Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες ήρθε, είδε, άκουσε και απήλθε. Με γενικούς όρους και προϋποθέσεις έθεσε ενώπιον των πλευρών, τους δικούς του προβληματισμούς αλλά και στοχεύσεις. Οι πλευρές, οι οποίες προφανώς δεν βιάζονται, ερμήνευσαν κατά το δοκούν τη στάση του απερχόμενου, έτσι και αλλιώς, ΓΓ του Διεθνούς Οργανισμού. Για λίγες ημέρες, οι πολιτικές δυνάμεις στις ελεύθερες περιοχές, οι απ’ εκεί έχουν τα δικά τους και σε προεκλογική περίοδο εν όψη των «βουλευτικών εκλογών, συμπεριφέρονταν ολίγον τι φυσιολογικά αφού με θετικές αποτιμήσεις ή και με αρνήσεις, αντιμετώπισαν την απόπειρα του Γενικού Γραμματέα. Ο Γκουτέρες ωστόσο, έφυγε με ασαφείς ενδείξεις για το πώς τα ίδια τα Ηνωμένα Έθνη θα συνεχίσουν τις προσπάθειες, στην ουσία «περιμένοντας τον Γκοντό», δηλαδή τα μέρη και τις αντιδράσεις τους στους όρους και προϋποθέσεις που έθεσε. Προφανώς θα περιμένει όπως τους ήρωες του Σάμιουελ Μπέκετ.
Δεν έφυγε όμως από το εύρος της πολιτικής ζωής του τόπου, εκείνο που φαίνεται απασχολεί σταθερά τόσο τα κόμματα όσο και τον μονίμως αδημονούντα να διατηρήσει την εξουσία του, Νίκο Χριστοδουλίδη: Μια μεγάλη και πρόωρη προεκλογική περίοδος ως τις επόμενες εκλογές τον Φεβρουάριο του 2028.
Αν και η προεδρία Χριστοδουλίδη διαθέτει ακόμη σχεδόν είκοσι ολόκληρους μήνες θητείας, το ενδιαφέρον της δημόσιας συζήτησης μετατοπίζεται σταθερά από τη διακυβέρνηση προς τις εκλογικές ισορροπίες. Οι συζητήσεις για τον επικείμενο ανασχηματισμό, οι διεργασίες στα κόμματα και τα σενάρια των προεδρικών υποψηφιοτήτων, κυριαρχούν στην πολιτική επικαιρότητα, την ώρα που η κοινωνία εξακολουθεί να αναμένει απαντήσεις σε προβλήματα που επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητά της, ακρίβεια, χαμηλές συντάξεις, ενεργειακή ανασφάλεια, κρίση και απαξίωση των θεσμών και κυρίως τη στιγμή κατά την οποία το στάτους κβο στο Κυπριακό με τίποτε δεν φαίνεται να διαρρηγνύεται.
Προεκλογική και παράδοξα
Βεβαίως δεν σημειώνονται πράγματα ιδιαίτερα παράδοξα. Σε κάθε δημοκρατία, τα κόμματα προετοιμάζονται για τις επόμενες εκλογές και οι κυβερνήσεις σχεδιάζουν τις πολιτικές τους κινήσεις. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο προεκλογικός σχεδιασμός μετατρέπεται στον βασικό άξονα λειτουργίας του πολιτικού συστήματος και όταν η διακυβέρνηση μετατρέπει την πολιτική σκοπιμότητα σε σημείο αναφοράς της.
Ο επικείμενος ανασχηματισμός θα έπρεπε να αποτελεί μια ευκαιρία ουσιαστικής επανεκκίνησης της κυβέρνησης. Μετά από περισσότερα από τρία χρόνια διακυβέρνησης, κάθε Πρόεδρος έχει υποχρέωση να αξιολογήσει τους συνεργάτες του, το έκανε και την προηγούμενη περίοδο, να διορθώσει αδυναμίες, να δώσει νέο περιεχόμενο στις κυβερνητικές προτεραιότητες και να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα του κρατικού μηχανισμού. Ένας ανασχηματισμός αποκτά αξία όταν συνοδεύεται από αλλαγή πολιτικής φιλοσοφίας και όχι όταν περιορίζεται σε μια ανακατανομή χαρτοφυλακίων.
Η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα είναι διαφορετική. Η δημόσια συζήτηση δεν επικεντρώνεται στις πολιτικές που χρειάζονται διόρθωση αλλά στα πολιτικά μηνύματα που θα εκπέμψει ο ανασχηματισμός. Ποια κόμματα θα ικανοποιηθούν, ποια στελέχη θα αξιοποιηθούν, ποιες γέφυρες θα οικοδομηθούν προς συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους και κυρίως πώς θα ενισχυθεί η πολιτική θέση του Προέδρου ενόψει του 2028.
Είναι απολύτως θεμιτό ένας εν ενεργεία Πρόεδρος να σκέφτεται την επανεκλογή του. Δεν είναι όμως θεμιτό, η λειτουργία της κυβέρνησης να οργανώνεται πρωτίστως γύρω από αυτή την επιδίωξη. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα την επόμενη εκλογική αναμέτρηση, τότε η διακυβέρνηση κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια αδιάκοπη επικοινωνιακή άσκηση, πράγμα όχι παράδοξο βεβαίως για τον σημερινό Πρόεδρο, ο οποίος έχει στην προμετωπίδα κάθε του κίνησης, το επικοινωνιακό πεδίο δράσης.
Ανάληψη εξουσίας και προειδοποιήσεις
Το μεγάλο ωστόσο ζήτημα σήμερα δεν είναι ούτε το εύρος, ούτε η ανθρώπινη γεωγραφία σε μια νέα σύνθεση της κυβέρνησης. Εν ολίγοις, το θέμα δεν είναι ο ανασχηματισμός αυτός καθ’ αυτός, αλλά το μοντέλο άσκησης της εξουσίας, το οποίο διαμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια.
