Από την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας μέχρι σήμερα δεν ήταν λίγες οι κρίσεις που σάρωσαν τη χώρα. Διακοινοτικές ταραχές, πραξικόπημα και εισβολή, δημοψήφισμα, χρηματιστηριακή κρίση, οικονομική κατάρρευση, κούρεμα τραπεζών, Μαρί, «χρυσές» βίζες, πανδημία και κερασάκια στην τούρτα το videogate και η υπόθεση «Σάντη» που μονοπωλούν το ενδιαφέρον αυτήν την περίοδο. Τα βιώματά μας μας καθορίζουν ως κοινωνία και σαφώς επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας, τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε και συμμετέχουμε στις πολιτικές διαδικασίες.
Η συζήτηση ενόψει των βουλευτικών εκλογών του Μαΐου στρέφεται στην απογοήτευση απέναντι στους θεσμούς και τα κόμματα και στην έλλειψη εμπιστοσύνης για να εξηγηθεί η αυξημένη αποχή. Είναι όμως αυτή όλη η αλήθεια; Ο «Π» ανέλυσε τους αριθμούς όλων των βουλευτικών αναμετρήσεων της Κυπριακής Δημοκρατίας καθώς πλησιάζουμε τη 13η βουλευτική αναμέτρηση. Οι αριθμοί λένε πάντα τη δίκη τους αλήθεια στην ιστορία και βοηθούν στην εξαγωγή συμπερασμάτων ή έστω εύλογων παρατηρήσεων.
Αύξηση εκλογέων, μείωση συμμετοχής
Οι πρώτες βουλευτικές εκλογές έλαβαν χώρα το 1960, με ποσοστό συμμετοχής 57,9%. Αυτές που ακολούθησαν είχαν ανοδική πορεία στη συμμετοχή, με ορόσημο τις εκλογές του 1981, στις οποίες η συμμετοχή έφτασε το 95,75%. Από τότε άρχισε να αυξάνεται η αποχή και συνεπώς να μειώνεται η συμμετοχή. Το 2011 η συμμετοχή έπεσε στο 78,70%, δηλαδή πάνω από 10 μονάδες σε σχέση με την προηγούμενη εκλογική αναμέτρηση του 2006. Το 2016 σημειώνεται εξίσου σημαντική πτώση, σχεδόν 12 μονάδες, ακουμπώντας το 66,74%, το οποίο έκτοτε μειώνεται περαιτέρω.
Αξιοσημείωτο είναι πως από την πρώτη εκλογική αναμέτρηση του 1960 μέχρι και το 2021 το εκλογικό σώμα αυξήθηκε κατά 318.669 ψηφοφόρους. Διευκρινίζεται ότι το εκλογικό σώμα αφορά όλους τους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας που είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους και άρα έχουν δικαίωμα να ψηφίσουν στις προεδρικές, βουλευτικές και ευρωπαϊκές εκλογές. Το ποσοστό συμμετοχής προκύπτει από τον αριθμό των εκλογέων που έριξαν ψηφοδέλτιο στην κάλπη την εν λόγω ημέρα και η αποχή από τα άτομα που είναι εγγεγραμμένα αλλά δεν πήγαν να ψηφίσουν.
Το φαινόμενα του '81
Οι βουλευτικές εκλογές του 1981 είχαν ποσοστό συμμετοχής 95,75%, το υψηλότερο που καταγράφηκε ποτέ σε κυπριακές βουλευτικές εκλογές. Ο εκλογικός αναλυτής δρ Βασίλης Πρωτοπαπάς εξηγεί στον «Π» τους λόγους. Όπως επισημαίνει, οι συγκεκριμένες εκλογές συνοδεύονταν από πολύ έντονο πολιτικό κλίμα γιατί «ήτανε μια περίοδος με έντονες εσωτερικές συγκρούσεις και οι πολίτες ένιωθαν ότι η ψήφος είναι σημαντική». Ήταν οι πρώτες εκλογές με ενισχυμένη αναλογική, συμμετείχαν περισσότερα κόμματα, παρόλο που μόνο τέσσερα κατάφεραν να μπουν στη Βουλή (ΑΚΕΛ, ΔΗΣΥ, ΔΗΚΟ, ΕΔΕΚ), υπήρχε έντονη πόλωση και πολιτικοποίηση μετά το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή, ενώ ήταν οι πρώτες εκλογές μετά τον θάνατο του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, ο οποίος αποτελούσε «μεγάλη πολιτική φυσιογνωμία».
