Από την κοινότητα στη σχολική τάξη - Φροντίδα ακοής για όλα τα παιδιά

 

Η 3η Μαρτίου έχει θεσμοθετηθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) ως Παγκόσμια Ημέρα Ακοής.  Η Παγκόσμια Ημέρα Ακοής ευαισθητοποιεί και παροτρύνει επαγγελματίες υγείας, εκπαιδευτικούς, κοινότητες και κυβερνήσεις για να προωθήσουν τη φροντίδα της ακοής ώστε να μειωθεί η παγκόσμια επιβάρυνση από την απώλεια ακοής. Ο ΠΟΥ καθορίζει κάθε χρόνο μια θεματική κατεύθυνση για την Παγκόσμια Ημέρα Ακοής, με στόχο να επηρεάσει πολιτικές δημόσιας υγείας και πρακτικές εφαρμογής στα εθνικά συστήματα υγείας και εκπαίδευσης. Για το 2026, η καμπάνια με τον τίτλο «Από την Κοινότητα στη σχολική τάξη - Φροντίδα Ακοής για όλα τα παιδιά», αναδεικνύει δύο βασικές προτεραιότητες: την πρόληψη της αποτρέψιμης παιδικής απώλειας ακοής και τον έγκαιρο εντοπισμό και φροντίδα παιδιών με βαρηκοΐα.  

 

Παγκοσμίως, περίπου 90 εκατομμύρια παιδιά και έφηβοι ηλικίας 5–19 ετών ζουν με απώλεια ακοής: περισσότερες από 60% αυτών των περιπτώσεων μπορούν να προληφθούν μέσω απλών, γενικευμένων μέτρων υγείας, χαμηλού κόστους. Η Παγκόσμια Ημέρα Ακοής ως πολιτική πρωτοβουλία εδράζεται στην ανάγκη για ενσωμάτωση υπηρεσιών ακοής και φροντίδας ακοής σε υπάρχοντα προγράμματα υγείας των παιδιών και σχολικών συστημάτων, ώστε να δημιουργηθούν πολλαπλές «πύλες» προσέγγισης για παιδιά, γονείς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες υγείας. Η σχολική τάξη αποτελεί ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου η συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών και επαγγελματιών υγείας μπορεί να ενισχύσει την έγκαιρη ανίχνευση και την κατάλληλη παραπομπή παιδιών με δυσκολίες στην ακοή.  

Η Κύπρος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα καλής πρακτικής στον τομέα της έγκαιρης ανίχνευσης. Το 2005, το Κέντρο Προληπτικής Παιδιατρικής «Αμερίκος Αργυρίου» εγκαινίασε και έκτοτε συντονίζει το πρώτο Καθολικό Ανιχνευτικό Πρόγραμμα Ακοής Νεογνών στη Μεσόγειο. Τα ποσοστά εντοπισμού νεογνικής βαρηκοΐας του Κυπριακού Ανιχνευτικού Προγράμματος Ακοής Νεογνών συνάδουν με εκείνα των πλέον επιτυχημένων διεθνών προγραμμάτων, καταγράφοντας ποσοστό παραπομπών 0,6% και επιβεβαιωμένη βαρηκοΐα 2,8‰ στα παιδιά της κοινότητας. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την επιτυχία διαδραματίζει η διασφάλιση  ότι τα νεογνά με πιθανή βαρηκοΐα εντοπίζονται έγκαιρα και οδηγούνται σε εξειδικευμένη διαγνωστική επιβεβαίωση και παρέμβαση μέσα από συστηματική διαδικασία ελέγχου, παρακολούθησης, και παραπομπής.  

