Το παγκόσμιο τοπίο διακυβέρνησης το 2026 χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από μια ύφεση ή υποχώρηση, του κράτους δικαίου, η οποία επιβάλλει μια σοβαρή θεσμική αναθεώρηση και για την Κυπριακή Δημοκρατία. Ενώ η Κύπρος διατηρεί την εξωτερική εικόνα σύγχρονης τεχνοκρατικής δομής ενός κράτους-μέλους της ΕΕ, με υψηλό εισόδημα —μια πρόσοψη σταθερότητας που ενισχύεται αυτή τη στιγμή από την προεδρία του Συμβουλίου της EΕ— η πραγματικότητα είναι ένα σαφές παράδοξο διακυβέρνησης. Κάτω από τη λειτουργική της εικόνα, οι νομικοί μηχανισμοί υπονομεύονται συστηματικά από μια πολιτική κουλτούρα νεποτισμού και προστασίας της ελίτ. Αυτή η σύνθεση, υλικής υποδομής από τη μια, και διαφθαρμένης λογισμικής υποδομής από την άλλη, έχει γεννήσει αυτό που πολλοί αποκαλούν «Νόμιμο Κράτος Μαφία». Δηλαδή ένα σύστημα όπου η θεσμική ισχύς υπάρχει τυπικά, αλλά η ακεραιότητα έχει αποσυνδεθεί πλήρως από την εξουσία. Σε αυτό το άρθρο, διερευνούμε αυτό το παράδοξο συγκρίνοντας δύο βασικούς διεθνείς δείκτες: τον Δείκτη Κράτους Δικαίου και τον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς. Εξετάζουμε τα βαθιά ριζωμένα εμπόδια που καθιστούν τη μεταρρύθμιση απίθανη, υποστηρίζοντας ότι τα πρόσφατα σκάνδαλα, όπως το σκάνδαλο Σάντη, δεν είναι μεμονωμένα, αλλά μάλλον σημάδια μιας βαθιάς, συνεχιζόμενης παρακμής.
Το κεντρικό παράδοξο
Για να αναλυθεί αυτό το παράδοξο, είναι χρήσιμο να συγκριθούν δύο βασικοί διεθνείς δείκτες που είναι κεντρικής σημασίας: ο Δείκτης Κράτους Δικαίου του Παγκόσμιου Προγράμματος Δικαιοσύνης και ο Δείκτης Αντίληψης της Διαφθοράς της Διεθνούς Διαφάνειας.
Ενώ ο δείκτης του κράτους δικαίου, μετρά το πλαίσιο λειτουργίας του κράτους και την αποτελεσματικότητα των νομικών διαδικασιών, ο δείκτης αντίληψης της διαφθοράς, αποκαλύπτει την έκταση της διαφθοράς και της προστασίας των ελίτ. Η εξέταση αυτών των δεδομένων μαζί, αποκαλύπτει μια διπλή πραγματικότητα: μια χώρα που φαίνεται ικανή στα χαρτιά, αλλά στηρίζεται σε ξεπερασμένα συστήματα σχεδιασμένα για να προστατεύουν τους ισχυρούς.
Αυτό ενισχύει την εικόνα της Κύπρου ως κράτους που είναι δικαιοκρατικό στη μορφή, αλλά λειτουργεί σαν ‘μαφία’ στην πράξη. Τελικά, ενώ η Δημοκρατία διαθέτει μεν νομικά εργαλεία ευρωπαϊκών προδιαγραφών, στερείται όμως της βούλησης να τα χρησιμοποιήσει. Ο νόμος μετατρέπεται από όργανο δικαιοσύνης σε μέσο διαχείρισης.
