Η πρωτοβουλία του ευρωβουλευτή Φειδία Παναγιώτου, για μείωση κατά 20% της τιμής του ηλεκτρισμού, προκάλεσε έντονη δημόσια αντιπαράθεση. Κυβέρνηση, επαγγελματικοί φορείς και εκπρόσωποι της αγοράς έσπευσαν να αμφισβητήσουν τους υπολογισμούς του, ιδιαίτερα σε σχέση με τις τιμές που εισπράττουν τα φωτοβολταϊκά πάρκα.
Υπάρχουν, πράγματι, σημεία στην αρχική πρόταση που χρειάζονται διόρθωση και πληρέστερη τεκμηρίωση. Όμως, η συζήτηση κινδυνεύει να χαθεί σε μιαν αντιπαράθεση αριθμών και να παραβλέψει το σημαντικότερο.
Η πρωτοβουλία του Φειδία δημιουργεί μιαν ευκαιρία να θέσουμε ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα: γιατί η Κύπρος, με άφθονη ηλιακή ενέργεια και αυξανόμενη παραγωγή από ΑΠΕ, εξακολουθεί να έχει από τις υψηλότερες τιμές ηλεκτρισμού στην Ευρώπη;
Αντί, λοιπόν, να περιορίσουμε τη συζήτηση στο ποιος έχει δίκιο για τα φωτοβολταϊκά, είναι καιρός να ανοίξουμε ολόκληρο τον λογαριασμό του ηλεκτρισμού: «δείξτε μας πού πηγαίνουν τα χρήματα». Δεν χρειάζεται να αποφασίσουμε εκ των προτέρων ποιος έχει δίκιο. Χρειάζεται να ανοίξουν τα στοιχεία.
Να ακολουθήσουμε το χρήμα
Χρειάζεται μια πραγματικά ανεξάρτητη ρυθμιστική και οικονομική εξέταση ολόκληρης της αλυσίδας αξίας του ηλεκτρισμού στην Κύπρο.
Η βασική αρχή πρέπει να είναι απλή: να ακολουθήσουμε το χρήμα.
Για κάθε €100 που πληρώνει ένα νοικοκυριό ή μια επιχείρηση, πρέπει να γνωρίζουμε πού ακριβώς καταλήγει κάθε ευρώ: στην παραγωγή, στα καύσιμα, στα δικαιώματα εκπομπών CO₂, στις ΑΠΕ, στα δίκτυα, στην εξισορρόπηση, στους προμηθευτές, στις ρυθμιζόμενες χρεώσεις, στους φόρους και στις αποδόσεις των επενδυτών.
Και για κάθε κατηγορία πρέπει να απαντηθούν τρία βασικά ερωτήματα.
Πόσο είναι το πραγματικό και αναπόφευκτο κόστος; Ποια είναι η εύλογη επιχειρηματική απόδοση; Και πόσο από αυτό που πληρώνουμε οφείλεται σε στρεβλώσεις, αναποτελεσματικότητα ή υπερβάλλουσες αποδόσεις;
Μόνο έτσι μπορούμε να γνωρίζουμε πόσο πραγματικά μπορεί να μειωθεί η τιμή του ηλεκτρισμού.
Να εξεταστεί πρώτα η συμβατική παραγωγή
Η μεγαλύτερη πηγή ηλεκτρισμού στην Κύπρο παραμένει η συμβατική παραγωγή με πετρελαϊκά καύσιμα. Επομένως, από εκεί πρέπει να αρχίσει η εξέταση.
Πρέπει να αναλυθούν το κόστος καυσίμων, η πραγματική απόδοση κάθε μονάδας, το κόστος CO₂, η λειτουργία και συντήρηση, οι βλάβες, η διαθεσιμότητα και το κόστος διατήρησης συμβατικών μονάδων συνεχώς σε λειτουργία για λόγους ασφάλειας του συστήματος.
Τα στοιχεία που έχουν παρουσιαστεί στη δημόσια συζήτηση δείχνουν ότι οι μονάδες must-run αντιστοιχούν σε περίπου 34% της εμπορευόμενης ενέργειας και κόστισαν περίπου €264 εκατ. στην εξεταζόμενη περίοδο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το ποσό αποτελεί υπερβολικό κόστος. Οι μονάδες αυτές σήμερα είναι απαραίτητες για την ευστάθεια του συστήματος.
