Κάτω από το μικροσκόπιο της Επιτροπής Θεσμών της Βουλής θα τεθεί προς εξέταση, την ερχόμενη Τετάρτη, η πρόσφατη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Κομισιόν) για το κράτος δικαίου στην Κύπρο. Στόχος, η διαπίστωση των κακώς εχόντων και η αντιμετώπισή τους. Η έκθεση δημοσιεύθηκε στις 17 Ιουλίου 2026 και καταγράφει πρόοδο σε σειρά θεσμικών και νομοθετικών μεταρρυθμίσεων. Διαπιστώνει, ωστόσο, ότι δύο από τα σημαντικότερα κεφάλαια που αφορούν το κράτος δικαίου εξακολουθούν να παρουσιάζουν σοβαρές εκκρεμότητες και καθυστερήσεις. Πρόκειται για τη μεταρρύθμιση της Νομικής Υπηρεσίας και την αποτελεσματικότητα στην απονομή της δικαιοσύνης. Τα νομοθετικά μέτρα που αποφασίστηκαν, καθώς και άλλα που προωθήθηκαν στη Βουλή, παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε εκκρεμότητα. Έμειναν, όπως θα λέγαμε στην καθομιλουμένη, «μεσοδότζιν», με το κράτος δικαίου να βρίσκεται σε κατάσταση… αναμονής. Στο μικροσκόπιο της Κομισιόν βρίσκονται, παράλληλα, η αποτελεσματικότητα της ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς, η σύσταση ανεξάρτητης υπηρεσίας δικαστηρίων που παραμένει στα χαρτιά, η εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων που δεν εφαρμόζονται από κρατικές υπηρεσίες, καθώς και ζητήματα που αφορούν τη διαφάνεια.
Η Νομική Υπηρεσία
Ένα από τα πλέον κρίσιμα ανοικτά μέτωπα είναι η μεταρρύθμιση της Νομικής Υπηρεσίας, με την Κομισιόν να διαπιστώνει περιορισμένη πρόοδο. Η μεταρρύθμιση προβλέπει, μεταξύ άλλων, τον διαχωρισμό του διττού ρόλου του Γενικού Εισαγγελέα μέσω της σύστασης Γραφείου Γενικού Δημόσιου Κατήγορου, καθώς και τη θέσπιση μηχανισμού αποτελεσματικού ελέγχου των αποφάσεών του για μη άσκηση ή διακοπή ποινικών διώξεων. Πρόκειται για αποφάσεις για τις οποίες σήμερα ο Γενικός Εισαγγελέας και ο Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας δεν δίνουν λογαριασμό σε κανέναν, επικαλούμενοι μονίμως το δημόσιο συμφέρον για να τις δικαιολογούν. Για τις συγκεκριμένες αποφάσεις υπάρχει διαχρονικά λαϊκή απαίτηση για λογοδοσία και διαφάνεια, καθώς στο παρελθόν πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν σε μεγάλα σκάνδαλα απέφυγαν την ποινική καταδίκη και, ως εκ τούτου, τη φυλάκιση.
Τα μεταρρυθμιστικά νομοσχέδια κατατέθηκαν από την κυβέρνηση Χριστοδουλίδη στη Βουλή τον Ιούλιο του 2025, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει ολοκληρωθεί η εξέτασή τους. Η πρώτη συζήτηση στην αρμόδια κοινοβουλευτική Επιτροπή Νομικών πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, με τον Γενικό Εισαγγελέα, Γιώργο Σαββίδη, να διατυπώνει επιφυλάξεις συνταγματικού χαρακτήρα για την προτεινόμενη αρχιτεκτονική της μεταρρύθμισης. Διχασμένα εμφανίστηκαν και τα κοινοβουλευτικά κόμματα.
Το μόνο σκέλος της μεταρρύθμισης που έχει μέχρι στιγμής τύχει ευρύτερης αποδοχής και διαθέτει σαφές χρονοδιάγραμμα υλοποίησης αφορά την καθιέρωση οκταετούς θητείας για τον Γενικό Εισαγγελέα και τον Βοηθό Γενικό Εισαγγελέα. Σήμερα, οι δύο ανεξάρτητοι κρατικοί αξιωματούχοι παραμένουν στις θέσεις τους μέχρι το 68ο έτος της ηλικίας τους, οπότε και αφυπηρετούν. Η διακοπή των εργασιών της Βουλής λόγω των βουλευτικών εκλογών του περασμένου Μαΐου ανέστειλε τη συζήτηση των νομοσχεδίων.
