Η απόφαση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, να επισκεφθεί την Κύπρο, σε μια περίοδο που η πρόοδος στις συνομιλίες μεταξύ των δύο πλευρών είχε περιέλθει σε τέλμα, εξέπληξε πολλούς. Σύμφωνα με πηγές, ο επικεφαλής του ΟΗΕ έκανε τη στάση αυτή επιστρέφοντας από τη Συρία, καθώς εκτίμησε ότι δεν διαφαίνονταν προοπτικές για νέα άτυπη συνάντηση «5+1». Στόχος του ήταν να στείλει το μήνυμα ότι ο ΟΗΕ παραμένει παρών και εξακολουθεί να είναι δεσμευμένος στη διαδικασία. Ήθελε όμως να διασφαλίσει πως:
Πρώτο, έχει τη συγκατάθεση όλων των πλευρών να συγκαλέσει μια «5+1», αλλά μόνο αφού προηγηθεί κατάλληλη προετοιμασία σε Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ), μεθοδολογία και ουσία. Αυτή η προετοιμασία θα «λάβει υπόψη τις συγκλίσεις που έχουν ήδη επιτευχθεί».
Δεύτερο, οι ενέργειές του καθοδηγούνται από τις παραμέτρους του ΟΗΕ και θα συνεχίσουν να καθοδηγούνται από αυτές.
Τρίτο, όχι άλλες συναντήσεις χωρίς αποτελέσματα. Η επόμενη συνάντηση «5+1» πρέπει να είναι επιτυχής, ανοίγοντας τον δρόμο για την επίτευξη λύσης.
Τέταρτο, οι δύο πλευρές δεν μπορούν να πετύχουν από μόνες τους. Οι εγγυήτριες δυνάμεις έχουν σημαντικό ρόλο να διαδραματίσουν.
Πέμπτο, η κοινωνία των πολιτών πρέπει να εμπλακεί περισσότερο, να αυξήσει την επικοινωνία της με την πολιτική ηγεσία και να έχει μεγαλύτερο λόγο στη λήψη αποφάσεων.
Έκτο, η Κύπρος βρίσκεται σε μια εξαιρετικά ασταθή και χαοτική περιοχή που σήμερα φλέγεται και οι επιπτώσεις της θα μπορούσαν να επηρεάσουν και το νησί. Για να παραμείνει σε ένα ασφαλές περιβάλλον, θα ήταν καλό για το μέλλον της Κύπρου να επιλύσει το πρόβλημά της και, ίσως, να συμβάλει περαιτέρω με τη σειρά της στην ενίσχυση της σταθερότητας στην περιοχή.
Η ΕΕ ακολουθεί τον ΟΗΕ
Δύο ημέρες αργότερα, ο ειδικός εκπρόσωπος της ΕΕ Ραφαέλε Φίτο ήρθε στη Λευκωσία για να συναντήσει τους δύο ηγέτες και να ακούσει τις θέσεις τους. Ο Φίτο έστειλε το μήνυμα ότι η ΕΕ επιθυμεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαδικασία υπό την ηγεσία του ΟΗΕ και να συνεισφέρει θετικά. Ωστόσο, κάθε πλευρά παρουσίασε διαφορετική αντίληψη για το ποιος θα πρέπει να είναι αυτός ο ρόλος.
Ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης βλέπει την ΕΕ να διαδραματίζει ενισχυμένο ρόλο τόσο σε ζητήματα ουσίας όσο και στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας. Η ελληνοκυπριακή ηγεσία δεν έχει κρύψει τη φιλοδοξία της να αξιοποιήσει την προοπτική προόδου στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας ως κίνητρο ή μοχλό πίεσης για να εξασφαλίσει τη συμμετοχή της Άγκυρας στην ειρηνευτική διαδικασία. Στόχος είναι να αναπτυχθούν ουσιαστικές προτάσεις που αφορούν τις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, οι οποίες θα δημιουργήσουν δυναμική και θα επιτρέψουν στις συνομιλίες όχι μόνο να αρχίσουν αλλά και να εξελιχθούν με τρόπο που θα επιφέρει πρόοδο σε ζητήματα ουσίας.
Στην τουρκοκυπριακή πλευρά, ο Τουφάν Έρχιουρμαν κατέστησε σαφές ότι η ΕΕ χρειάζεται να κερδίσει την εμπιστοσύνη της κοινότητάς του, αναφερόμενος σε «πρόσφατες μονομερείς και μεροληπτικές στάσεις, συμπεριφορές και αποφάσεις θεσμικών οργάνων της ΕΕ» που υπονομεύουν την εμπιστοσύνη προς τις Βρυξέλλες. Διευκρίνισε επίσης ότι δεν υπάρχει θέση για την ΕΕ στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, εφόσον οι πλευρές φτάσουν ποτέ σε αυτό.