Τα θετικά
Ο Δείκτης Κράτους Δικαίου του Παγκόσμιου Προγράμματος Δικαιοσύνης 2025, υπογραμμίζει τα θετικά στοιχεία του νομικού πλαισίου της Κύπρου, η οποία κατατάσσεται 30ή παγκοσμίως, με βαθμολογία 0,67. Αυτό είναι κάτι που υποδηλεί τεχνική επάρκεια αλλά άνιση θεσμική λειτουργία. Μεταξύ των 27 χωρών μελών της ΕΕ, η Κύπρος κατατάσσεται 18η, σε μια τρίτη κατηγορία κάτω από τις χώρες της πρώτης κατηγορίας που βαθμολογούνται πάνω από 0,8 και κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ που είναι 0,73. Η Κύπρος συγκαταλέγεται στην ίδια ομάδα με τη Σλοβενία, την Πορτογαλία, τη Μάλτα, την Πολωνία και την Ιταλία.
Η Κύπρος βαθμολογείται πολύ καλά σε διάφορους κρίσιμους τομείς, αποδεικνύοντας σαφώς τη δύναμη των βασικών της υποδομών. Η χώρα σημειώνει εξαιρετικά υψηλή βαθμολογία 0,85 όσον αφορά την απουσία εγκληματικότητας και 0,78 όσον αφορά το δικαίωμα στη ζωή και την ασφάλεια. Αυτό υποδηλώνει πολύ υψηλό επίπεδο φυσικής ασφάλειας για τους πολίτες σύμφωνα με τον δείκτη.
Το δικαστικό σώμα ξεχωρίζει ως το κρίσιμο «τελευταίο προπύργιο» της θεσμικής νομιμότητας. Το κοινό πιστεύει ακράδαντα ότι οι πολιτικοί μπορεί να είναι διεφθαρμένοι, αλλά υπάρχει ευρεία εμπιστοσύνη ότι οι δικαστές δεν δέχονται δωροδοκίες. Αυτό αντανακλάται στις υψηλές βαθμολογίες του δείκτη: 0,84 για την απουσία δικαστικής διαφθοράς, 0,81 για τη διαφθορά στην ποινική δικαιοσύνη και 0,79 για τη διαφθορά στην αστική δικαιοσύνη.
Η Κύπρος κατατάσσεται 14η στον κόσμο όσον αφορά την ελευθερία πεποιθήσεων και θρησκείας, με βαθμολογία 0,82. Ως αποτέλεσμα αυτών των διαδικασιών, η Κύπρος θεωρείται ευρέως ως «ασφαλής ζώνη» και όχι ως αποτυχημένο κράτος.
Θεσμική εξουθένωση
Παρά τα τεχνικά νομικοτεχνικά πλεονεκτήματα όμως, τα στοιχεία του παγκόσμιου προγράμματος δικαιοσύνης, καταγράφουν επίσης βαθιές θεσμικές αδυναμίες, μακροχρόνιες καθυστερήσεις και έλλειψη λογοδοσίας. Η χαμηλότερη βαθμολογία της Κύπρου στο 0,29 αφορά την «απουσία αδικαιολόγητων καθυστερήσεων» στην αστική δικαιοσύνη. Αυτό σημαίνει ότι οι συνήθεις αστικές υποθέσεις μπορούν να παραμένουν σε εκκρεμότητα στα δικαστήρια για 10–15 χρόνια, στερώντας από τους πολίτες τη δικαιοσύνη.
Η νομοθετική εξουσία επίσης βαθμολογείται χαμηλά, με 0,43 στην κλίμακα διαφθοράς. Αυτό υποδηλώνει μια κουλτούρα νομοθετικού νεποτισμού. Στην Κύπρο, αυτό μεταφράζεται σε καθημερινές «εξυπηρετήσεις προς φίλους», κενά που αξιοποιούνται για άσκηση πίεσης και την επιθετική κατάληψη της Βουλής των Αντιπροσώπων από την ελίτ, όπως φαίνεται μέσα από διάφορα νομοθετήματα ή την απουσία τους.
Η συστημική διαφθορά επιτρέπει στους πολιτικούς να παρακάμπτουν πλήρως τους επίσημους νόμους. Οι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι απολαμβάνουν μια «ασπίδα του κατεστημένου», με μια μέτρια βαθμολογία περί κυρώσεων στο 0,52. Ως αποτέλεσμα, σπάνια αντιμετωπίζουν πραγματική λογοδοσία.