Το 1981 αποτελεί μια καλή χρονιά για την ανάλυση της εκλογικής συμπεριφοράς, αφού η κυπριακή κοινωνία αρχίζει να γίνεται πιο ομαλή, όπως εξηγεί ο δρ Πρωτοπαπάς, παρά τις εντάσεις που μπορεί να υπήρχαν. «Μπορούμε να δούμε την εξέλιξη του πολιτικού ενδιαφέροντος που εκφράζεται μέσα από τη συμμετοχή και την αποχή», αλλά και τα σκαλοπάτια που διαφαίνονται, ανέφερε. Φτάνοντας πλέον στο 2001, «όλα τα κόμματα έχουν κυβερνήσει» είτε μόνα τους είτε σε συνδυασμούς. Αυτό μεταφράζεται στην απογοήτευση των πολιτών και «υπάρχει πλέον μια οριζόντια διάψευση των προσδοκιών του κόσμου».
Η μεγάλη αλλαγή του 2011
Η διακριτή διαφορά στη συμμετοχή παρατηρείται για πρώτη φορά το 2011, όπου το ποσοστό συμμετοχής πέφτει από το 89% στο 78,7%. Μία όμως παράμετρος είναι σημαντική και αιτιολογεί αυτήν την τάση. Μέχρι τότε, στην Κύπρο, η ψήφος ήταν υποχρεωτική με βάση το Σύνταγμα. Με την ένταξη όμως στην ΕΕ το 2004, η συγκεκριμένη νομοθεσία έπρεπε να αλλάξει. Μπορεί επίσημα η υποχρεωτική ψήφος να καταργήθηκε το 2017, ωστόσο η ψυχολογία των πολιτών στις αναμετρήσεις που μεσολάβησαν ήταν πως δεν θα υφίσταντο κυρώσεις αν δεν πήγαιναν στην κάλπη. Και όντως, κυρώσεις δεν επιβλήθηκαν ποτέ, όμως η ύπαρξη του συγκεκριμένου νόμου επηρέαζε την πρόθεση του ψηφοφόρου.
Η απογοήτευση το 2016
Το 2016 αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη μείωση στη συμμετοχή, φτάνοντας πλέον στο 66,74%. Εκείνη η περίοδος σημαδεύτηκε έντονα από την οικονομική κρίση και το κούρεμα καταθέσεων. Μια τάση που παγιώθηκε και στις εκλογές που ακολούθησαν, όπως περιγράφει ο δρ Πρωτοπαπάς.
Κι ενώ η αποχή αυξάνεται στη χώρα μας, παραμένει αρκετά χαμηλή σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες αλλά και διεθνώς. Χώρες όπως η Ελλάδα και το Ηνωμένο Βασίλειο τη δεκαετία της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης κινούνταν κάτω από το 70% της συμμετοχής στις εκλογικές διαδικασίες, με την Ελλάδα να αγγίζει το χαμηλό 56,16%. Το ιδιαίτερο είναι ότι η Κυπριακή Δημοκρατία έχει προεδρικό σύστημα διακυβέρνησης, άρα οι πολίτες δεν καλούνται να επιλέξουν ούτε αρχηγό κράτους ούτε αρχηγό κυβέρνησης στις βουλευτικές εκλογές. Κι όμως συγκριτικά με τις πιο πάνω χώρες, καταγράφουμε ψηλότερη συμμετοχή, ακόμα και στις βουλευτικές εκλογές.