Σταδιακά, εγκαθιδρύθηκε μια έντονα συγκεντρωτική αντίληψη διακυβέρνησης. Σχεδόν κάθε σημαντική κυβερνητική πρωτοβουλία, κάθε δημόσια εξαγγελία, κάθε κρίσιμη πολιτική απόφαση, αλλά και μεγάλο μέρος της καθημερινής λειτουργίας των Υπουργείων, περνούν μέσα από το Προεδρικό και τη λεγόμενη ομάδα συντονισμού του κυβερνητικού έργου. Ο μηχανισμός αυτός δημιουργήθηκε με σκοπό τον καλύτερο συντονισμό, όπως μας είπαν εξ αρχής. Στην πράξη όμως, φαίνεται να εξελίχθηκε σε ένα παράλληλο κέντρο λήψης αποφάσεων.
Για την πρακτική αυτής της διαχείρισης, ο «Π» προειδοποιούσε από την αρχή της δημιουργίας αυτού του συντονιστικού έργου υπό την υφυπουργό Ειρήνη Πική. Η πλειοψηφία των εκάστοτε υπουργών, περιορίστηκε πολλές φορές σε διαχειριστικό ρόλο, ενώ στο Προεδρικό συγκεντρώθηκε όχι μόνο η πολιτική πρωτοβουλία, αλλά και οι παρεμβάσεις στη λειτουργία των Υπουργείων. Η εικόνα μιας κυβέρνησης που λειτουργεί συλλογικά, αντικαταστάθηκε σταδιακά από την εικόνα μιας κυβέρνησης που περιμένει τον κεντρικό συντονισμό σχεδόν για κάθε σημαντική απόφαση. Και ο οποίος βεβαίως, βασίζεται στις ανάγκες ενός επικοινωνιακού κυρίως προσανατολισμού της προεδρίας.
Το είχαμε σημειώσει κατά κόρον ότι, στα Υπουργεία συναντάς στελέχη με τεράστια εμπειρία. Γενικοί διευθυντές, ανώτεροι λειτουργοί, επιστήμονες και τεχνοκράτες που γνωρίζουν όσο λίγοι τις δυνατότητες, αλλά και τις αδυναμίες της δημόσιας διοίκησης. Πρόκειται για ένα ανθρώπινο κεφάλαιο που διαμορφώθηκε μέσα από δεκαετίες υπηρεσίας προς το κράτος.
Όταν όμως οι αποφάσεις μεταφέρονται διαρκώς έξω από τη φυσική διοικητική δομή των Υπουργείων, αυτό το ανθρώπινο δυναμικό δεν αξιοποιείται στον βαθμό που θα έπρεπε. Δημιουργείται σταδιακά μια μορφή θεσμικής ατροφίας. Οι υπηρεσίες περιορίζονται στην εκτέλεση οδηγιών, οι πολιτικές πρωτοβουλίες μειώνονται και η δημιουργικότητα της δημόσιας διοίκησης υποχωρεί. Το κράτος λειτουργεί ολοένα περισσότερο μέσα από έναν συγκεντρωτικό μηχανισμό και ολοένα λιγότερο μέσα από τους θεσμούς που το ίδιο διαθέτει.
Η αντίδραση
Η εμμονή στη συνέχιση αυτού του τρόπου λειτουργίας της εκτελεστικής εξουσίας διαφάνηκε και από την έντονη αντίδραση του Προέδρου και συνεργατών του με αφορμή την απόρριψη από τη Βουλή του αιτήματος για εξάμηνη παράταση της θητείας της υφυπουργού Ευρωπαϊκών Θεμάτων, Μαριλένας Ραουνά. Μέσα από την επιχειρηματολογία για αυτό το «επεισόδιο», αναδείχθηκε μια αστήρικτη προσέγγιση του Προέδρου ότι, η όποια διαπραγμάτευση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, εξαρτάται από την παραμονή ενός συγκεκριμένου προσώπου σε μια συγκεκριμένη θέση, για ακόμη έξι μήνες. Στην ουσία, η Προεδρία συμπεριφέρεται όπως έχει συνηθίσει όλο το προηγούμενο διάστημα αναφορικά με την συγκεντροποίηση όλων των δράσεων του κυβερνητικού μηχανισμού εντός του Προεδρικού.
Εργαλείο ισορροπιών
Με βάση την πρακτική του Προέδρου και το περίγυρού του και κυρίως από τις διαρροές για αλλαγές στο κυβερνητικό σχήμα, επιχειρείται να προσδοθεί μια εκτός τόπου και χρόνου αξία σε σχέση με τα πρόσωπα τα οποία είναι έτοιμα να αναλάβουν τα υπουργικά χαρτοφυλάκια.
Ως την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές και παρά τις διαρροές, δεν υπάρχουν ανακοινώσεις για τις επικείμενες αλλαγές στην κυβέρνηση. Υπάρχουν ωστόσο ενδείξεις ότι ο επικείμενος ανασχηματισμός θα αποτελέσει κυρίως ένα εργαλείο προεκλογικών ισορροπιών με Υπουργούς από το ΔΗΚΟ και ίσως και μερικούς της λεγόμενης κεντροδεξιάς, έτσι που να κρατήσει ο Νίκος Χριστοδουλίδης το επικοινωνιακό του πλεονέκτημα απέναντι σε ένα σημαντικό, υπό τις περιστάσεις, κομμάτι του Δημοκρατικού Συναγερμού, στην τελευταία πιθανώς, αλλαγή του Υπουργικού Συμβουλίου.
