Η τραπεζική εποπτεία στην Ευρώπη βρίσκεται σε σταυροδρόμι καθώς οι τράπεζες αντιμετωπίζουν ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον κινδύνων - από μακροοικονομική αβεβαιότητα και γεωπολιτικές εντάσεις μέχρι τεχνολογικές αλλαγές και ρυθμιστικές πρωτοβουλίες.
Αναλύσεις αναφέρουν ότι οι ευρωπαϊκές τράπεζες αντιμετωπίζουν εξαιρετικά μεταβαλλόμενα ρίσκα και ειδικότερα: γεωπολιτικές εντάσεις, μακροοικονομικές αβεβαιότητες, επιπτώσεις από ψηφιακά νομίσματα, ανάπτυξη AI και υποκείμενοι τεχνολογικοί κίνδυνοι. Η εποπτεία, επομένως, καλείται να διατηρήσει μια ευέλικτη αλλά σταθερή προσέγγιση, που θα επιτρέπει ταχεία αντίδραση σε νέα ρίσκα χωρίς να ξεφεύγει από τις θεμελιώδεις αρχές της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και της προστασίας των καταθετών.
Η πρόεδρος του Εποπτικού Συμβουλίου της ΕΚΤ, Claudia Buch και το μέλος του Εποπτικού Συμβουλίου της ΕΚΤ, Sharon Donnery, σε άρθρο τους στον ιστότοπο της τραπεζικής εποπτείας με τίτλο «Εξορθολογισμός της εποπτείας, διαφύλαξη της ανθεκτικότητας: μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής τραπεζικής εποπτείας» (Streamlining supervision, safeguarding resilience: reforming European banking supervision) περιγράφουν μια σειρά από στρατηγικές πρωτοβουλίες και μεταρρυθμίσεις για να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα του συστήματος και να διασφαλιστεί ότι οι τράπεζες μπορούν να συνεχίσουν να υποστηρίζουν την οικονομία χωρίς να εκτίθενται υπερβολικά σε κινδύνους.
Στο επίκεντρο αυτής της αναθεώρησης βρίσκεται η περαιτέρω ενδυνάμωση των διαδικασιών εποπτείας, η μείωση της περιττής πολυπλοκότητας και η εστίαση στις πλέον ουσιαστικές πτυχές του κινδύνου που αντιμετωπίζουν οι τράπεζες. Αυτή η διττή προσέγγιση -πειθαρχία στη διαχείριση κινδύνων και αποτελεσματικότητα στην εποπτεία- αποτελεί σήμερα την κύρια θεματική της τραπεζικής εποπτείας της ΕΚΤ.
Σύμφωνα με τις κυρίες Buch και Donnery, οι ευρωπαϊκές τραπεζικές αρχές επιδιώκουν να μετατοπίσουν το επίκεντρο της εποπτείας από την απλή συμμόρφωση σε μια πιο προληπτική και επικεντρωμένη αξιολόγηση του κινδύνου. Η νέα αυτή στρατηγική έχει τέσσερις βασικούς άξονες:
Ενίσχυση της εποπτικής διαδικασίας μέσω της SREP, της διαδικασίας εποπτικής εξέτασης και αξιολόγησης.
Βελτίωση της καλής διακυβέρνησης των τραπεζών.
Προηγμένες προσομοιώσεις αντοχής (stress tests).
Ανάπτυξη αποτελεσματικότερων εποπτικών εργαλείων και διαδικασιών.
Η SREP
Η διαδικασία εποπτικής εξέτασης και αξιολόγησης (Supervisory Review and Evaluation Process -SREP) αποτελεί τον κορμό της εποπτείας της ΕΚΤ - την ετήσια «γενική εξέταση» που αξιολογεί το προφίλ κινδύνου, τη διακυβέρνηση, τη ρευστότητα και τη βιωσιμότητα του επιχειρηματικού μοντέλου κάθε τραπεζικού ιδρύματος.
Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή κρίθηκε υπερβολικά γραφειοκρατική και δαπανηρή τόσο για τις τράπεζες όσο και για τους ίδιους τους εποπτικούς φορείς. Αυτό οδηγεί σε μια εκ βάθρων μεταρρύθμιση του SREP με στόχο την εστίαση σε κρίσιμους κινδύνους και τράπεζες υψηλού αντίκτυπου, στη λιγότερη επανάληψη – περισσότερη ουσιαστική ανάλυση, στη σαφέστερη και πιο εμπροσθοβαρής επικοινωνία με τις τράπεζες.
Η αλλαγή αυτή σηματοδοτεί μια πιο «έξυπνη» εποπτεία: λιγότερη φόρτωση σε δεδομένα, περισσότερη εστίαση σε κρίσιμα ζητήματα, και ταχύτερη λήψη αποφάσεων.
Ισχυρή διακυβέρνηση
Ένα από τα πλέον σημαντικά μηνύματα της ΕΚΤ είναι ότι η διακυβέρνηση των τραπεζών δεν είναι πια απλά ένα θεσμικό «check-the-box», ζήτημα αλλά πυλώνας ανθεκτικότητας.
Η αξιολόγηση της «κατάλληλης και άξιας» σύνθεσης των διοικητικών συμβουλίων και ανώτερων στελεχών («fit-and-proper assessments») αποτελεί σχεδόν το μισό των εποπτικών αποφάσεων και είναι κρίσιμη ώστε να διασφαλιστεί ότι οι τράπεζες διαθέτουν ανθρώπινο δυναμικό που μπορεί να διαχειριστεί σύνθετους κινδύνους.
Η ΕΚΤ έχει ήδη καταφέρει να μειώσει τους χρόνους αξιολόγησης και τώρα επιταχύνει περαιτέρω την επεξεργασία για επανεκτιμήσεις, χρησιμοποιώντας πιο έξυπνα εργαλεία IT και αντλώντας από προηγούμενες αξιολογήσεις το μεγαλύτερο μέρος των σχετικών δεδομένων.
Αυτό εκτιμάται ότι θα οδηγήσει σε πιο προβλέψιμες και ταχύτερες αποφάσεις χωρίς συμβιβασμούς στην αυστηρότητα, μειώνοντας το κόστος συμμόρφωσης για τις τράπεζες.
Προσομοιώσεις αντοχής
Τα stress tests, οι προσομοιώσεις αντοχής, είναι ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία που διαθέτει η εποπτεία για να κατανοήσει πώς θα αντιδράσει ο τραπεζικός τομέας σε σοβαρά μακροοικονομικά σοκ.
Παρά τη σημασία τους, οι τρέχουσες προσομοιώσεις είναι πολύπλοκες και απαιτούν μεγάλες ποσότητες δεδομένων, συχνά επαναλαμβανόμενης πληροφορίας που οι τράπεζες έχουν ήδη υποβάλει σε άλλες αναφορές.
Η ΕΚΤ δουλεύει από κοινού με την ευρωπαϊκή τραπεζική αρχή (EBA) για να εναρμονίσει και να ενσωματώσει τα stress tests στην τακτική αναφορά δεδομένων. Αυτό θα μειώσει τον φόρτο των τραπεζών και θα αυξήσει την ποιότητα των δεδομένων που χρησιμοποιεί η εποπτεία, δημιουργώντας πιο ρεαλιστικά και αξιόπιστα stress tests. (Ευρωπαϊκή Ένωση Τραπεζικής Εποπτείας).
