Ένα «αντί-εκλογικό» μανιφέστο

Τα κράτη στο διεθνές σύστημα λειτουργούν εντός ενός περιβάλλοντος ανένδοτης αναρχίας, όπου η απουσία ιεραρχίας συνεπάγεται την έλλειψη ενός υπέρτατου επιδιαιτητή για την προστασία της κυριαρχίας τους σε περιπτώσεις υπαρξιακής κρίσης. Ως εκ τούτου, ο θεμελιώδης και υπέρτατος στόχος κάθε εξωτερικής πολιτικής συμπυκνώνεται στην εθνική και φυσική επιβίωση του κράτους. Για τον λόγο αυτό, τα κράτη —και ιδιαιτέρως τα μικρότερα— οφείλουν να επιδεικνύουν αδιάλειπτη προσοχή στην τοπική κατανομή ισχύος, τις επιθετικές στρατιωτικές δυνατότητες των γειτονικών τους χωρών, καθώς και στις πάγιες πραγματικότητες της γεωγραφίας.

Η κυπριακή στρατηγική αυταπάτη

Όταν ένα μικρό κράτος βρίσκεται σε άμεση γεωγραφική εγγύτητα με τις ακτές ενός επίδοξου περιφερειακού ηγεμόνα, το περιθώριο στρατηγικού σφάλματος είναι ουσιαστικά μηδενικό. Εντούτοις, η ιθύνουσα τάξη της Κυπριακής Δημοκρατίας ενεργεί υπό την ολέθρια αυταπάτη ότι οι φιλελεύθερες νόρμες, η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και οι νομικίστικες συνθήκες επαρκούν για να την προστατεύσουν από τη σκληρή πολιτική της ισχύος.

Η εξάντληση της μετα-το-1974 πολιτικής τάξης πραγμάτων, αποτυπώνεται στον έντονο εκλογικό κατακερματισμό και στη διαμόρφωση ενός μη αντιπροσωπευτικού κοινοβουλίου μετά τις εκλογές του Μαΐου 2026. Χαρακτηριστικό είναι ότι περισσότερο από το 60% του εκλογικού σώματος είτε απέσχε είτε δεν εγγράφηκε στους εκλογικούς καταλόγους. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί την προβλέψιμη συνέπεια ενός πολιτικού κατεστημένου που ανάλωσε μισό αιώνα υποκαθιστώντας τη στρατηγική υψηλού επιπέδου με εγχώριο πολιτικό θέατρο.

H ψευδαίσθηση

Το θεμελιώδες σφάλμα των κέντρων λήψεως αποφάσεων στη Λευκωσία συνίσταται στην άρνηση κατανόησης των δομικών μηχανισμών του διλήμματος ασφαλείας. Μετά την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά το 2017, η κυπριακή πολιτική ηγεσία υιοθέτησε την ψευδαίσθηση ότι θα μπορούσε να διαχειρίζεται επ' αόριστον και χωρίς κίνδυνο το υφιστάμενο στάτους κβο. Παρά τη ρητορική υποστήριξη στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, η ηγεσία απέρριπτε σκόπιμα τις δομικές της προϋποθέσεις, αρνούμενη την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων και τη μία θετική ψήφο υπό το πρόσχημα ενός εξιδανικευμένου ‘κανονικού κράτους της ΕΕ’.

Η στάση αυτή παραγνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο επιλύονται οι εδαφικές συγκρούσεις, καθώς οι πόλεμοι παράγουν σκληρά φυσικά και γεωγραφικά τετελεσμένα, όπως συνέβη και με τον πόλεμο του 1974. Σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, η διζωνικότητα δεν αποτελεί παραχώρηση των ελίτ, αλλά τη στοιχειώδη δομική βάση αναφοράς για την εξισορρόπηση των φόβων ασφαλείας των κοινοτήτων, τη σταδιακή αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων και την αποτροπή της οριστικής διχοτόμησης. Επιζητώντας ένα μη βιώσιμο ενιαίο κράτος υπό παραλλαγή, η Λευκωσία εξυπηρετεί ουσιαστικά τις επιδιώξεις της Άγκυρας, καθώς νομιμοποιεί την τουρκική απαίτηση για κυρίαρχη ισότητα δύο κρατών, περιθωριοποιεί τους μετριοπαθείς Τουρκοκυπρίους και επιταχύνει τη δημογραφική και επιχειρησιακή απορρόφηση των κατεχομένων.