Ορισμένες μορφές απώλειας ακοής είναι επίκτητες και εμφανίζονται μετά τη νεογνική περίοδο, ενώ άλλες εξελίσσονται σταδιακά. Η απώλεια ακοής συνήθως δεν είναι εμφανής, με αποτέλεσμα τα παιδιά να παραμένουν χωρίς διάγνωση και πρόσβαση σε υπηρεσίες ειδικής φροντίδας. Ένα παιδί με απώλεια ακοής που δεν έχει εντοπισθεί μπορεί να εμφανίζει καθυστερήσεις στην γλωσσική ανάπτυξη, δυσκολίες στην κατανόηση προφορικού λόγου, στην ανάπτυξη δεξιοτήτων γραμματισμού, και μειωμένη συμμετοχή στην τάξη.  Παιδιά με βαρηκοΐα που δεν έχει αντιμετωπισθεί εμφανίζουν μειωμένη σχολική επίδοση συγκριτικά με συνομηλίκους τους με φυσιολογική ακοή, υπογραμμίζοντας τη σημασία της έγκαιρης παρέμβασης στην εκπαιδευτική διαδικασία (Haile et al., Lancet 2021). Η καθυστέρηση στον εντοπισμό της βαρηκοΐας έχει σοβαρές συνέπειες στις κοινωνικές σχέσεις αλλά και στις μελλοντικές ευκαιρίες απασχόλησης και συμμετοχής στην κοινωνία.  

Για την καταγραφή αναγκών στον Κυπριακό πληθυσμό, το Κέντρο Προληπτικής Παιδιατρικής «Αμερίκος Αργυρίου», σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Ακουολογικό Κέντρο Κύπρου, υλοποίησε το Ανιχνευτικό Πρόγραμμα Ακοής πριν το Σχολείο (ΑΠΑΣ): ένα ερευνητικό πρόγραμμα ανίχνευσης ακοής στην προσχολική Ηλικία που χρηματοδοτήθηκε το 2012 από το Ίδρυμα Προώθησης Έρευνας (νυν Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας).  Το έργο ΑΠΑΣ διερεύνησε την ακοή σε 400 παιδιά 4.5-5.5 ετών και εντόπισε δυσκολίες στην ακοή στο 15% των παιδιών: 9% των παιδιών που εξετάστηκαν παρουσίαζαν ενδείξεις άμεσα αντιμετωπίσιμης απώλειας ακοής (εκκριτική ωτίτιδα, συσσώρευση κυψελλίδας), που προκαλούσαν παροδική αλλά σημαντική μείωση της ακοής σε κρίσιμα στάδια γλωσσικής και μαθησιακής ανάπτυξης και έχρηζαν ιατρικής παρέμβασης.  Το 6% των παιδιών παρουσίαζαν ένδειξη απώλειας ακοής χωρίς άμεση ιατρική εξήγηση στο επίπεδο ανίχνευσης, με πιθανότητα μόνιμης βαρηκοΐας.  Μια εξαιρετικά σημαντική διαπίστωση του ΑΠΑΣ ήταν η ελλιπής παρακολούθηση και διακρίβωση παρέμβασης στα παιδιά που εντοπίστηκαν, που άφησε υπόνοιες ότι ίσως κάποια παιδιά να μην βρήκαν έγκαιρα την απαιτούμενη υποστήριξη.     

Το ΑΠΑΣ κατέδειξε ότι και στην Κύπρο η δημιουργία συστηματικών ελέγχων στην προσχολική ηλικία, κατά την είσοδο στο δημοτικό σχολείο και σε καθορισμένα επαναληπτικά χρονικά σημεία αποτελεί φυσική συνέχεια του νεογνικού προγράμματος και κρίσιμο κρίκο στην αλυσίδα πρόληψης. Η πολιτική δημόσιας υγείας και παιδείας πρέπει να αποβλέπει στην εδραίωση σύγχρονων, τεκμηριωμένων συστημάτων πρόληψης και παρακολούθησης της ακοής στην παιδική ηλικία. Αυτά τα συστήματα:  

• περιλαμβάνουν συστηματικούς ελέγχους ακοής συνδέοντας τα νεογνικά προγράμματα με ελέγχους στην προσχολική ηλικία, κατά την είσοδο στο σχολείο και σε συγκεκριμένα χρονικά σημεία  

• προϋποθέτουν την εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας και εκπαιδευτικών για την αναγνώριση, παρακολούθηση και τη διαχείριση ενδείξεων απώλειας ακοής 

• διασφαλίζουν τη σύνδεση σχολικών υπηρεσιών με εξειδικευμένα κέντρα αναφοράς όπου παρέχεται τεκμηριωμένη κλινική εκτίμηση και παρέμβαση.  

