Οι προσπάθειες για ειρήνη παρέμειναν υποτονικές το 2025, μέχρι την εκλογή του Τουφάν Έρχιουρμαν τον Οκτώβριο. Δύο μήνες ωστόσο αργότερα, οι ηγέτες κινδυνεύουν να βαλτώσουν και πάλι στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, ενώ οι περιφερειακές εξελίξεις έχουν αφήσει την Άγκυρα με ελάχιστη διάθεση για πρόοδο.
Καθώς ένα νέο έτος ανατέλλει, η Κύπρος δεν βρίσκεται πιο κοντά στο να τερματίσει τη διαίρεσή της και να επανενώσει τα εδάφη και τον λαό της.
Μετά τον βραχύβιο ενθουσιασμό που προκάλεσε η εκλογή του Τουφάν Έρχιουρμαν, οι εμπλεκόμενοι αρχίζουν να δείχνουν τα συνήθη σημάδια απροθυμίας να κάνουν μεγάλα άλματα προς τα εμπρός.
Διατηρώντας ενεργούς τους διαύλους
Μετά το μοντέλο των δύο κρατών του Ερσίν Τατάρ που οδήγησε σε στασιμότητα την ειρηνευτική διαδικασία, η διεθνής κοινότητα επιδίωξε να κρατήσει ζωντανό τον διάλογο, οδηγώντας σε άτυπες διευρυμένες συναντήσεις «5+1» με τις εγγυήτριες δυνάμεις, υπό τη φιλοξενία του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες.
Η πρώτη πραγματοποιήθηκε στη Γενεύη τον Μάρτιο του 2025, όπου συμφωνήθηκαν έξι Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, εκ των οποίων τα μισά παραμένουν εκκρεμή. Μια δεύτερη συνάντηση «5+1» ακολούθησε τον Ιούλιο στη Νέα Υόρκη. Εντοπίστηκαν νέες πρωτοβουλίες χαμηλού επιπέδου για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης, με τις μισές επίσης να παραμένουν εκκρεμείς.
Νομικός πόλεμος και απουσία συμβιβασμού
Την ίδια περίπου περίοδο, οι δικοινοτικές σχέσεις δέχθηκαν πλήγμα όταν εντάθηκε ο «νομικός πόλεμος» γύρω από τις περιουσίες. Οι τουρκοκυπριακές «αρχές» συνέλαβαν πέντε Ελληνοκύπριους με φαινομενικά ασθενείς κατηγορίες, σε μια προφανή ανταποδοτική κίνηση απέναντι στη δίωξη από την Κυπριακή Δημοκρατία αλλοδαπών που συνδέονται με την πώληση ελληνοκυπριακών περιουσιών στον βορρά.
Στην αποχαιρετιστήρια συνέντευξή του στον «Π», ο απερχόμενος Ειδικός Αντιπρόσωπος του ΟΗΕ, Κόλιν Στιούαρτ, δήλωσε ότι η απροθυμία και των δύο πλευρών να συμβιβαστούν αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο για μια λύση. Το απέδωσε στις μονομερείς, ιστορικές αφηγήσεις θυματοποίησης που η κάθε πλευρά συντηρεί. Ο ανταγωνισμός, όπου ο ένας κερδίζει εις βάρος του άλλου, καθιστά τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης εξίσου δύσκολα με μια συνολική λύση, σημείωσε.
Ένας νέος άνεμος φυσά
Η σαρωτική νίκη του Τουφάν Έρχιουρμαν στις 19 Οκτωβρίουμ, με 63% των ψήφων, έφερε ελπίδα για αλλαγή. Ο Έρχιουρμαν εξελέγη με ομοσπονδιακή ατζέντα. Όμως ο σχετικά εσωστρεφής δικηγόρος είχε πλέον ένα βουνό να ανέβει για να επανασυνδεθεί με τους Ελληνοκύπριους και να ξεπεράσει την απροθυμία της Άγκυρας απέναντι στις ομοσπονδιακές διαπραγματεύσεις, γνωρίζοντας πλήρως ότι η εκλογική του βάση αισθανόταν παγιδευμένη ανάμεσα και στους δύο.
Για να αποφύγει την επανάληψη προηγούμενων αποτυχιών, επιχείρησε να επανασχεδιάσει τη διαδικασία, εισάγοντας τέσσερις προτάσεις για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων: συμφωνία εξαρχής στην πολιτική ισότητα, καθορισμό χρονοδιαγραμμάτων, επιβεβαίωση των προηγούμενων συγκλίσεων και διασφάλιση ότι δεν θα υπάρξει επιστροφή στο status quo αν καταρρεύσουν οι συνομιλίες.