Τόνισε την ανάγκη για ΜΟΕ που θα ενισχύσουν την εμπιστοσύνη όχι μόνο με τους Ελληνοκυπρίους αλλά και με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης μίλησε για εφαρμογή του κανονισμού για το απευθείας εμπόριο (που είχε υποσχεθεί το 2004), άρση εμποδίων στον κανονισμό της Πράσινης Γραμμής, παροχή ευρωπαϊκής ιθαγένειας σε παιδιά μεικτών γάμων και τερματισμό της νομικής διαμάχης στο περιουσιακό ζήτημα. Σύμφωνα με πηγές, οι Τουρκοκύπριοι ανησυχούν επίσης ότι η προσπάθεια του Χριστοδουλίδη για ένταξη της Κύπρου στη Ζώνη Σένγκεν θα δημιουργήσει προβλήματα σε σημαντικό αριθμό ατόμων που ζουν στον βορρά.
Τι ακολουθεί
Οι δύο πλευρές έχουν διαφορετικές αντιλήψεις τόσο για τον ρόλο της ΕΕ όσο και για τη θέση του Γκουτέρες σχετικά με τα επόμενα βήματα. Ο Χριστοδουλίδης επιμένει ότι τα ΜΟΕ θα ήταν καλοδεχούμενα αλλά δεν αποτελούν προϋπόθεση. Θεωρεί ότι η συζήτηση για τη μεθοδολογία αφορά τη διαχείριση των προηγούμενων συγκλίσεων, ενώ η εργασία πάνω σε ζητήματα ουσίας θα διασφαλίσει επιτυχημένο αποτέλεσμα στην επόμενη «5+1».
Ο Έρχιουρμαν επιθυμεί συμφωνία σε ορισμένα ΜΟΕ πριν από την «5+1» και τερματισμό πρακτικών που υπονομεύουν την εμπιστοσύνη. Επιθυμεί επίσης συμφωνία στη μεθοδολογία πριν από την έναρξη ειρηνευτικών συνομιλιών. Η τουρκοκυπριακή προσέγγιση στη μεθοδολογία βασίζεται σε τέσσερις άξονες: συμφωνία στην πολιτική ισότητα από την αρχή, συμφωνία στις προηγούμενες συγκλίσεις, σαφές χρονοδιάγραμμα συνομιλιών και δικλίδα ασφαλείας ώστε να μην υπάρξει εκ νέου επιστροφή σε αδιέξοδο σε περίπτωση που η διαδικασία καταρρεύσει με ευθύνη της ελληνοκυπριακής πλευράς. Ο Έρχιουρμαν κάλεσε επίσης τον Χριστοδουλίδη να αποδεχθεί ότι ο συνομιλητής του βρίσκεται στην άλλη πλευρά της Λευκωσίας και όχι στην Άγκυρα. Άρα, πού αφήνει αυτό την προσπάθεια του Γενικού Γραμματέα να επιτύχει πρόοδο πριν αποχωρήσει από το αξίωμά του τον Δεκέμβριο;
Σύμφωνα με πηγή που βρίσκεται κοντά στις διαπραγματεύσεις, το επίτευγμα του Γκουτέρες ήταν ότι κατάφερε να κρατήσει ζωντανή ολόκληρη την προσπάθεια, παρά τις δυσκολίες. Υπάρχει η προοπτική να περάσουμε στο επόμενο στάδιο, μια συνάντηση «5+1», αν και αυτό δεν είναι βέβαιο. Και αν αρκετοί παράγοντες συντονιστούν σωστά, ένα επιτυχές αποτέλεσμα, δηλαδή η επανέναρξη των συνομιλιών, ίσως προκύψει ακόμη και από μία διευρυμένη συνάντηση.
Ο ΟΗΕ ετοιμάζει έγγραφο συγκλίσεων
Σε ό,τι αφορά την «κατάλληλη προετοιμασία» της διαδικασίας, η ίδια πηγή ανέφερε ότι ο ΟΗΕ έχει αναλάβει να καταθέσει έγγραφο με τις συγκλίσεις που έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα, στο οποίο οι δύο πλευρές θα μπορούν να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους. Μένει να διαφανεί τι ακριβώς θα περιλαμβάνει το έγγραφο και με ποιον τρόπο θα διαμορφωθεί. Για παράδειγμα, εάν το πλαίσιο Γκουτέρες, το οποίο παρουσιάστηκε προφορικά από τον Γενικό Γραμματέα στο Κραν Μοντανά, δεν περιληφθεί στο έγγραφο και κάποια από τις πλευρές θεωρεί ότι αποτελεί μέρος των συγκλίσεων, θα έχει τη δυνατότητα να το καταγράψει στις παρατηρήσεις της.