Το ερώτημα είναι διαφορετικό: πόσο από αυτό το κόστος θα μπορούσαμε να αποφύγουμε εάν είχαμε εγκαίρως αποθήκευση, πιο ευέλικτη παραγωγή, φυσικό αέριο, διαχείριση ζήτησης και ένα σύγχρονο ηλεκτρικό σύστημα;
Εδώ μπορεί να βρίσκεται το μεγαλύτερο περιθώριο μείωσης του κόστους.
Να εξεταστούν και οι ΑΠΕ – αλλά σωστά
Οι ΑΠΕ ασφαλώς πρέπει να συμπεριληφθούν στον έλεγχο. Όχι, όμως, ως μία ενιαία κατηγορία.
Υπάρχουν παλαιότερα έργα με εγγυημένες τιμές, έργα που εντάχθηκαν σε διαφορετικά σχέδια στήριξης, εμπορικά φωτοβολταϊκά που συμμετέχουν στην αγορά, καθώς και οικιακά συστήματα net-metering και net-billing.
Για κάθε κατηγορία πρέπει να εξεταστούν το αρχικό κόστος επένδυσης, οι επιδοτήσεις, το πραγματικό κόστος χρηματοδότησης, τα λειτουργικά έξοδα, τα πραγματικά έσοδα, οι περικοπές παραγωγής και η πραγματική απόδοση του επενδεδυμένου κεφαλαίου.
Εάν μια κατηγορία επενδύσεων απολαμβάνει εύλογη απόδοση, αυτό πρέπει να αναγνωριστεί. Εάν κάποια άλλη απολαμβάνει επί χρόνια αποδόσεις πολύ μεγαλύτερες από εκείνες που ήταν αναγκαίες για να προσελκυσθούν οι επενδύσεις, αυτό επίσης πρέπει να γίνει γνωστό και, φυσικά, αν υπάρχουν υπερκέρδη και πού είναι.
Πόσο μας κοστίζουν οι περικοπές;
Οι τεράστιες περικοπές ΑΠΕ αποτελούν ίσως την πιο εμφανή ένδειξη ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά.
Όταν η Κύπρος απορρίπτει μεγάλες ποσότητες σχεδόν μηδενικού οριακού κόστους ηλιακής ενέργειας και ταυτόχρονα συνεχίζει να καίει ακριβό πετρέλαιο, δημιουργείται οικονομικό κόστος.
Το πληρώνουν τελικά οι καταναλωτές.
Χρειάζεται λοιπόν να υπολογιστεί, σε ευρώ και όχι απλώς σε ποσοστά, πόσο κοστίζουν ετησίως στην κυπριακή οικονομία οι περικοπές ΑΠΕ.
Και, κυρίως, πόσο από αυτό το κόστος θα μπορούσε να αποφευχθεί με αποθήκευση, εκσυγχρονισμό του δικτύου, ευέλικτη παραγωγή και καλύτερη διαχείριση της ζήτησης.
Τι συμβαίνει στην προμήθεια;
Εξίσου σημαντική είναι η εξέταση της προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας.
Για κάθε προμηθευτή, περιλαμβανομένης της ΑΗΚ Προμήθεια, πρέπει να προσδιοριστούν η πραγματική σταθμισμένη τιμή αγοράς ηλεκτρισμού, το κόστος εξισορρόπησης, τα υπόλοιπα λειτουργικά κόστη και η πραγματική μέση τιμή πώλησης στους πελάτες.
Έτσι θα γνωρίζουμε το πραγματικό περιθώριο προμήθειας.
Η νέα αγορά ηλεκτρισμού πρέπει, επίσης, να εξεταστεί ως προς το κατά πόσο δημιουργεί πραγματικό ανταγωνισμό. Δεν αρκεί να ονομάζεται «ανταγωνιστική». Πρέπει να αποδεικνύεται ότι ο ανταγωνισμός πιέζει τις τιμές προς τα κάτω.
Χρειάζεται επομένως εξέταση της συγκέντρωσης της αγοράς, των πραγματικών επιλογών των καταναλωτών, των περιθωρίων των προμηθευτών και της δυνατότητας συγκεκριμένων συμμετεχόντων να επηρεάζουν τις τιμές.