Η πρώτη συνάντηση των ηγετών πραγματοποιήθηκε στις 20 Νοεμβρίου σε θετικό κλίμα. Οι δύο συζήτησαν τη μελλοντική βάση των συνομιλιών και νέες πρωτοβουλίες οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Δεν έγινε καμία αναφορά σε λύση δύο κρατών.
Περιφερειακές αναταράξεις
Μία εβδομάδα πριν από την πρώτη συνάντηση των ηγετών, ο Νίκος Χριστοδουλίδης συναντήθηκε με τον Γερμανό Καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς στο Βερολίνο, ζητώντας τη βοήθειά του για μια ανταλλαγή με την Τουρκία που θα έβλεπε τις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας να βελτιώνονται παράλληλα με θετικές κινήσεις στο Κυπριακό. Την ίδια στιγμή, Ελλάδα και Κύπρος αποθάρρυναν τη συμμετοχή της Τουρκίας στο πρόγραμμα επανεξοπλισμού της ΕΕ, SAFE.
Μία εβδομάδα μετά τη συνάντηση Χριστοδουλίδη-Έρχιουρμαν, Κύπρος και Λίβανος υπέγραψαν αναθεωρημένη συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, προκαλώντας την οργή της Άγκυρας και τη δυσαρέσκεια του Τουρκοκύπριου ηγέτη.
Στα τέλη Δεκεμβρίου, ο Χριστοδουλίδης συναντήθηκε με τον Έλληνα Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη και τον Ισραηλινό Πρωθυπουργό Βενιαμίν Νετανιάχου στην Ιερουσαλήμ. Δημοσιεύματα από ισραηλινής πλευράς που έκαναν λόγο για συμφωνία των τριών χωρών να δημιουργήσουν μία κοινή στρατιωτική δύναμη ταχείας αντίδρασης στην περιοχή -αν και διαψεύστηκαν από τον υπουργό Άμυνας Βασίλη Πάλμα- σε συνδυασμό και με τις δηλώσεις του Βενιαμίν Νετανιάχου ότι οι τρεις «γνήσιες Δημοκρατίες» θα λειτουργήσουν ως ανάχωμα στις τουρκικές φιλοδοξίες στην περιοχή, δεν πέρασαν απαρατήρητα στην Άγκυρα. Η αίσθηση ενόχλησης και αποκλεισμού της Τουρκίας από στρατηγικά περιφερειακά σχέδια είναι πραγματική και η πιθανότητα δυναμικής αντίδρασης από την Άγκυρα είναι αισθητή.
Αχτίδα η πρώτη τριμερής
Στις 11 Δεκεμβρίου, ο Χριστοδουλίδης και ο Έρχιουρμαν συναντήθηκαν για πρώτη φορά παρουσία της Προσωπικής Απεσταλμένης του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, για πάνω από τρεις ώρες. Συμφώνησαν ότι ο πραγματικός στόχος είναι μια λύση βασισμένη στην πολιτική ισότητα, όπως αυτή περιγράφεται στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το αποτέλεσμα έδωσε και στους δύο ηγέτες χώρο ελιγμών χωρίς να δυσαρεστήσουν κυβερνητικούς εταίρους η μία πλευρά ή την Άγκυρα η άλλη.
Την ίδια περίοδο, ο Ειδικός Απεσταλμένος της ΕΕ για την Κύπρο, Γιοχάνες Χαν, επισκέφθηκε το νησί και συναντήθηκε ξεχωριστά με τους δύο ηγέτες και την Ολγκίν. Το μήνυμά του ήταν ότι είχε έρθει η ώρα να υπάρξουν αποτελέσματα. Ενθάρρυνε τους ηγέτες να δουν τον συμβιβασμό ως επένδυση και όχι ως παραχώρηση και υπαινίχθηκε ότι η ΕΕ είναι έτοιμη να στηρίξει και να χρηματοδοτήσει τα ΜΟΕ και μια συνολική λύση.
Μετά την τριμερή, η Ολγκίν μετέβη στην Αθήνα και την Άγκυρα όπου είχε συναντήσεις με τον Έλληνα Πρωθυποργό και τους υπουργούς Εξωτερικών των δύο χωρών, ωστόσο από τη συνάντησή της με τον Χακάν Φιντάν έγινε προφανές ότι οι συνομιλίες δεν θα επαναληφθούν σύντομα.