Ο έλεγχος των αποφάσεων
Όπως προκύπτει από την έκθεση αξιολόγησης της Κομισιόν, ιδιαίτερη βαρύτητα δίδεται και στη θέσπιση μηχανισμού ελέγχου των εισαγγελικών αποφάσεων που αφορούν την αναστολή ποινικών διώξεων κατηγορουμένων. Προς αυτή την κατεύθυνση, τον περασμένο Δεκέμβριο, το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε νομοσχέδιο που προβλέπει εσωτερική και δικαστική εποπτεία των συγκεκριμένων αποφάσεων, αρχικά από τον γενικό δημόσιο κατήγορο και, σε επόμενο στάδιο, από το Ανώτατο Δικαστήριο. Προϋπόθεση για την ψήφιση του εν λόγω νομοσχεδίου είναι να ψηφιστεί προηγουμένως σε νόμο το μεταρρυθμιστικό νομοσχέδιο που προβλέπει τον διαχωρισμό του διττού ρόλου του Γενικού Εισαγγελέα, με τη σύσταση του γραφείου γενικού δημόσιου κατήγορου, ο οποίος θα αναλάβει όλες τις ποινικές υποθέσεις ως κατηγορούσα Αρχή.
Με βάση το νομοσχέδιο, οι αποφάσεις περί μη άσκησης δίωξης ή αναστολής δίωξης θα μπορούν αρχικά να επανεξετάζονται από το γραφείο του γενικού δημόσιου κατήγορου. Εφόσον το ζημιωθέν μέρος δεν ικανοποιηθεί από την επανεξέταση, θα έχει τη δυνατότητα να προσφύγει στο Ανώτατο Δικαστήριο για δικαστικό έλεγχο. Αντίστοιχα, οι αποφάσεις για διακοπή ποινικών διώξεων που εκκρεμούν ενώπιον Κακουργιοδικείου θα υπόκεινται σε άμεσο δικαστικό έλεγχο.
Η έννοια του «ζημιωθέντος μέρους», όπως καθορίζεται στο νομοσχέδιο, είναι ευρεία και περιλαμβάνει φυσικά και νομικά πρόσωπα που υπέστησαν ζημιά από το αδίκημα για το οποίο δεν ασκήθηκε ποινική δίωξη ή από τον κατηγορούμενο του οποίου αναστάλθηκε η ποινική δίωξη. Το νομοσχέδιο δεν αποσαφηνίζει κατά πόσον ανεξάρτητοι οργανισμοί, όπως η Αρχή κατά της Διαφθοράς ή η Ελεγκτική Υπηρεσία, θα μπορούν να θεωρούνται ζημιωθέντα μέρη σε περιπτώσεις κατά τις οποίες εντοπίζουν ενδείξεις πιθανής διαφθοράς. Το συγκεκριμένο σημείο, όπως και πολλά άλλα για τα οποία εκφράστηκαν επιφυλάξεις κατά την πρώτη συζήτηση του νομοσχεδίου στη Βουλή, τον περασμένο Ιανουάριο, αναμένεται να απασχολήσουν εκτενώς τους βουλευτές της Επιτροπής Νομικών.
Και για το συγκεκριμένο νομοσχέδιο ο Γενικός Εισαγγελέας, Γιώργος Σαββίδης, εξέφρασε επιφυλάξεις. Από την άλλη, το Ανώτατο Δικαστήριο δεν έκρυψε την ανησυχία του για την πιθανή αύξηση του φόρτου εργασίας των δικαστηρίων. Η συζήτηση παραμένει ανοικτή, με την Κομισιόν να αναμένει πρόοδο, βασικά από τη Βουλή, ενώπιον της οποίας εκκρεμούν προς ψήφιση τα μεταρρυθμιστικά νομοσχέδια για τη Νομική Υπηρεσία.