Ταυτόχρονα, η χαμηλή βαθμολογία 0,56 στο δικαίωμα στην πληροφόρηση υποδηλεί εμπόδια στην πρόσβαση του κοινού στα κυβερνητικά δεδομένα. Αυτό το «κενό πληροφόρησης» περιορίζει δραστικά τη διαφάνεια και θέτει τους δημοσιογράφους σε κίνδυνο παρόμοιο με αυτόν των πληροφοριοδοτών.
Η πολιτική παρακμή και η δομή της προστασίας
Ενώ ο δείκτης κράτους δικαίου αξιολογεί τις επίσημες δομές μιας χώρας, ο δείκτης αντίληψης της διαφθοράς της Διεθνούς Διαφάνειας, μετρά το «πολιτικό ήθος» και την κοινωνική ακεραιότητα μιας χώρας. Τα στοιχεία του δείκτη αντίληψης της διαφθοράς για την Κύπρο υπογραμμίζουν αυτή την αντίθεση: η Κύπρος κατατάσσεται στην 49η θέση παγκοσμίως με βαθμολογία 55 μονάδων, που υπολείπεται σημαντικά του μέσου όρου της ΕΕ που είναι 64. Η Κύπρος απομακρύνεται από τις ομόλογές της χώρες εντός της ΕΕ που έχουν περισσότερο μεταρρυθμιστικό πνεύμα. Η χαμηλή βαθμολογία δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη πτώση που ακολουθεί μετά από ένα μεμονωμένο σκάνδαλο. Είναι μια δεκαετής τάση όπου η Κύπρος έχασε 11 μονάδες στον δείκτη αντίληψης της διαφθοράς, από το 2012, αποδεικνύοντας επίμονες ευπάθειες στην πολιτική της κουλτούρα. Ο δείκτης αντίληψης της διαφθοράς, αποκαλύπτει έτσι ένα τοπίο όπου η εποπτεία της ελίτ παραμένει προαιρετική — σε αντίθεση με χώρες περισσότερο προσανατολισμένες στις μεταρρυθμίσεις.
Αυτοί οι στάσιμοι δείκτες καταπολέμησης της διαφθοράς είναι αποτέλεσμα μιας βαθιά ριζωμένης, ιδιοτελούς ιεραρχίας. Στον πυρήνα βρίσκεται η σκόπιμη δημιουργία ενός υπερ-θεσμού: της Γενικής Εισαγγελίας. Αυτή η υπηρεσία λειτουργεί ως ένα αδιαπέραστο φρούριο, προστατεύοντας τον εαυτό της από τη λογοδοσία. Το μεγαλύτερο πρόβλημα του κυπριακού νομικού συστήματος είναι η απόλυτη, ανεξέλεγκτη κυριαρχία του Γενικού Εισαγγελέα. Το Σύνταγμα κατοχυρώνει το μονοπώλιο του Γενικού Εισαγγελέα σε δύο ρόλους: του νομικού συμβούλου της κυβέρνησης και του εισαγγελέα. Ως αποτέλεσμα, η πραγματική εποπτεία είναι αδύνατη.
Αυτοί οι δύο ρόλοι δημιουργούν μια έντονη σύγκρουση συμφερόντων. Ο Γενικός Εισαγγελέας πρέπει να αποφασίζει αμερόληπτα αν θα ασκήσει δίωξη σε μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου, τα οποία συμβουλεύει τακτικά. Επιπλέον, ο Γενικός Εισαγγελέας έχει τη συνταγματική εξουσία να τερματίζει οποιαδήποτε ποινική διαδικασία χωρίς να παρέχει δημόσια αιτιολόγηση. Αυτό το προνόμιο που δεν υπόκειται σε έλεγχο, δημιουργεί ένα κενό στη νομική λογοδοσία, προστατεύοντας την εκτελεστική εξουσία από τον δικαστικό έλεγχο και διασφαλίζοντας ότι η πολιτική προστασία υπερισχύει του νόμου.
