδη που δεν μπορούν να προσαρμοστούν εύκολα στις νέες συνθήκες. Οι πληθυσμοί ζώων όπως το αγρινό, η πέρδικα, ο λαγός, αλλά και αρκετά είδη πουλιών δέχονται πιέσεις. Αντίστοιχα προβλήματα αντιμετωπίζουν ορισμένα ερπετά, τα νερόφιδα και οι βάτραχοι.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στους αετούς, οι οποίοι συχνά κινδυνεύουν από ηλεκτροφόρα καλώδια, καθώς καταγράφονται περιστατικά ηλεκτροπληξίας. Πρόκειται για ένα πρόβλημα που επηρεάζει κυρίως μεγάλα αρπακτικά πουλιά, τα οποία χρησιμοποιούν πυλώνες ή καλώδια ως σημεία στάσης.
Μεσογειακή φώκια
Ανάμεσα στα πιο ευάλωτα είδη που συναντούμε στην Κύπρο είναι η μεσογειακή φώκια. Ο πληθυσμός της στο νησί παραμένει πολύ μικρός, με περίπου 22 άτομα, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Χάρης Νικολάου.
Οι φώκιες ζουν και αναπαράγονται κυρίως σε θαλάσσιες σπηλιές, όπου χρειάζονται ησυχία και ελάχιστη ανθρώπινη ενόχληση. Ωστόσο, η τουριστική ανάπτυξη, η αλιεία, η παρουσία σκαφών και γενικότερα η ανθρώπινη δραστηριότητα δημιουργούν σημαντικές πιέσεις. Γι’ αυτό και, όπως τονίζεται, η πιθανότητα να αντικρίσει κάποιος μεσογειακή φώκια στην Κύπρο είναι μικρή, καθώς πρόκειται για σπάνιο και ιδιαίτερα ευαίσθητο είδος.
Άλλα είδη προσαρμόζονται, άλλα όχι
Δεν επηρεάζονται όλα τα ζώα με τον ίδιο τρόπο από την ανθρώπινη παρουσία. Υπάρχουν είδη, όπως τα κορακοειδή, που προσαρμόζονται ευκολότερα, καθώς μπορούν να τραφούν με μεγάλη ποικιλία τροφών και να εκμεταλλευτούν ακόμη και περιοχές κοντά στον άνθρωπο.
Αντίθετα, άλλα είδη εξαρτώνται από πολύ συγκεκριμένους βιότοπους. Οι νυχτερίδες, για παράδειγμα, χρειάζονται σπηλιές, πολλές φορές κοντά στη θάλασσα, καθώς η υγρασία είναι σημαντική για την επιβίωσή τους. Άλλα είδη ζουν σε δάση, πευκόφυτες περιοχές, θαμνώνες, παράκτιες ζώνες, χωράφια, λιβάδια, ποτάμια ή λίμνες. Όταν οι χώροι αυτοί αλλοιώνονται ή καταστρέφονται, τα ζώα χάνουν το φυσικό τους περιβάλλον.
Το «εστιατόριο» του γύπα
Ένα από τα σημαντικά προγράμματα που βρίσκονται σε εξέλιξη αφορά στην ενίσχυση του πληθυσμού του γύπα. Οι γύπες είναι πτωματοφάγα πουλιά και διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στο οικοσύστημα, καθώς συμβάλλουν στη φυσική απομάκρυνση νεκρών ζώων.
Στην Κύπρο λειτουργούν ειδικοί χώροι σίτισης, τα λεγόμενα «εστιατόρια του γύπα», όπου τοποθετείται τροφή με ελεγχόμενο τρόπο, ώστε να ενισχυθεί ο πληθυσμός τους. Ωστόσο, ακόμη και αυτά τα προγράμματα αντιμετωπίζουν δυσκολίες, κυρίως λόγω δηλητηριάσεων, οι οποίες προκαλούνται από ασυνείδητες πρακτικές και αποτελούν σοβαρή απειλή για τα πουλιά αυτά.
Τα ανθρωποπούλια ως φυσικοί σύμμαχοι
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το πρόγραμμα προστασίας των ανθρωποπουλιών, δηλαδή των κουκουβαγιών που ζουν σε αγροτικές περιοχές, χωράφια και λιβάδια. Τα ανθρωποπούλια τρέφονται σε πολύ μεγάλο βαθμό με τρωκτικά, γεγονός που τα καθιστά πολύτιμους φυσικούς συμμάχους των γεωργών.
Σύμφωνα με τον κ. Νικολάου, μέσω προγράμματος δημιουργίας φωλιών, με στόχο συνολικά τις 1.200 φωλιές, έχει επιτευχθεί σημαντική μείωση στη χρήση τρωκτικοκτόνων στην κυπριακή ύπαιθρο. Όπως εξηγεί, η παρουσία των ανθρωποπουλιών μπορεί να περιορίσει τους πληθυσμούς των τρωκτικών με φυσικό τρόπο, μειώνοντας την ανάγκη χρήσης χημικών ουσιών.
Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι η προστασία της βιοποικιλότητας δεν είναι απλώς ζήτημα οικολογικής ευαισθησίας, αλλά μπορεί να έχει άμεσο πρακτικό όφελος για τον άνθρωπο και την αγροτική παραγωγή.
Πού μπορούμε να δούμε άγρια ζώα στην Κύπρο
Η άγρια ζωή βρίσκεται σε πολλές περιοχές της Κύπρου, αρκεί ο άνθρωπος να γνωρίζει πού και πώς να παρατηρήσει χωρίς να ενοχλεί. Στις περιοχές της Πάφου και του Τροόδους μπορεί κανείς να συναντήσει αγρινά, αετούς, γεράκια, αλλά και φίδια, ανάμεσά τους και την οχιά, η οποία είναι δηλητηριώδης και αποτελεί το μοναδικό επικίνδυνο για τον άνθρωπο άγριο ζώο στην Κύπρο.