Η απονομή της δικαιοσύνης
Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα που αναδεικνύει η Κομισιόν στην έκθεσή της για το κράτος δικαίου στην Κυπριακή Δημοκρατία αφορά την ίδια την απονομή της δικαιοσύνης. Παρά την πρόοδο στην εκκαθάριση των συσσωρευμένων εκκρεμών υποθέσεων και την εφαρμογή νέων δικονομικών κανόνων, η διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών (δίκες) εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Η εικόνα επιβαρύνεται από τον βραδύ ψηφιακό μετασχηματισμό του δικαστικού συστήματος, τις δυσχέρειες στη στελέχωσή του με δικαστές και τις ελλείψεις στις δικαστικές υποδομές. Την ίδια ώρα, καθυστερήσεις καταγράφονται και στην έναρξη λειτουργίας του Εμπορικού Δικαστηρίου, εξέλιξη που σύμφωνα με την Κομισιόν, έχει αντίκτυπο στην επιχειρηματική κοινότητα.
Επικρίνεται η Κυπριακή Δημοκρατία και για την πολυετή εκκρεμότητα ως προς την ίδρυση και λειτουργία ανεξάρτητης υπηρεσίας δικαστηρίων, η οποία θεωρείται κομβικής σημασίας για τον εξορθολογισμό της διοίκησης των δικαστηρίων και την αποφόρτιση των δικαστών από διοικητικά καθήκοντα. Μελέτη που ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 2023 περιέγραφε τη δομή, τις διαδικασίες και τις ανάγκες στελέχωσης μιας τέτοιας υπηρεσίας, με ορίζοντα υλοποίησης τριών ετών. Ωστόσο, η εφαρμογή των εισηγήσεων παραμένει σε εκκρεμότητα και δεν έχει ακόμη καθοριστεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.
Νεότερη έκθεση που καταρτίστηκε τον Ιούλιο του 2024 και εγκρίθηκε τον Οκτώβριο του 2025 από το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο, το Ανώτατο Δικαστήριο, το Υπουργείο Οικονομικών και το Υπουργείο Δικαιοσύνης, εισηγείται διαφορετική προσέγγιση για την αναδιάρθρωση της δικαστικής υπηρεσίας. Κεντρική επιδίωξη είναι ο σαφής διαχωρισμός των δικαστικών από τα διοικητικά καθήκοντα, ώστε οι δικαστές να απαλλαγούν από εργασίες που δεν άπτονται του δικαιοδοτικού τους έργου. Στο πλαίσιο αυτό προτείνεται, μεταξύ άλλων, ο επαναπροσδιορισμός του ρόλου των δικαστικών γραμματέων και η ανάθεση της διοίκησης των δικαστηρίων σε εξειδικευμένο μη δικαστικό προσωπικό. Παρά ταύτα, ούτε το τελικό μοντέλο έχει αποφασιστεί, ούτε ο τρόπος εφαρμογής του.
Ο Παγκύπριος Δικηγορικός Σύλλογος εξακολουθεί να θεωρεί τη δημιουργία ανεξάρτητης υπηρεσίας δικαστηρίων προτεραιότητα για την εύρυθμη λειτουργία της δικαιοσύνης, επισημαίνοντας την ανάγκη άμεσης λήψης συγκεκριμένων μέτρων. Θέση με την οποία συμφωνεί και η Κομισιόν.
Αγκάθι και η εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων
Στα προβλήματα αποτελεσματικότητας της δικαιοσύνης προστίθενται οι δυσχέρειες στην εκτέλεση των τελεσίδικων δικαστικών αποφάσεων. Οι προσπάθειες για την άρση των νομικών εμποδίων στην εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων δεν έχουν προχωρήσει, ενώ το νομοσχέδιο που προβλέπει κυρώσεις για όσους αρνούνται να συμμορφωθούν με δικαστικές ακυρωτικές αποφάσεις εξακολουθεί να εκκρεμεί. Μεταξύ αυτών που δεν συμμορφώνονται περιλαμβάνονται κρατικές υπηρεσίες, ανεξάρτητες υπηρεσίες, όπως η ΕΔΥ, ημικρατικοί οργανισμοί, η Τοπική Αυτοδιοίκηση κ.ά.