Πού βρισκόμαστε
Στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, οι ηγέτες δεν βρίσκονται πιο κοντά σε συμφωνία για τα μεγάλα ζητήματα, όπως το άνοιγμα σημείων διέλευσης ή το πάρκο ηλιακής ενέργειας, απ' ό,τι πριν. Οι συζητήσεις συνεχίζονται.
Σε ό,τι αφορά τη σύγκληση νέας συνάντησης «5+1», ο Έρχιουρμαν υποστηρίζει ότι οι πλευρές πρέπει πρώτα να σημειώσουν πρόοδο στη Λευκωσία. Αντιλαμβανόμενη την απροθυμία της Άγκυρας να εμπλακεί και την αυξανόμενη δυσφορία της για τη γεωπολιτική εμπλοκή της Κύπρου, η κ. Ολγκίν υιοθέτησε την άποψη ότι οι ηγέτες δεν χρειάζεται να βιαστούν να συμμετάσχουν σε νέα διευρυμένη συνάντηση. Κάλεσε για προσεκτική προετοιμασία, σαφή αλληλουχία βημάτων και απτές συγκλίσεις επί του εδάφους. Προέτρεψε επίσης τους ηγέτες να επικεντρωθούν στη λήψη στρατηγικών αποφάσεων.
Στην ουσία, με μια πρώτη ματιά, λίγα χωρίζουν τους ηγέτες από μια συμφωνία για επανέναρξη των συνομιλιών. Στην πολιτική ισότητα, συγκλίσεις είχαν επιτευχθεί για την εκ περιτροπής Προεδρία και την αποτελεσματική συμμετοχή στην τριμερή συνάντηση με τον Γκουτέρες στο Βερολίνο το 2019. Και οι δύο ηγέτες μιλούν για υιοθέτηση των προηγούμενων συγκλίσεων. Το μεγαλύτερο αγκάθι είναι το πώς θα αντιμετωπιστεί το ενδεχόμενο αποτυχίας των συνομιλιών αλλά αυτό δεν είναι ανυπέρβλητο.
Αυτό που πραγματικά λείπει αυτή τη στιγμή είναι η πολιτική βούληση για προώθηση βημάτων στα ΜΟΕ και στην ουσία. Αντίθετα, παρατηρείται δισταγμός και επιφυλακτικότητα. Παρατηρείται επίσης, από την ελληνοκυπριακή πλευρά, μια προσπάθεια αξιοποίησης της περιφερειακής γεωπολιτικής και της ευρωπαϊκής κάρτας. Οι πιθανότητες η Τουρκία να παίξει αυτό το παιχνίδι σύμφωνα με τις επιθυμίες της Λευκωσίας είναι περιορισμένες.
Από την τουρκοκυπριακή πλευρά, ο Έρχιουρμαν βαδίζει ξεκάθαρα σε τεντωμένο σχοινί. Δεν έχει ακόμη εμπιστευθεί τον Χριστοδουλίδη. Και, παρά τη δύναμη της εκλογικής του νίκης, δεν έχει ακόμη πείσει την Άγκυρα για μια ομοσπονδιακή λύση.
Τι να αναμένεται το 2026
Τα επόμενα επιβεβαιωμένα βήματα για το νέο έτος είναι: η Κύπρος αναλαμβάνει την προεδρία της ΕΕ τον Ιανουάριο, βουλευτικές εκλογές τον Μάιο, τουρκοκυπριακές εκλογές «τοπικής αυτοδιοίκησης» τον Δεκέμβριο, αποχώρηση του Γκουτέρες από τη θέση του ΓΓ του ΟΗΕ έως το τέλος του έτους.
Πιθανά βήματα το 2026 περιλαμβάνουν: άλλη μία τριμερή συνάντηση με την κ. Ολγκίν και περισσότερες συναντήσεις ηγετών, πρόωρες τουρκοκυπριακές «βουλευτικές» εκλογές τον Μάρτιο έως Μάιο, νέα συνάντηση «5+1».
Τίποτα από τα παραπάνω δεν αποκλείει την επανέναρξη συνομιλιών το 2026 αλλά αυτό θα απαιτούσε πολύ προσεκτικούς χειρισμούς και λίγη καλή τύχη.