Η ενσωμάτωση των διαδικασιών αυτών στο γενικότερο πλαίσιο των προγραμμάτων υγείας παιδιών και σχολικής υγείας ακολουθεί τις κατευθυντήριες αρχές του ΠΟΥ, οι οποίες προτείνουν ευρεία διεπιστημονική/ διατομεακή συνεργασία για την προώθηση της συνολικής ευημερίας των παιδιών.  

Παράλληλα με τις τεχνικές ανίχνευσης και της παρέμβασης, η πολιτική αντιμετώπισης της παιδικής βαρηκοΐας πρέπει να εστιάζει στην εκπαίδευση και ενδυνάμωση της κοινότητας ώστε οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να μπορούν να αναγνωρίζουν πρώιμα σημάδια απώλειας ακοής. Η συμβολή των εκπαιδευτικών είναι κρίσιμη, καθώς βρίσκονται σε συνεχή επαφή με τα παιδιά και μπορούν να παρατηρήσουν εκπαιδευτικά ή κοινωνικά συμπτώματα ως ενδείξεις για περαιτέρω αξιολόγηση. Η συστηματική και οργανωμένη συνεργασία μεταξύ σχολείων, παρόχων πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας και εξειδικευμένων κλινικών υπηρεσιών μπορεί να διασφαλίσει ότι η παραπομπή και η παρέμβαση αποτελούν μέρος μιας συνεκτικής στρατηγικής δημόσιας υγείας. 

Η έγκαιρη φροντίδα της ακοής μειώνει τις ιατρικές συνέπειες και  έχει ευρύτερες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις: η επένδυση στην πρόληψη και στη θεραπεία μπορεί να συμβάλει στη διασφάλιση ομαλής ένταξης των παιδιών στο εκπαιδευτικό σύστημα, στη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων και στην ενίσχυση της μελλοντικής δυνατότητας απασχόλησης και κοινωνικής συμμετοχής. Η επίτευξη αυτών των στόχων απαιτεί συνεργασία ανάμεσα στους φορείς υγείας, εκπαίδευσης και κοινωνικής πολιτικής, για βελτιστοποίηση των διαθέσιμων τεχνικών εργαλείων και οδηγεί στην κατάρτιση πολιτικών βάσει αποδεικτικών στοιχείων.  

Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Ακοής ενημερώνει και προκαλεί για επανεξέταση των θεσμικών, εκπαιδευτικών και υγειονομικών δομών που μπορούν να εντοπίσουν και να αντιμετωπίσουν την παιδική βαρηκοΐα. Η εμπειρία του Κέντρου Προληπτικής Παιδιατρικής «Αμερίκος Αργυρίου» στην καθολική ανίχνευση νεογνικής ακοής αποδεικνύει ότι η οργανωμένη, συστηματική και καθολική προσέγγιση μπορεί να αποδώσει μετρήσιμα θετικά αποτελέσματα. Η επόμενη πρόκληση είναι η εδραίωση μιας αλυσίδας ελέγχου και φροντίδας ακοής από τη γέννηση έως και τη σχολική ηλικία που θα παρέχει σε κάθε παιδί τη δυνατότητα να ακούει, να μαθαίνει και να αναπτύσσει πλήρως τις δυνατότητές του, ανεξάρτητα από κοινωνικούς και οικονομικούς περιορισμούς. 

 

 

Χρυσούλα Θώδη, Ph.D., CCC-A, FAAA 

Καθηγήτρια Ακοολογίας, Τμήμα Επιστημών Υγείας, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου

Σύμβουλος Ακουολόγος Ανιχνευτικού Προγράμματος Ακοής Νεογνών, Κέντρο Προληπτικής Παιδιατρικής «Αμερίκος Αργυρίου» 

c.thodi@euc.ac.cy