Στην έκθεσή της η Κομισιόν υιοθετεί τις επισημάνσεις του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου ότι, ακόμη και μετά την ολοκλήρωση μακροχρόνιων και δαπανηρών δικαστικών διαδικασιών, οι διάδικοι που δικαιώνονται αντιμετωπίζουν συχνά εμπόδια στην πρακτική υλοποίηση των αποφάσεων. Όπως σημειώνει η Κομισιόν, ανησυχίες προκαλεί η μη συμμόρφωση της διοίκησης, δηλαδή του κράτους, με αποφάσεις των διοικητικών δικαστηρίων. Ενδεικτικό της έκτασης του προβλήματος είναι ότι, σύμφωνα με σχετική έρευνα, το 35% των δικαστών δεν συμφωνεί ότι οι αποφάσεις που αντιβαίνουν στα συμφέροντα της κυβέρνησης συνήθως εκτελούνται.
«Πόθεν Έσχες» και λόμπι
Στο πεδίο της πρόληψης της διαφθοράς, η Κομισιόν χαιρετίζει στην έκθεσή της και την έναρξη εφαρμογής της νέας και ιδιαίτερα αυστηρής νομοθεσίας για τις δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων - «Πόθεν Έσχες» των αιρετών και διορισμένων αξιωματούχων.
Σε τροχιά ενίσχυσης βρίσκεται και η παρακολούθηση της εφαρμογής της νομοθεσίας για το λόμπι ενώ δρομολογείται ολοκληρωμένη στρατηγική για την ακεραιότητα των προσώπων που ασκούν ανώτατες εκτελεστικές αρμοδιότητες. Την αρμοδιότητα εφαρμογής της νομοθεσίας για το λόμπι έχει η Αρχή κατά της Διαφθοράς, η οποία διατηρεί και σχετικό μητρώο με τους αδειούχους λομπίστες.
Ανακριτικές εξουσίες στην Αρχή κατά της Διαφθοράς
Σε αντίθεση με τα πιο πάνω, η Κομισιόν καταγράφει σημαντική πρόοδο σε σχέση με την ανεξάρτητη Αρχή κατά της Διαφθοράς. Η νέα νομοθεσία που δίνει εξουσία στην ίδια την Αρχή να προβαίνει σε προσλήψεις θεωρείται ουσιαστικό βήμα για την ενίσχυση των ανθρώπινων και τεχνικών της πόρων. Ωστόσο, η Κομισιόν υπογραμμίζει ότι απαιτούνται πρόσθετες παρεμβάσεις προκειμένου η Αρχή να καταστεί πλήρως αποτελεσματική, και καλεί την Κυπριακή Δημοκρατία να ενισχύσει την επιχειρησιακή της ικανότητα. Εν ολίγοις, η Κομισιόν ζητά όπως η Αρχή κατά της Διαφθοράς αποκτήσει ανακριτικές εξουσίες, καθώς μόνο έτσι θα καταστεί αποτελεσματικότερη. Δηλαδή, αφού διαπιστώσει ενδεχόμενη διάπραξη διαφθοράς σε βάρος αξιωματούχου, η Αρχή κατά της Διαφθοράς να προχωρεί η ίδια στην ποινική διερεύνηση της υπόθεσης και να υποβάλλει στον Γενικό Εισαγγελέα πόρισμα με εισήγηση για άσκηση ή μη ποινικής δίωξης σε βάρος του εμπλεκόμενου αξιωματούχου.
Σήμερα αυτό δεν γίνεται, καθώς η Αρχή κατά της Διαφθοράς δεν διαθέτει ανακριτικές εξουσίες. Ο ρόλος της εξαντλείται στη διερεύνηση των υποθέσεων και στην ενημέρωση του Γενικού Εισαγγελέα. Ο τελευταίος αποφασίζει εάν θα προχωρήσει σε ποινική έρευνα και, εάν ναι, αυτή διενεργείται από την Αστυνομία και υπό την καθοδήγησή του. Σημειώνεται ότι, για το συγκεκριμένο ζήτημα εκκρεμούν στη Βουλή για ψήφιση προτάσεις νόμου που κατατέθηκαν το 2023 από τέως βουλευτές. Σχετική πρόταση νόμου κατατέθηκε και από το ΑΛΜΑ. Η Κομισιόν δεν παραλείπει στην έκθεσή της να χαιρετίσει το γεγονός ότι, η Αρχή κατά της Διαφθοράς εξέδωσε καταδικαστικά πορίσματα σε βάρος νυν και πρώην υψηλόβαθμων αξιωματούχων, για τα οποία μάλιστα βρίσκονται σε εξέλιξη ποινικές έρευνες.