Εξωτερική εξισορρόπηση

Ιδιαίτερα επικίνδυνη για τη σταθερότητα είναι η πρόσφατη στροφή της Λευκωσίας προς την «εξωτερική εξισορρόπηση». Εγκλωβισμένη σε μια ασύμμετρη σχέση με έναν δεσπόζοντα περιφερειακό δρώντα, η κυπριακή κυβέρνηση αποπειράθηκε να κατασκευάσει αποτροπή μέσω ευθυγράμμισης με απόμακρες εξωπεριφερειακές δυνάμεις. Στο πλαίσιο αυτό, υπέγραψε τον Οδικό Χάρτη Αμυντικής Συνεργασίας με τις ΗΠΑ (2024–2029), προσχώρησε στη Συμφωνία για το Καθεστώς των Ενόπλων Δυνάμεων (SOFA) με τη Γαλλία το 2026 και συνήψε τριμερή σύμφωνα με την Ελλάδα και το Ισραήλ.

Ωστόσο, οι ρυθμίσεις αυτές δεν συνιστούν επίσημη ή νομικά δεσμευτική συμμαχία συλλογικής άμυνας, καθώς δεν υφίσταται καμία εγγύηση προστασίας αντίστοιχη με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Αντίθετα, η Λευκωσία εντάσσει κρίσιμες στρατιωτικές υποδομές —όπως τη ναυτική βάση στο Μαρί, την Αεροπορική Βάση ‘Ανδρέας Παπανδρέου’ και τα συστήματα ραντάρ στο Τρόοδος— στα δυτικά επιχειρησιακά δίκτυα, μετατρέποντας τη νήσο σε προκεχωρημένο φυλάκιο χωρίς νομικά εκτελεστή αμυντική ομπρέλα.

Η διεθνής ιστορία, όπως απέδειξε η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι το 2008 με την Ουκρανία και τη Γεωργία, καταδεικνύει ότι η παροχή προσδοκιών ένταξης χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας προκαλεί τις περιφερειακές δυνάμεις. Η Κύπρος εμπλέκεται στην ίδια παγίδα, προκαλώντας χωρίς να διαθέτει στρατηγικό βάθος.

Όπως έπρεπε να ήταν προβλέψιμο, η Άγκυρα αντέδρασε μετατρέποντας τον κατεχόμενο βορρά σε επιθετική στρατιωτική πλατφόρμα, επεκτείνοντας τους κόμβους μη επανδρωμένων αεροσκαφών στο Λευκόνοικο και σταθμεύοντας πολεμικά σκάφη στο Μπογάζι. Έτσι, παρά τα ιστορικά υψηλά επίπεδα των αμυντικών δαπανών, η εδαφική τρωτότητα της Κύπρου έχει ενταθεί.

Οικονομική αφαίμαξη

Η ασυναρτησία στην υψηλή στρατηγική συνοδεύεται από ληστρικούς μηχανισμούς στην εγχώρια οικονομία. Ενώ οι κυβερνώσες ελίτ προβάλλουν την αύξηση του ΑΕΠ και τις πιστοληπτικές αναβαθμίσεις, οι δείκτες αυτοί συγκαλύπτουν μια οικονομία απογυμνωμένη από χρηματοοικονομική αφαίμαξη. Η τραπεζική αναδιάρθρωση μετά το 2013 εξάλειψε πάνω από €44 δισεκατομμύρια εγχώριου πλούτου—ποσό υπερδιπλάσιο του ΑΕΠ του 2013. Παράλληλα, πέραν των €20 δισεκατομμυρίων μη εξυπηρετούμενων δανείων μεταβιβάστηκαν σε ξένες Εταιρείες Εξαγοράς Πιστώσεων έναντι κλάσματος της αξίας τους, οι οποίες απομυζούν κεφάλαια από τα νοικοκυριά και τα εξάγουν σε υπεράκτιους προορισμούς.

Οι συνολικοί δείκτες συγκαλύπτουν τη δομική αυτή αδυναμία, καθώς το χάσμα μεταξύ Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ), το οποίο μετρά την παραγωγή εντός της οικονομίας, και του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος το οποίο μετρά το εισόδημα που διακρατείται από τους κατοίκους, έφθασε το 11% του ΑΕΠ το 2025. Την ίδια στιγμή, το πραγματικό εθνικό εισόδημα ανά εργαζόμενο αυξάνεται με ρυθμό κάτω του 1% ετησίως, ενώ μετά τη φορολογία προσεγγίζει το μηδέν.

Ένα κράτος που βασίζεται σε οπισθοδρομικούς φόρους κατανάλωσης και στη δημοσιονομική επιβάρυνση λόγω πληθωρισμού, αντί για την πραγματική παραγωγικότητα, αδυνατεί να κινητοποιήσει τους πόρους που απαιτούνται για μια βιώσιμη αμυντική διάταξη.

