Τα ευρήματα της πρόσφατης έρευνας της Ελεγκτικής Υπηρεσίας και οι εξαγγελίες του υπουργού Δικαιοσύνης, έβαλαν για τα καλά στο προσκήνιο τις Κεντρικές Φυλακές. Δύο αλληλένδετα θέματα από τα οποία, αφενός αναδεικνύονται για ακόμη μία φορά τα σοβαρά και για χρόνια ανεπίλυτα προβλήματα των κυπριακών φυλακών, και αφετέρου η αδήριτη ανάγκη για κατασκευή νέου σωφρονιστικού ιδρύματος.
Από τις συζητήσεις, σε όλα τα επίπεδα, το αβίαστο συμπέρασμα που προκύπτει είναι η αναγκαιότητα για νέες κτηριακές εγκαταστάσεις. Ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο το οποίο θα δώσει λύσεις σε πολλά από τα υφιστάμενα προβλήματα και κυρίως στον υπερπληθυσμό. Ουδείς διαφωνεί ότι η μετακίνηση από ένα κτήριο του 1894 το οποίο ανεγέρθηκε επί Αγγλοκρατίας, πρέπει να γίνει άμεσα.
Πόσο εύκολο είναι όμως να υλοποιηθεί αυτή η ιδέα, η οποία σαφώς και θα αλλάξει άρδην την πολύ αρνητική κατάσταση που επικρατεί σήμερα στις Φυλακές; Με βάση, πάντως, τα λόγια και τις τοποθετήσεις του υπουργού Δικαιοσύνης Κώστα Φυτιρή, το νερό είναι ήδη στ' αυλάκι. Αυτό ενισχύεται επίσης από το γεγονός ότι αναστάλθηκαν έργα στις υφιστάμενες εγκαταστάσεις, τα οποία θεωρήθηκαν ως ακόμη ένα μπάλωμα, ενώ τη βδομάδα που μας πέρασε έγινε γνωστή και η τοποθεσία που θα ανεγερθεί το νέο σωφρονιστικό ίδρυμα.
Η επιλογή του Μαθιάτη
Σύμφωνα με τον Κώστα Φυτιρή οι νέες σύγχρονες εγκαταστάσεις, οι οποίες θα διασφαλίζουν την ασφάλεια και όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα των κρατουμένων, θα βρίσκονται στον Μαθιάτη. Η επιλογή του συγκεκριμένου σημείου δεν είναι τυχαία. Τέθηκαν συγκεκριμένα κριτήρια τα οποία οδήγησαν σε αυτή την απόφαση. Τρία από τα πιο βασικά ήταν οι νέες Φυλακές να βρίσκονται όσο πιο κεντρικά στην Κύπρο, με εύκολη πρόσβαση από και προς τον αυτοκινητόδρομο και να υπάρχει κρατική γη για να αποφευχθούν καθυστερήσεις με τις διαδικασίες απαλλοτριώσεων κ.λπ. Στην προκειμένη, πληρούνται και τα τρία βασικά κριτήρια. Τις επόμενες ημέρες αναμένεται να παρουσιαστεί στο κοινοτικό συμβούλιο του Μαθιάτη το master plan του έργου. Ο προσανατολισμός που υπάρχει τη δεδομένη στιγμή είναι το κτήριο να ανεγερθεί από ιδιώτη, ο οποίος θα έχει και την ευθύνη συντήρησής του για χρονικό διάστημα που θα καθοριστεί στο συμβόλαιο.
Υπερπληθυσμός
Σε ό,τι αφορά την εκτίμηση του κόστους, όπως ανέφερε ο υπουργός Δικαιοσύνης αυτό θα ανέλθει γύρω στα 300 με 350 εκατομμύρια ευρώ. Το νέο σωφρονιστικό ίδρυμα θα έχει τη δυνατότητα κράτησης 1.500 κρατουμένων. Πρόσθετη ανάσα στο μεγάλο πρόβλημα με τον υπερπληθυσμό που υπάρχει σήμερα στις υφιστάμενες εγκαταστάσεις, αναμένεται να δώσει και η προωθούμενη ρύθμιση για τους υπόδικους. Συγκεκριμένα σχεδιάζεται όπως στο υφιστάμενο κτήριο διατηρηθούν 2-3 πτέρυγες στις οποίες θα κρατούνται μόνο οι υπόδικοι μέχρι την εκδίκαση των υποθέσεων στα δικαστήρια. Με βάση τον σημερινό πληθυσμό στις Κεντρικές Φυλακές περίπου το ένα τρίτο των κρατουμένων είναι υπόδικοι.
Το πρόβλημα του υπερπληθυσμού αναδείχθηκε και μέσα από τα ευρήματα της έκθεσης της Ελεγκτικής Υπηρεσίας. «Το πρόβλημα επιδεινώνεται, καθώς ο αριθμός των κρατουμένων αυξάνεται χωρίς ουσιαστική ενίσχυση της χωρητικότητας», αναφέρεται στην έκθεση, «ενώ η υποτροπή σημαντικού ποσοστού αποφυλακισθέντων (15%-20%) τροφοδοτεί εκ νέου το σύστημα. Την ίδια στιγμή, εργαλεία που θα μπορούσαν να αποσυμφορήσουν τις Φυλακές αξιοποιούνται ανεπαρκώς. Ο κατ' οίκον περιορισμός με ηλεκτρονική επιτήρηση παραμένει περιορισμένος, αφού οι διαθέσιμες συσκευές είναι λίγες και μέρος τους δεν είναι λειτουργικό ή δεσμεύεται για άλλες ανάγκες».