Η ψευδαίσθηση της μεταρρύθμισης
Αυτό το νομικό αδιέξοδο επιδεινώνεται από την κουλτούρα για τις «περιστρεφόμενες πόρτες» στις κορυφαίες κυβερνητικές θέσεις. Ο Πρόεδρος μπορεί να διορίζει ανώτατους δικαστές και τον Γενικό Εισαγγελέα χωρίς ανεξάρτητο έλεγχο ή κοινοβουλευτική έγκριση. Αυτή η κλειστή διαδικασία δημιουργεί ένα «προστατευτικό κέλυφος» των ελίτ που μετακινούνται μεταξύ θέσεων εξουσίας. Η προσωπική αφοσίωση και οι πολιτικές διασυνδέσεις υπερισχύουν των ελέγχων και των ισορροπιών. Αυτό ενισχύει μια κουλτούρα ατιμωρησίας.
Ακόμη και οι πρόσφατες προσπάθειες μεταρρύθμισης δεν είναι απρόσβλητες από αυτή την ελαττωματική δομή. Για παράδειγμα, η Ανεξάρτητη Αρχή κατά της Διαφθοράς (ΑΑΚΔ), που ιδρύθηκε το 2022, στερείται πραγματικής ανεξαρτησίας. Όταν η ΑΑΚΔ αποκαλύπτει στοιχεία διαφθοράς υψηλού επιπέδου, δεν μπορεί να ασκήσει δίωξη, αλλά, σύμφωνα με το νόμο, πρέπει να παραδώσει τα ευρήματά της στον Γενικό Εισαγγελέα. Ως αποτέλεσμα, οι προσπάθειες καταπολέμησης της διαφθοράς παραμένουν υπό τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας, διαιωνίζοντας την ιεραρχία της προστασίας.
Το κόστος της αδράνειας και η ώρα της αλήθειας
Τελικά, η σοβαρή κρίση διακυβέρνησης στην Κύπρο δεν οφείλεται σε έλλειψη τεχνικών νομικών μηχανισμών. Αντίθετα, πηγάζει από τη σκόπιμη χειραγώγηση αυτών των μηχανισμών με σκοπό την προστασία μιας βαθιά εδραιωμένης πολιτικής τάξης πραγμάτων. Η επίφαση νομιμότητας ευρωπαϊκού μάλιστα τύπου, απλώς καλύπτει μια κουλτούρα νεποτισμού και κυριαρχίας των ελίτ, όπου η δημόσια λογοδοσία αντιμετωπίζεται ως προαιρετική.
Η θεμελιώδης σύγκρουση συμφερόντων στο γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα – ο οποίος ενεργεί ταυτόχρονα ως σύμβουλος της εκτελεστικής εξουσίας και ως ανεξέλεγκτος εισαγγελέας – δημιουργεί μια «νομική μαύρη τρύπα» που εξουδετερώνει την ουσιαστική εποπτεία. Ένα κλειστό σύστημα πολιτικών διορισμών διασφαλίζει ότι η προσωπική αφοσίωση υπερισχύει της θεσμικής ακεραιότητας.
Τα όρια αυτής της μορφής συμμόρφωσης δοκιμάζονται πλέον. Τα διαρθρωτικά εμπόδια δεν είναι απλώς θεωρία, αλλά είναι ο λόγος για τον οποίο συνεχίζεται η συστημική σήψη. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στο σκάνδαλο Σάντη, που βρίσκεται υπό διερεύνηση. Ο κρατικός μηχανισμός φέρεται να χρησιμοποιήθηκε για την προστασία ιδιωτικών συμφερόντων και όχι του δημοσίου. Όσο αυτά τα ελαττώματα παραμένουν, μεταρρυθμίσεις όπως η ανεξάρτητη αρχή κατά της διαφθοράς, δεν θα λειτουργούν. Θα παραμένουν υπό τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας. Χωρίς πραγματική αλλαγή, η Κύπρος παραμένει παγιδευμένη στο παράδοξό της: ένα νομιμοφανές ‘κράτος-μαφία’ όπως το αποκαλούν πολλοί, όπου οι σύγχρονοι νόμοι προστατεύουν τους ισχυρούς.
*Οικονομολόγος και υποψήφιος στις βουλευτικές εκλογές με το κόμμα VOLT Κύπρου.