Η ενεργειακή έκθεση

Η στρατηγική ευθραυστότητα αποτυπώνεται καθαρά και στον ενεργειακό τομέα, όπου η παραγωγή ενέργειας οφείλει να αποτελεί πυλώνα εθνικής επιβίωσης και όχι πεδίο κερδοσκοπίας. Υπό το αναποτελεσματικό πλαίσιο του καλούμενου ‘κόστους αποφυγής’, η Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου εμποδίστηκε να αναπτύξει ηλιακή παραγωγή μεγάλης κλίμακας, επιτρέποντας σε ιδιώτες να αποκομίζουν υπερβολικά κέρδη έως 20 σεντς ανά κιλοβατώρα. Παράλληλα, οι καταναλωτές κατέβαλαν πάνω από €1,2 δισεκατομμύρια σε πρόστιμα ρύπων μεταξύ 2018 και 2025 μέσω των αυξημένων λογαριασμών ρεύματος.

Αντί για τη δημιουργία θωρακισμένων εγχώριων αποθεμάτων, η πολιτική ηγεσία δεσμεύτηκε στο έργο του υποθαλάσσιου καλωδίου Great Sea Interconnector, ύψους €2,5 δισεκατομμυρίων, επιβαρύνοντας ένα απομονωμένο μικροδίκτυο κάτω του ενός εκατομμυρίου κατοίκων με το 63% του κεφαλαιουχικού κόστους. Το καλώδιο αυτό διέρχεται από θαλάσσιες ζώνες όπου η Τουρκία διαθέτει ναυτική υπεροχή. Η απόφαση αυτή επαναλαμβάνει την αποτυχία του τερματικού LNG στο Βασιλικό (€500 εκατομμυρίων), το οποίο παραμένει παραλυμένο λόγω διεθνούς επιδιαιτησίας και ερευνών της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας για απάτη.

Η έκθεση ζωτικών υποδομών στη διακριτική ευχέρεια μιας παρακείμενης ναυτικής δύναμης συνιστά γεωπολιτική αμέλεια. Αντί για αμφισβητούμενες διασυνδέσεις, η Κύπρος χρειάζεται αυτόνομα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας με μπαταρίες, όπως συνιστά η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων από το 2023.

Tο αίτημα για θεσμική ρήξη

Η υποκείμενη θεσμική παρακμή του κράτους αντικατοπτρίζει αυτή τη στρατηγική αποσύνδεση. Υπό την εξηκονταετή στρέβλωση του ‘Δικαίου της Ανάγκης’, η εκτελεστική εξουσία συγκεντρώνεται σε μια ανεξέλεγκτη προεδρία, ενώ ο Γενικός Εισαγγελέας λειτουργεί ταυτόχρονα ως νομικός σύμβουλος του Προέδρου και ως ανέλεγκτος δημόσιος κατήγορος (Άρθρο 113). Όταν οι εσωτερικοί μηχανισμοί λογοδοσίας διεκδικούν τον θεσμοθετημένο ρόλο τους—όπως καταδείχθηκε στη συντονισμένη παύση του Γενικού Ελεγκτή—το πολιτικό σύστημα αντιδρά για να υπερασπιστεί τα πελατειακά του δίκτυα.

Το World Justice Project κατατάσσει την Κύπρο στις χαμηλότερες θέσεις ως προς τις δικαστικές καθυστερήσεις, ενώ το Ινστιτούτο V-Dem την κατατάσσει στην κατώτατη βαθμίδα της ΕΕ όσον αφορά τον πελατειακό χαρακτήρα του πολιτικού συστήματος. Έτσι, το κράτος διατηρεί το νομικίστικο εξωτερικό περίβλημα μιας δυτικής δημοκρατίας, λειτουργώντας παράλληλα με τις εσωτερικές τρωτότητες μιας ολιγαρχίας.

Συμπερασματικά

Η άποψη του κυβερνώντος κατεστημένου ότι η διατήρηση της υφιστάμενης δομής εξασφαλίζει τη σταθερότητα, συγχέει τη διατήρηση ενός πολιτικού καρτέλ με τη φυσική επιβίωση του κράτους. Η παρούσα τροχιά επιταχύνει τη στρατηγική παρακμή, προκαλώντας μόνιμη διχοτόμηση, οικονομική εξάντληση και στρατιωτική τρωτότητα προς όφελος ξένων δυνάμεων που δεν θα επέμβουν σε περίπτωση κρίσης. Για να επιβιώσει σε ένα ανελέητο περιφερειακό περιβάλλον, η Κύπρος οφείλει να εγκαταλείψει τις φιλελεύθερες αυταπάτες της και να προχωρήσει σε ανασυγκρότηση της λανθάνουσας ισχύος της. Η σταθερότητα δεν μπορεί να διαφυλαχθεί από τους ίδιους δρώντες των οποίων η αναζήτηση προσόδων δημιούργησε αυτή την τρωτότητα. Απαιτείται η ουσιαστική θεσμική ρήξη.

*Οικονομολόγου και προέδρου της Κυπριακής Οικονομικής Εταιρείας. Το άρθρο είναι επίσης διαθέσιμο στο Substack του συγγραφέα. (https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published).