Σε αγροτικές περιοχές μπορεί να δει κανείς γύπες και άλλα πτηνά, ενώ σε περιοχές με ποτάμια, λίμνες και υγροτόπους, όπως στο Παραλίμνι, συναντώνται νερόφιδα, τα οποία είναι ακίνδυνα. Σε πολλές περιοχές υπάρχουν σαύρες και βάτραχοι, ενώ στις θαλάσσιες σπηλιές της Κύπρου ζουν οι μεσογειακές φώκιες.
Στον Ακάμα και στην περιοχή της Πόλης Χρυσοχούς, αυτή την περίοδο αναπαράγονται και οι θαλάσσιες χελώνες, οι οποίες γεννούν τα αυγά τους στις παραλίες. Η εκκόλαψη γίνεται περίπου δύο μήνες αργότερα, γεγονός που καθιστά την προστασία των παραλιών ιδιαίτερα σημαντική.
«Οι άνθρωποι είμαστε μέρος της βιοποικιλότητας»
Για τον Χάρη Νικολάου, το πιο κρίσιμο ζήτημα είναι η καλλιέργεια περιβαλλοντικής παιδείας από μικρή ηλικία. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση πρέπει να διδάσκεται στο σχολείο, αλλά και μέσα στην οικογένεια. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν ότι τα ζώα δεν είναι κάτι ξένο ή μακρινό, αλλά μέρος του ίδιου οικοσυστήματος στο οποίο ζει και ο άνθρωπος.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της νυχτερίδας. Κάθε νυχτερίδα μπορεί να καταναλώσει τρεις χιλιάδες κουνούπια μέσα σε μια νύχτα. Αν χαθούν ακόμη και λίγες δεκάδες νυχτερίδες από ένα οικοσύστημα, οι συνέπειες μπορεί να είναι αισθητές και για τον άνθρωπο, καθώς διαταράσσεται η φυσική ισορροπία.
Το μήνυμα που εκπέμπει είναι σαφές: η προστασία της άγριας ζωής δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για τη διατήρηση της ισορροπίας του φυσικού περιβάλλοντος και, τελικά, για την ποιότητα ζωής των ίδιων των ανθρώπων. Όπως καταλήγει ο κ. Νικολάου, αν χαθούν ορισμένα είδη από την Κύπρο, δεν χάνονται μόνο από το νησί. Χάνονται για πάντα από τον πλανήτη.
Πυρκαγιές, κλιματική κρίση και άγρια ζωή
Οι πυρκαγιές αποτελούν συνήθεια για τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Όπως εξηγεί ο Χάρης Νικολάου, οι φωτιές δεν έχουν πάντοτε μόνο αρνητικές συνέπειες για την άγρια ζωή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν δεν πρόκειται για μεγάλες και καταστροφικές πυρκαγιές, μπορούν να συμβάλουν στην ανανέωση του φυσικού περιβάλλοντος.
Μετά από μια φωτιά, δημιουργούνται συχνά θαμνώδεις εκτάσεις που μπορούν να ευνοήσουν ορισμένα είδη ερπετών, μικρών πουλιών και θηλαστικών. Παράλληλα, κάποια αρπακτικά είδη μπορούν να επωφεληθούν από το πιο ανοικτό τοπίο που δημιουργείται μετά την αποψίλωση μιας περιοχής.
Ωστόσο, όπως τονίζει, αυτό δεν ισχύει για τις μεγάλες πυρκαγιές, οι οποίες καταστρέφουν εκτεταμένους βιότοπους και χώρους αναπαραγωγής. Μετά την περσινή πυρκαγιά στη Λεμεσό, για παράδειγμα, καταστράφηκαν περιοχές αναπαραγωγής ορισμένων αρπακτικών, αν και κάποια από αυτά κατάφεραν να μετακινηθούν και να εγκατασταθούν σε νέες περιοχές.
Η Κύπρος έχει μεσογειακό κλίμα και οι πυρκαγιές αποτελούν μέρος της φυσικής δυναμικής του οικοσυστήματος. Το πρόβλημα, όμως, γίνεται πολύ σοβαρό όταν οι φωτιές είναι συχνές, ανεξέλεγκτες ή καταστροφικής κλίμακας.
Κλιματική αλλαγή και ανθρώπινη όχληση
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ακόμη έναν παράγοντα πίεσης για την κυπριακή πανίδα. Η αύξηση της θερμοκρασίας και οι αλλαγές στις περιβαλλοντικές συνθήκες επηρεάζουν την επιβίωση πολλών ειδών, ειδικά εκείνων που εξαρτώνται από συγκεκριμένα οικοσυστήματα.
Την ίδια ώρα, η ανθρώπινη παρουσία σε ευαίσθητες περιοχές δημιουργεί πρόσθετα προβλήματα. Δεν είναι μόνο η ανάπτυξη που περιορίζει τους βιότοπους, αλλά και η λανθασμένη συμπεριφορά πολιτών που πλησιάζουν ζώα, τα φωτογραφίζουν, τα ενοχλούν ή παρεμβαίνουν στον χώρο τους.
Όπως επισημαίνει ο κ. Νικολάου, η προστασία της φύσης δεν μπορεί να εξαρτάται μόνο από το κράτος. Υπάρχουν προστατευόμενες περιοχές, περιοχές Natura και θεσμικά εργαλεία, αλλά χρειάζεται και σεβασμός από τους ίδιους τους πολίτες.