Η διαδικασία καταγραφής των συγκλίσεων και των σχολίων ενδέχεται να ικανοποιήσει τις επιδιώξεις και των δύο πλευρών. Από τη μια, την επιδίωξη του Έρχιουρμαν για πολιτική ισότητα και, από την άλλη, το αίτημα της ελληνοκυπριακής πλευράς να ενταχθούν στην προπαρασκευαστική εργασία ουσιαστικά ζητήματα, όπως η ασφάλεια και οι εγγυήσεις. Αυτό ενδεχομένως να είναι αρκετό για να ανοίξει ο δρόμος προς μια συνάντηση «5+1», ανεξάρτητα από την απαίτηση του Έρχιουρμαν για ΜΟΕ, τα οποία θα μπορούσαν να συμφωνηθούν είτε πριν είτε κατά τη διάρκεια της διευρυμένης συνάντησης.
Δεδομένου ότι ο Γενικός Γραμματέας έχει ουσιαστικά καθορίσει τα επόμενα βήματα, η διαδικασία αυτή θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως ένα άτυπο χρονοδιάγραμμα, ακόμη και αν αυτό δεν διατυπώνεται ρητά. Παραμένει, ωστόσο, η ανάγκη της τουρκοκυπριακής πλευράς για διαβεβαιώσεις ότι δεν θα επιστρέψει στο σημερινό στάτους κβο σε περίπτωση που μια νέα διαδικασία ξεκινήσει αλλά αποτύχει. Αυτό ενδέχεται να αποτελέσει το δυσκολότερο εμπόδιο πριν από την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, ύστερα από εννέα χρόνια αδράνειας.
Η διάσταση ΕΕ-Τουρκίας
Η κυπριακή κυβέρνηση έχει δώσει σημαντική πολιτική βαρύτητα σε μια παράλληλη διαδικασία στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, η οποία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κίνητρο για την Άγκυρα ώστε να συμβάλει στην πρόοδο στο Κυπριακό. Η Τουρκία επιδιώκει την αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης με την ΕΕ, με την επέκτασή της ώστε να περιλαμβάνει τις υπηρεσίες και τις δημόσιες συμβάσεις. Παράλληλα, ζητά την απελευθέρωση των θεωρήσεων εισόδου για τους πολίτες της, τη συμμετοχή της στο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο για την άμυνα SAFE, καθώς και ένα έστω συμβολικό βήμα στην παγωμένη ενταξιακή της πορεία. Σύμφωνα με πηγές, η Άγκυρα ζητά πρώτα πρόοδο σε αυτούς τους τομείς, χωρίς ωστόσο να έχει δώσει σαφείς ενδείξεις ή δεσμεύσεις για το τι προτίθεται να προσφέρει ως αντάλλαγμα. Παραμένει, πάντως, ασαφές πώς θα εξελιχθεί καθένα από αυτά τα ζητήματα.
Τελωνειακή ένωση
Σε ό,τι αφορά την τελωνειακή ένωση, η Τουρκία έχει τη νομική υποχρέωση, η οποία καθορίστηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Δεκέμβριο του 2006, να εφαρμόσει το Πρωτόκολλο της Άγκυρας σε σχέση με την Κύπρο. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να ανοίξει τα λιμάνια και τα αεροδρόμιά της και να επιτρέψει την ανάπτυξη εμπορικών σχέσεων με την Κυπριακή Δημοκρατία ως κράτος μέλος της ΕΕ.
Η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης χωρίς προηγούμενη εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Άγκυρας έναντι της Κύπρου θα αποτελούσε σοβαρό εμπόδιο. Ο πρώην μόνιμος αντιπρόσωπος της Κύπρου στην ΕΕ, Ανδρέας Μαυρογιάννης, δήλωσε στον «Π» ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντική ευκαιρία αμοιβαίου οφέλους, συμβάλλοντας στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ Άγκυρας και Λευκωσίας μέσω της ανάπτυξης εμπορικών σχέσεων και παρέχοντας στον μεγάλο στόλο που είναι εγγεγραμμένος στο κυπριακό νηολόγιο πρόσβαση στα τουρκικά λιμάνια.
Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να γίνει πριν από τη λύση του Κυπριακού, καθώς η εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Άγκυρας δεν θα σήμαινε κατ’ ανάγκην αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ωστόσο, εάν η Τουρκία δεν είναι διατεθειμένη να εφαρμόσει το Πρωτόκολλο της Άγκυρας έναντι της Κύπρου, τότε δημιουργείται ένα σαφές εμπόδιο στην προοπτική αναβάθμισης της τελωνειακής ένωσης.
Απελευθέρωση θεωρήσεων
Το ζήτημα των θεωρήσεων εισόδου συζητείται επίσης εδώ και πολλά χρόνια. Η Τουρκία πληροί αρκετά από τα κριτήρια για την απελευθέρωση του καθεστώτος θεωρήσεων, αλλά όχι το σύνολό τους. Ο Μαυρογιάννης σημειώνει ότι κερδίζει έδαφος η συζήτηση για μια συμβιβαστική λύση, η οποία θα μπορούσε να προβλέπει τη χορήγηση θεωρήσεων μεγαλύτερης διάρκειας σε συγκεκριμένες κατηγορίες Τούρκων πολιτών και όχι στο σύνολο του πληθυσμού.
SAFE
Η Τουρκία συμμετέχει ήδη έμμεσα στο SAFE μέσω της συνεργασίας των αμυντικών εταιρειών της με ευρωπαϊκές εταιρείες. Ωστόσο, αρκετά κράτη μέλη της ΕΕ επιθυμούν την πλήρη συμμετοχή της. Μένει να διαφανεί αν η θέση αυτή θα μετατραπεί σε πιέσεις προς την Κύπρο για άρση των αντιρρήσεών της, ανεξάρτητα από την εξέλιξη της ειρηνευτικής διαδικασίας.
Ο Μαυρογιάννης υποστήριξε ότι η ΕΕ ήταν ανέκαθεν διατεθειμένη, τις τελευταίες δύο δεκαετίες, να στηρίξει τις προσπάθειες για λύση, αλλά πάντοτε στο πλαίσιο μιας διαδικασίας υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. «Είναι θετικό ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ενεργοποιείται, αλλά δεν υπάρχει αυτόνομη ή παράλληλη διαδικασία ούτε νέα θεσμική δομή εντός της ΕΕ», ανέφερε, υπογραμμίζοντας ότι θα πρέπει να διατηρηθούν συγκρατημένες προσδοκίες σε σχέση με το σκέλος των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας.
Το Βαρώσι ως κλειδί
Μιλώντας στον «Π», ο ερευνητής του PRIO Μέτε Χατάι δήλωσε ότι μια «λύση-κλειδί» θα μπορούσε να είναι το άνοιγμα του Βαρωσιού στους πρώην κατοίκους του, σε συνδυασμό με τη δυνατότητα απευθείας εμπορίου για τους Τουρκοκυπρίους. Αυτό, με τη σειρά του, θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Άγκυρας έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας.
«Είναι η μόνη κίνηση που βλέπω να λύνει τον Γόρδιο Δεσμό. Τριάντα χιλιάδες άνθρωποι θα πάρουν πίσω τις περιουσίες τους. Οι Τουρκοκύπριοι θα αποκτήσουν απευθείας εμπόριο. Οι Ελληνοκύπριοι και ο δεύτερος μεγαλύτερος εμπορικός στόλος της Ανατολικής Μεσογείου θα αποκτήσουν πρόσβαση στα τουρκικά λιμάνια. Θα μπορούσαν να ξεκινήσουν πτήσεις από τη Λάρνακα προς την Κωνσταντινούπολη. Το εμπόριο μεταξύ Τουρκίας και Ελληνοκυπρίων θα μπορούσε να μειώσει τις εντάσεις μεταξύ των πλευρών και να επιτρέψει περαιτέρω συνεργασία σε άλλα ζητήματα». Το επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η πρόσβαση στο SAFE. Η σειρά αυτών των βημάτων θα μπορούσε να συζητηθεί και να προετοιμαστεί σε μια «5+1», ανέφερε. Αναφερόμενος στις σχέσεις μεταξύ των δύο ηγετών στην Κύπρο, ο Χατάι δήλωσε ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν κάνει σήμερα αρκετά για να οικοδομήσει την εμπιστοσύνη της άλλης. Παραμένουν εγκλωβισμένες στις θέσεις τους και επικεντρωμένες στη δική τους αντίληψη περί θυματοποίησης. Υποστήριξε ότι δεν έχουν καταφέρει να δείξουν πως μπορούν να συνεργαστούν, εκτιμώντας ότι μια πρωτοβουλία για το Βαρώσι θα μπορούσε τελικά να ανοίξει τον δρόμο για σημαντικά οφέλη για όλες τις πλευρές.