Επίβλεψη κινδύνων και απλοποίηση διαδικασιών
Πέρα από τις δομικές αλλαγές, η εποπτεία επιδιώκει να στοχεύει σε πραγματικούς κινδύνους και να μειώσει τις «περιττές» εποπτικές εργασίες που δεν προσθέτουν αξία στη συνολική ασφάλεια του τραπεζικού συστήματος. Για παράδειγμα προκρίνεται η επιτάχυνση της έγκρισης μικρών και τυπικών περιπτώσεων -όπως μικρές αυξήσεις κεφαλαίου ή αλλαγές σε εσωτερικά μοντέλα- με στόχο να δίνεται περισσότερος χρόνος για τις κρίσιμες περιπτώσεις υψηλού κινδύνου. Πρόσθετα η απλοποίηση και η ψηφιοποίηση των εποπτικών εργαλείων, ώστε οι τραπεζικές αναφορές να είναι πιο αξιόπιστες και οι εποπτικές διαδικασίες πιο γρήγορες, μειώνοντας το κόστος για τους εποπτευόμενους.
Συνολικά, η στρατηγική είναι να απλοποιηθούν οι διαδικασίες χωρίς να χαλαρώσει η εποπτική αυστηρότητα.
Τα «κόκκινα» δάνεια
Ένας από τους πλέον καθοριστικούς παράγοντες κινδύνου για τον ευρωπαϊκό τραπεζικό τομέα την τελευταία δεκαετία υπήρξαν τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (ΜΕΔ), τα οποία μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και την κρίση χρέους της ευρωζώνης εξελίχθηκαν σε συστημικό βάρος για ισολογισμούς, κεφαλαιακή επάρκεια και πιστοδοτική ικανότητα των τραπεζών. Σήμερα, ωστόσο, το τοπίο έχει αλλάξει ουσιαστικά. Τα επίπεδα των ΜΕΔ έχουν μειωθεί θεαματικά τόσο στην Κύπρο όσο και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο εξαιτίας μιας συντονισμένης στρατηγικής που συνδύασε εποπτική πίεση, ενεργές πωλήσεις χαρτοφυλακίων και τη δημιουργία δευτερογενών αγορών προβληματικών δανείων.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μεταστροφή διαδραμάτισαν οι μαζικές πωλήσεις ΜΕΔ σε εξειδικευμένες εταιρείες διαχείρισης και επενδυτικά σχήματα, οι οποίες διαθέτουν τεχνογνωσία, κεφαλαιακή ευελιξία και μεγαλύτερη ανοχή κινδύνου από τις τράπεζες. Η απομάκρυνση των ΜΕΔ από τους τραπεζικούς ισολογισμούς επέτρεψε στα πιστωτικά ιδρύματα να απελευθερώσουν κεφάλαια, να βελτιώσουν τους δείκτες ποιότητας ενεργητικού και να επικεντρωθούν εκ νέου στον βασικό τους ρόλο: τη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εξωτερική ανάθεση της διαχείρισης των ΜΕΔ, εκτός τραπεζικού συστήματος, αναγνωρίζεται πλέον από τις εποπτικές αρχές όχι ως προσωρινό μέτρο, αλλά ως ισχυρό και αναγκαίο εργαλείο περιορισμού του πιστωτικού ρίσκου. Η ΕΚΤ, μέσα από τη συνεχή εποπτική παρακολούθηση, επιδιώκει να διασφαλίσει ότι οι τράπεζες δεν επαναπαύονται στη βελτίωση των δεικτών, αλλά διατηρούν επαρκείς εσωτερικές δομές έγκαιρης αναγνώρισης νέων επισφαλειών, ιδιαίτερα σε ένα περιβάλλον αυξημένων επιτοκίων και μακροοικονομικής αβεβαιότητας. Ο κίνδυνος των ΜΕΔ δεν έχει εξαφανιστεί· έχει όμως μετατραπεί από δομική απειλή σε διαχειρίσιμο ρίσκο, υπό την προϋπόθεση ότι η στρατηγική πρόληψης, έγκαιρης παρέμβασης και εξωτραπεζικής διαχείρισης παραμένει ενεργή και πειθαρχημένη.