Οι ΗΠΑ, οι οποίες επίσης έχουν παρόμοιο σύστημα (αν και ομοσπονδία), στις προεδρικές εκλογές από το 2012 μέχρι το 2020 είχαν ποσοστά συμμετοχής από 57,5% μέχρι 66,8%.
Αν και θα μπορούσε να τεθεί το ερώτημα τού πόσο δημοκρατικές είναι οι εκλογές στις οποίες ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού δεν ψηφίζει, δεν είναι κάτι που πρακτικά μπορεί να εκφραστεί στο εκλογικό αποτέλεσμα. Δηλαδή, όπως εξήγησε ο δρ Πρωτοπαπάς, το ποσοστό συμμετοχής δεν μπορεί να επηρεάσει την κατανομή εδρών στη Βουλή, άρα αναγκαστικά τα ποσοστά των κομμάτων προκύπτουν από τα έγκυρα ψηφοδέλτια, ανεξαιρέτως αριθμού.
Κοινωνικά αίτια
Παρόλο που η αποχή, αν και αυξάνεται, είναι ακόμα σε αρκετά χαμηλά επίπεδα συγκριτικά με άλλες χώρες, δεν παύει να είναι κάτι που απασχολεί τους πολιτικούς επιστήμονες. Ερευνητές αποδίδουν αυτό το φαινόμενο σε διάφορους λόγους κυρίως κοινωνικοοικονομικούς και θεσμικούς. Μιλώντας στον «Π», ο αναπληρωτής καθηγητής Έρευνας και εκλογικός αναλυτής δρ Νάσιος Ορεινός εξηγεί ότι βασικά στοιχεία είναι το ενδιαφέρον για την πολιτική αλλά και η μόρφωση γενικά. Έρευνες επισημαίνουν ότι «άτομα με υψηλότερη μόρφωση έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα προσέλευσης», κάτι που συνδέεται και με την παρακολούθηση της επικαιρότητας και της επιρροής που έχει η ψήφος.
Σύμφωνα με τον δρα Ορεινό, το πρόβλημα που διαχρονικά αποτελούσε τον «κύριο μοχλό προσέλευσης στις κάλπες» ήταν το Κυπριακό. Με τον ερχομό της οικονομικής κρίσης και ταυτόχρονα την κατάργηση της υποχρεωτικότητας της ψήφου, η αποχή αυξήθηκε, καθώς η απογοήτευση των πολιτών προς την πολιτική εντάθηκε.
Από την άλλη, πριν το 2000, το οικογενειακό περιβάλλον ήταν επίσης ένας «ισχυρός παράγοντας επιρροής», σημειώνει ο δρ Ορεινός. Επίσης, η σχέση κόμματος και ψηφοφόρου ήταν συνυφασμένη με την ταυτότητα, σχεδόν «οπαδική», συμπληρώνει ο δρ Πρωτοπαπάς. «Ο πολίτης ένιωθε πολύ κοντά στο κόμμα του», κάτι που σταδιακά χαλάρωσε. Η απογοήτευση, τα λάθη και η διαφθορά επηρέασαν αρνητικά αυτήν τη σχέση και «φτάσαμε στις μέρες μας που πολύ λίγος κόσμος πιστεύει ότι ανήκει σε ένα κόμμα και θα το ψηφίσει».
Τι να αναμένουμε τον Μάιο
Όσον αφορά τις επικείμενες βουλευτικές εκλογές, ο δρ Πρωτοπαπάς τονίζει ότι αναμένεται μείωση της συμμετοχής κατά μία μονάδα, όπως ήταν και η διαφορά μεταξύ των βουλευτικών του 2016 και 2020, για να κυμανθεί γύρω στο 64%.
Σύμφωνα με τις προβλέψεις, λοιπόν, δεν αναμένεται αύξηση στη συμμετοχή, όμως κάθε εκλογική αναμέτρηση κρύβει εκπλήξεις και μέχρι την ώρα της κάλπης καμία πρόβλεψη δεν είναι απόλυτη.