Να ανοίξουν και οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις
Ο ίδιος έλεγχος πρέπει να επεκταθεί στα δίκτυα μεταφοράς και διανομής και σε όλες τις ρυθμιζόμενες χρεώσεις.
Πόσο κοστίζει πραγματικά η μεταφορά και διανομή κάθε kWh; Ποιες αποδόσεις κεφαλαίου επιτρέπονται; Πώς συγκρίνονται με άλλα μικρά ευρωπαϊκά συστήματα; Υπάρχουν κόστη αναποτελεσματικότητας που μετακυλίονται στον καταναλωτή;
Δεν πρέπει να υπάρχουν προστατευμένες περιοχές.
Οι αντιδράσεις στην πρωτοβουλία του Φειδία ενισχύουν, αντί να αποδυναμώνουν, την ανάγκη για ανεξάρτητη εξέταση. Παραγωγοί ΑΠΕ και επιχειρηματίες που έχουν εμπλακεί στη συζήτηση απορρίπτουν ισχυρισμούς περί υπερκερδών και ζητούν ο δημόσιος διάλογος να βασίζεται σε πραγματικά και τεκμηριωμένα στοιχεία. Σωστά. Η ίδια, όμως, αρχή πρέπει να εφαρμοστεί σε ολόκληρη την αγορά. Όχι μόνο στους ισχυρισμούς του Φειδία, αλλά και στην παραγωγή από συμβατικές μονάδες και από ΑΠΕ, στις αποδόσεις παλαιών σχεδίων στήριξης, στις περικοπές, στο κόστος του must-run, στα περιθώρια των προμηθευτών και στις ρυθμιζόμενες χρεώσεις. Όταν όλες οι πλευρές επικαλούνται τους αριθμούς, η καλύτερη απάντηση δεν είναι άλλη μία αντιπαράθεση αριθμών. Είναι ένας ανεξάρτητος έλεγχος των αριθμών όλων.
Πραγματικά ανεξάρτητος έλεγχος
Ακριβώς γι' αυτό, ο έλεγχος δεν πρέπει να ανατεθεί σε κάποιον από τους συμμετέχοντες στην αγορά.
ΡΑΕΚ, ΔΣΜΚ, ΑΗΚ, παραγωγοί ΑΠΕ, συμβατικοί παραγωγοί και προμηθευτές πρέπει να υποχρεωθούν να παρέχουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία. Δεν πρέπει όμως οι ίδιοι, ούτε και οι σύμβουλοί τους, να κρίνουν το αποτέλεσμα.
Χρειάζεται ανεξάρτητος διεθνής οίκος, με αποδεδειγμένη εμπειρία στις αγορές και στη ρύθμιση ηλεκτρισμού, πλήρη πρόσβαση στα στοιχεία και εντολή να δημοσιεύσει τα συμπεράσματά του.
Η αποστολή του μπορεί να συνοψιστεί σε μία πρόταση: Να μας δείξει πού καταλήγει κάθε €100 που πληρώνει ο Κύπριος καταναλωτής και πόσο από αυτό μπορεί πραγματικά και βιώσιμα να μειωθεί και πώς.
Το τελικό αποτέλεσμα πρέπει να είναι ένας οδικός χάρτης που θα δείχνει πόσο μπορεί να μειωθεί η σημερινή τιμή μέσω φυσικού αερίου, αποθήκευσης, περιορισμού των περικοπών, μείωσης του must-run, αποτελεσματικότερου ανταγωνισμού και αντιμετώπισης τυχόν υπερβολικών αποδόσεων.
Η πρωτοβουλία του Φειδία, παρά τις αδυναμίες των αρχικών υπολογισμών, μας δίνει την ευκαιρία να κάνουμε κάτι πολύ πιο σημαντικό από το να διαφωνούμε για ένα ποσοστό.
Να ανοίξουμε επιτέλους ολόκληρο τον λογαριασμό του ηλεκτρισμού και να δούμε πού πηγαίνουν τα χρήματα. Μόνο τότε θα γνωρίζουμε πόσο φθηνότερος μπορεί πραγματικά να γίνει ο ηλεκτρισμός στην Κύπρο — και τι πρέπει να αλλάξει για να το πετύχουμε.
*Συμβούλου του Ατλαντικού Συμβουλίου. Το άρθρο αναδημοσιεύεται από το Μπλοκ της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών.