Σε σημείωμα που κατέθεσε στη Βουλή ο κλάδος δεσμοφυλάκων της συντεχνίας Ισότητα, για τα ζητήματα των Φυλακών τονίζει: «Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, η Κύπρος κατέχει το δυσμενές πρωτείο ανάμεσα σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον υπερπληθυσμό φυλακών, με ποσοστό πληρότητας 226,2% για το 2023. Η επίτροπος Διοικήσεως στην έκθεσή της τον Φεβρουάριο 2025 αναφέρει ότι σε χώρους σχεδιασμένους για 57 υποδίκους κρατούνταν 276 πρόσωπα. Η CPT, μετά την επίσκεψή της τον Απρίλιο 2025, κατέγραψε μέχρι και τέσσερα άτομα σε κελιά κάτω των 6 τ.μ., με δύο εξ αυτών να αναγκάζονται να κοιμούνται σε στρώματα στο πάτωμα. Πρόκειται για κελιά που δεν πληρούν τα ελάχιστα πρότυπα ούτε για ένα μόνο άτομο».
Για τους δεσμοφύλακες, ο υπερπληθυσμός δεν είναι μόνο αριθμητικό πρόβλημα. Αποτελεί, όπως υποστηρίζουν, τη γενεσιουργό αιτία σχεδόν όλων των δυσλειτουργιών: Βίας, ανεπαρκούς υγιεινής, αδυναμίας διαχωρισμού κατηγοριών κρατουμένων, υποβάθμισης προγραμμάτων επανένταξης και ψυχικής εξάντλησης του προσωπικού.
Ασφάλεια
Στις Κεντρικές Φυλακές εντοπίζονται επίσης αδυναμίες στη διαχείριση αποθεμάτων και υποδομών, καθώς και κενά ασφάλειας, ενώ παραμένουν σοβαρές ελλείψεις σε θέματα πυρασφάλειας, με κινδύνους ιδιαίτερα σε σενάρια ανάγκης άμεσης εκκένωσης. Και ενώ ανέμενε κανείς μετά την απόδραση του «Κομμωτή», τον Σεπτέμβριο του 2024, να καλυφθούν τα σοβαρά κενά που καταγράφονται σε πρωτόκολλα ενεργειών απόδρασης, κάτι τέτοιο δεν έγινε. Όπως καταγράφει στα ευρήματά της η Ελεγκτική Υπηρεσία, δεν υπάρχουν καθορισμένα πρωτόκολλα ενεργειών, στα οποία να περιγράφονται οι διαδικασίες και οι ενέργειες που πρέπει να ακολουθούν οι δεσμοφύλακες σε επιχειρησιακά περιστατικά όπως π.χ. απόδραση κρατουμένου, απόπειρα βιαιοπραγίας μεταξύ κρατουμένων ή κατά δεσμοφυλάκων, απόπειρα αυτοκτονίας, ανταρσία/οχλαγωγία μεγάλης κλίμακας, πιθανή εξωτερική προσβολή των Φυλακών κ.λπ., ή ακόμη και σε λειτουργικά θέματα όπως π.χ. σίτιση κρατουμένων, εξειδικευμένες πρόνοιες βάσει των δεδομένων που ισχύουν για το προσωπικό των Φυλακών σε σχέση με την παρακολούθηση του ωραρίου απασχόλησης και τη λήψη αδειών. Για τον χειρισμό ορισμένων θεμάτων, η διεύθυνση εκδίδει ενδοτμηματικές εντολές, η εφαρμογή των οποίων ατονεί με την πάροδο του χρόνου, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου σημειώνονται αλλαγές προσωπικού, με αποτέλεσμα οι νέοι δεσμοφύλακες να μην ενημερώνονται επαρκώς με τις ισχύουσες οδηγίες.
Συνθήκες και αναρρωτικές
Σε ό,τι αφορά τα στρεβλά που εντοπίστηκαν από την Ελεγκτική Υπηρεσία με τις άδειες ασθενείας των δεσμοφυλάκων, διεξάγεται έρευνα από Υπουργείο Δικαιοσύνης και Υπουργείο Υγείας, κατά πόσο δικαιολογούνται και κατά πόσο προκύπτει οτιδήποτε μεμπτό για τους γιατρούς που τις χορήγησαν. Πάντως για το Υπουργείο Δικαιοσύνης, το θέμα με τις αναρρωτικές άδειες του προσωπικού είναι συνυφασμένο με την ψυχολογική και σωματική καταπόνηση του προσωπικού, προφανώς λόγω των συνθηκών που επικρατούν στο σωφρονιστικό ίδρυμα. Το υπουργείο, με την πρόσληψη των νέο δεσμοφυλάκων, την εκπαίδευσή τους, και άλλα μέτρα που προωθούνται, εκτιμά ότι θα αλλάξει το κλίμα και θα συμβάλουν στην ανόρθωση του ηθικού των δεσμοφυλάκων ώστε να μην καταλήγουν σε αναρρωτικές άδειες οι οποίες ενδεχομένως κάποιες φορές να μην είναι δικαιολογημένες.
